Adhyaya 12

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति शारीरमानसभेदनेन व्याधेर्द्वैविध्याभिधानपूर्वकं तत्परिहारोपायकथनम्।। 1 ।। वासुदेव उवाच। द्विवोधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा। परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपपद्यते।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati śārīramānasabhedanena vyādherdvaividhyābhidhānapūrvakaṃ tatparihāropāyakathanam|| 1 || vāsudeva uvāca| dvivodho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasastathā| parasparaṃ tayorjanma nirdvandvaṃ nopapadyate||

Verse 2

शरीरे जायते व्याधिः शरीरः स निगद्यते। मानसे जायते व्याधिर्मानसस्तु निगद्यते।।

śarīre jāyate vyādhiḥ śarīraḥ sa nigadyate| mānase jāyate vyādhirmānasastu nigadyate||

Verse 3

शीतोष्णे चैव वायुश्च गुणा राजञ्शरीरजाः। तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्।।

śītoṣṇe caiva vāyuśca guṇā rājañśarīrajāḥ| teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cettadāhuḥ svasthalakṣaṇam||

Verse 4

उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं च बाध्यते।।

uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ ca bādhyate||

Verse 5

सत्वं रजस्तमश्चेति त्रय आत्मगुणाः स्मृताः। तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्।।

satvaṃ rajastamaśceti traya ātmaguṇāḥ smṛtāḥ| teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cettadāhuḥ svasthalakṣaṇam||

Verse 6

तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते। हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते।।

teṣāmanyatamotseke vidhānamupadiśyate| harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate||

Verse 7

कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति। कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति।।

kaścidduḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartumicchati| kaścitsukhe vartamāno duḥkhasya smartumicchati||

Verse 8

स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा। स्मर्तुमिच्छसि कौन्तेय दैवं हि बलवत्तरम्। अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थावकृष्यसे।।

sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā| smartumicchasi kaunteya daivaṃ hi balavattaram| athavā te svabhāvo'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase||

Verse 9

दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम्। मिषतां पाण्डवेयानां न तस्य स्मर्तुमिच्छसि।।

dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇāmekavastrāṃ rajasvalām| miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tasya smartumicchasi||

Verse 10

प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम्। महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमिच्छसि।।

pravrājanaṃ ca nagarādajinaiśca vivāsanam| mahāraṇyanivāsaśca na tasya smartumicchasi||

Verse 11

जटासुरात्परिक्लेशश्चित्रसेनेन चाहवः। सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि।।

jaṭāsurātparikleśaścitrasenena cāhavaḥ| saindhavācca parikleśo na tasya smartumicchasi||

Verse 12

पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः। याज्ञसेन्यास्तथा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि।।

punarajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ| yājñasenyāstathā pārtha na tasya smartumicchasi||

Verse 13

यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम। मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्।।

yacca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddhamāsīdariṃdama| manasaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam||

Verse 14

तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ। परमव्यक्तरूपस्य पारं युक्त्या स्वकर्मभिः।।

tasmādabhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha| paramavyaktarūpasya pāraṃ yuktyā svakarmabhiḥ||

Verse 15

यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर्न च बन्धुभिः। आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्।।

yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyairna ca bandhubhiḥ| ātmanaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam||

Verse 16

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि। एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि।।

tasminnanirjite yuddhe kāmavasthāṃ gamiṣyasi| etajjñātvā tu kaunteya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi||

Verse 17

एथां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम्। पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम्।।

ethāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāmāgatiṃ gatim| pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam||