Adhyaya 17

Verse 1

अर्जुनेन कृष्णंप्रति पूर्वोपदिष्टगीतार्थस्य विस्मरणोक्त्या पुनस्तदुपदेशप्रार्थना।। 1 ।। कृष्णेनार्जुनंप्रति स्वस्मै ब्राह्मणोक्तसिद्धकाश्यपसंवादानुवादः।। 2 ।। जनमेजय उवाच। सभायां वसतोस्तत्र निहत्यारीन्महात्मनोः। केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद्द्विज।।

arjunena kṛṣṇaṃprati pūrvopadiṣṭagītārthasya vismaraṇoktyā punastadupadeśaprārthanā|| 1 || kṛṣṇenārjunaṃprati svasmai brāhmaṇoktasiddhakāśyapasaṃvādānuvādaḥ|| 2 || janamejaya uvāca| sabhāyāṃ vasatostatra nihatyārīnmahātmanoḥ| keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavaddvija||

Verse 2

वैशम्पायन उवाच। कृष्णेन सहितः पार्थः स्वं राज्यं प्राप्य केवलम्। तस्यां सभायां दिव्यायां विजहार मुदा युतः।।

vaiśampāyana uvāca| kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svaṃ rājyaṃ prāpya kevalam| tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ||

Verse 3

तत्र कञ्चित्सभोद्देशं स्वर्गोद्देशसमं नृप। यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ।।

tatra kañcitsabhoddeśaṃ svargoddeśasamaṃ nṛpa| yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau||

Verse 4

ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः। निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत्।।

tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo'rjunaḥ| nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyāmidaṃ vacanamabravīt||

Verse 5

विदितं मे महाबाहो सङ्ग्रामे समुपस्थिते। महात्म्यं देवकीपुत्र तच्च ते रूपमैश्वरम्।।

viditaṃ me mahābāho saṅgrāme samupasthite| mahātmyaṃ devakīputra tacca te rūpamaiśvaram||

Verse 6

यत्तु तद्भवता प्रोक्तं पुरा केशव सौहृदात्। तत्सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे व्यग्रचेतसः।।

yattu tadbhavatā proktaṃ purā keśava sauhṛdāt| tatsarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me vyagracetasaḥ||

Verse 7

मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः पुनः। भवांस्तु द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव।।

mama kautūhalaṃ tvasti teṣvartheṣu punaḥ punaḥ| bhavāṃstu dvārakāṃ gantā nacirādiva mādhava||

Verse 8

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु तं कृष्णः फाल्गुनं प्रत्यभाषत। परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतांवरः।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktastu taṃ kṛṣṇaḥ phālgunaṃ pratyabhāṣata| pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃvaraḥ||

Verse 9

वासुदेव उवाच। श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम्। धर्मं स्वरूपिणं पार्त सर्वलोकांश्च शाश्वतान्।।

vāsudeva uvāca| śrāvitastvaṃ mayā guhyaṃ jñāpitaśca sanātanam| dharmaṃ svarūpiṇaṃ pārta sarvalokāṃśca śāśvatān||

Verse 10

अबुद्ध्या यन्न गृह्णीतास्तन्मे सुमहदप्रियम्। न च साऽद्य पुनर्भूयः स्मृतिर्मे सम्भविष्यति।।

abuddhyā yanna gṛhṇītāstanme sumahadapriyam| na ca sā'dya punarbhūyaḥ smṛtirme sambhaviṣyati||

Verse 11

नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधा ह्यसि पाण्डव। न च शक्यं पुनर्वक्तुमशेषेण धनंजय।।

nūnamaśraddadhāno'si durmedhā hyasi pāṇḍava| na ca śakyaṃ punarvaktumaśeṣeṇa dhanaṃjaya||

Verse 12

स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने। न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः।।

sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane| na śakyaṃ tanmayā bhūyastathā vaktumaśeṣataḥ||

Verse 13

परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया। इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम्।।

paraṃ hi brahma kathitaṃ yogayuktena tanmayā| itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminnarthe purātanam||

Verse 14

यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमग्र्यां गमिष्यसि। शृणु धर्मभृतांश्रेष्ठ गदतः सर्वमेव मे।।

yathā tāṃ buddhimāsthāya gatimagryāṃ gamiṣyasi| śṛṇu dharmabhṛtāṃśreṣṭha gadataḥ sarvameva me||

Verse 15

आगच्छद्ब्राह्मणः कश्चित्स्वर्गलोकादरिंदम। ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोस्माभिः पूजितोऽभवत्।।

āgacchadbrāhmaṇaḥ kaścitsvargalokādariṃdama| brahmalokācca durdharṣaḥ sosmābhiḥ pūjito'bhavat||

Verse 16

अस्माभिः परिपृष्ठश्च यदाह भरतर्षभ। दिव्येन विधिना पार्थ तच्छृणुष्वाविचारयन्।।

asmābhiḥ paripṛṣṭhaśca yadāha bharatarṣabha| divyena vidhinā pārtha tacchṛṇuṣvāvicārayan||

Verse 17

ब्राह्मण उवाच। मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्माऽनुपृच्छसि। भूतानामनुकम्पार्थं मन्मोहच्छेदनं विभो।।

brāhmaṇa uvāca| mokṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yanmā'nupṛcchasi| bhūtānāmanukampārthaṃ manmohacchedanaṃ vibho||

Verse 18

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन। शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव।।

tatte'haṃ sampravakṣyāmi yathāvanmadhusūdana| śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava||

Verse 19

कश्चिद्विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः। आससाद द्विजं कंचिद्धर्माणामागतागमम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तदशोऽध्यायः।। 17 ।।

kaścidviprastapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ| āsasāda dvijaṃ kaṃciddharmāṇāmāgatāgamam|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi saptadaśo'dhyāyaḥ|| 17 ||

Verse 20

गतागमं सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम्। लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातरं सुखदुःखयोः।।

gatāgamaṃ subahuśo jñānavijñānapāragam| lokatattvārthakuśalaṃ jñātaraṃ sukhaduḥkhayoḥ||

Verse 21

जातिस्मरणतत्त्वज्ञं कोविदं पापपुण्ययोः। द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम्।।

jātismaraṇatattvajñaṃ kovidaṃ pāpapuṇyayoḥ| draṣṭāramuccanīcānāṃ karmabhirdehināṃ gatim||

Verse 22

चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम्। दीप्यमानं श्रिया ब्राह्मया क्रममाणं च सर्वशः।।

carantaṃ muktavatsiddhaṃ praśāntaṃ saṃyatendriyam| dīpyamānaṃ śriyā brāhmayā kramamāṇaṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 23

अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः। तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह।।

antardhānagatijñaṃ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ| tathaivāntarhitaiḥ siddhairyāntaṃ cakradharaiḥ saha||

Verse 24

सम्भाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह। यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा।।

sambhāṣamāṇamekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha| yadṛcchayā ca gacchantamasaktaṃ pavanaṃ yathā||

Verse 25

तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः। चरणौ धर्मकामो वै स तस्य सुसमाहितः। प्रतिपदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः।।

taṃ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ| caraṇau dharmakāmo vai sa tasya susamāhitaḥ| pratipade yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ||

Verse 26

विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तं द्विजोत्तमम्। परिचारेण महता गुरुं तं पर्यतोषयत्।।

vismitaścādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapastaṃ dvijottamam| paricāreṇa mahatā guruṃ taṃ paryatoṣayat||

Verse 27

उपपन्नं च तत्सर्वं श्रुतचारित्रसंयुतम्। भौमेनातोषयच्चैनं गुरुवृत्तिं समास्थितः।।

upapannaṃ ca tatsarvaṃ śrutacāritrasaṃyutam| bhaumenātoṣayaccainaṃ guruvṛttiṃ samāsthitaḥ||

Verse 28

तस्मै तुष्टः स शिष्याय यत्प्रसन्नोऽब्रवीद्गुरुः। सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु मत्तो जनार्दन।।

tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya yatprasanno'bravīdguruḥ| siddhiṃ parāmabhiprekṣya śṛṇu matto janārdana||

Verse 29

सिद्ध उवाच। विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः। गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोके च वा स्थितिम्।।

siddha uvāca| vividhaiḥ karmabhistāta puṇyayogaiśca kevalaiḥ| gacchantīha gatiṃ martyā devaloke ca vā sthitim||

Verse 30

न क्वचित्सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः। स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्दात्पुनः पुनः।।

na kvacitsukhamatyantaṃ na kvacicchāśvatī sthitiḥ| sthānācca mahato bhraṃśo duḥkhalabdātpunaḥ punaḥ||

Verse 31

अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात्। काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च।।

aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt| kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca||

Verse 32

पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः। आहारा विविधा भुक्ताःपीता नानाविधाःस्तनाः।।

punaḥ punaśca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ| āhārā vividhā bhuktāḥpītā nānāvidhāḥstanāḥ||

Verse 33

मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः। सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयाऽनघ।।

mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ| sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayā'nagha||

Verse 34

प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह। धननाशश्च सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम्।।

priyairvivāso bahuśaḥ saṃvāsaścāpriyaiḥ saha| dhananāśaśca samprāpto labdhvā duḥkhena taddhanam||

Verse 35

अवमानाः सुकष्टाश्च परतः स्वजनात्तथा। शारीरा मानसा वाऽपि वेदना भृशदारुणाः।।

avamānāḥ sukaṣṭāśca parataḥ svajanāttathā| śārīrā mānasā vā'pi vedanā bhṛśadāruṇāḥ||

Verse 36

प्राप्ता विमाननाश्चोग्रा वधबन्धाश्च दारुणाः। पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये।।

prāptā vimānanāścogrā vadhabandhāśca dāruṇāḥ| patanaṃ niraye caiva yātanāśca yamakṣaye||

Verse 37

जरारोगाश्च सततं व्यसनानि च भूरिशः। लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वन्द्वजानि भृशं मया।।

jarārogāśca satataṃ vyasanāni ca bhūriśaḥ| loke'sminnanubhūtāni dvandvajāni bhṛśaṃ mayā||

Verse 38

ततः कदाचिन्निर्वेदान्निकारान्निकृतेन च। लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया।।

tataḥ kadācinnirvedānnikārānnikṛtena ca| lokatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā||

Verse 39

लोकेऽस्मिन्ननुभूयाहमिमं मार्गमनुष्ठितः। ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया। नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम्।।

loke'sminnanubhūyāhamimaṃ mārgamanuṣṭhitaḥ| tataḥ siddhiriyaṃ prāptā prasādādātmano mayā| nāhaṃ punarihāgantā lokānālokayāmyaham||

Verse 40

आसिद्धेराप्रजासर्गादात्मनोपि गतीः शुभाः। उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमा।।

āsiddherāprajāsargādātmanopi gatīḥ śubhāḥ| upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhiruttamā||

Verse 41

इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः। ब्रह्मणः पदमव्यक्तं मा तेऽभूतत्र संशयः।।

itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ| brahmaṇaḥ padamavyaktaṃ mā te'bhūtatra saṃśayaḥ||

Verse 42

नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परन्तप। प्रीतोस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते।।

nāhaṃ punarihāgantā martyalokaṃ parantapa| prītosmi te mahāprājña brūhi kiṃ karavāṇi te||

Verse 43

यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः। अभिजाने च तदहं यदर्थं मामुपागतः।। आगतागमं प्राप्तशास्त्ररहस्यमूहापोहकुशलमित्यर्थः।।

yadīpsurupapannastvaṃ tasya kālo'yamāgataḥ| abhijāne ca tadahaṃ yadarthaṃ māmupāgataḥ|| āgatāgamaṃ prāptaśāstrarahasyamūhāpohakuśalamityarthaḥ||

Verse 44

अचिरात्तु गमिष्यामि येनाहं त्वामचूचुदम्। भृशं प्रीतोस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण।।

acirāttu gamiṣyāmi yenāhaṃ tvāmacūcudam| bhṛśaṃ prītosmi bhavataścāritreṇa vicakṣaṇa||

Verse 45

परिपृच्छ यावद्भवतो भाषे यद्यत्तवेप्सितम्।।

paripṛccha yāvadbhavato bhāṣe yadyattavepsitam||

Verse 46

बहुमन्ये च ते बुद्धिं भृशं सम्पूजयामि च। येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप।।

bahumanye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ sampūjayāmi ca| yenāhaṃ bhavatā buddho medhāvī hyasi kāśyapa||