Adhyaya 11

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति इन्द्रवृत्रासुरयुद्धप्रकारकथनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। इत्युक्ते नृपतौ तस्मिन्व्यासेनाद्भुतकर्मणा। वासुदेवो महातेजास्ततो वचनमाददे।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati indravṛtrāsurayuddhaprakārakathanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| ityukte nṛpatau tasminvyāsenādbhutakarmaṇā| vāsudevo mahātejāstato vacanamādade||

Verse 2

तं नृपं दीनमनसं निहतज्ञातिबान्धवम्। उपप्लुतमिवादित्यं सधूममिव पावकम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि एकादशोऽध्यायः।। 11 ।।

taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavam| upaplutamivādityaṃ sadhūmamiva pāvakam|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi ekādaśo'dhyāyaḥ|| 11 ||

Verse 3

निर्विण्णमनसं पार्थं ज्ञात्वा वृष्णिकुलोद्वहः। आश्वासनन्धर्मसुतं प्रवक्तुमुपचक्रमे।।

nirviṇṇamanasaṃ pārthaṃ jñātvā vṛṣṇikulodvahaḥ| āśvāsanandharmasutaṃ pravaktumupacakrame||

Verse 4

वासुदेव उवाच। सर्वं जिह्मं मृत्युपदमजिह्मं ब्रह्मणः पदम्। एतावान्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति।। उपप्लुतं राहुग्रस्तम्।।

vāsudeva uvāca| sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadamajihmaṃ brahmaṇaḥ padam| etāvānjñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati|| upaplutaṃ rāhugrastam||

Verse 5

नैव तेऽनुष्ठितं कर्म नैव ते शत्रवो जिताः। कथं शत्रुं शरीरस्तमात्मनो नावबुध्यसे।।

naiva te'nuṣṭhitaṃ karma naiva te śatravo jitāḥ| kathaṃ śatruṃ śarīrastamātmano nāvabudhyase||

Verse 6

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथाधर्मं यथाश्रुतम्। इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धमवर्तत।।

atra te vartayiṣyāmi yathādharmaṃ yathāśrutam| indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddhamavartata||

Verse 7

वृत्रेण पृथिवी व्याप्ता पुरा किल नराधिप। दृष्ट्वा स पृथिवीं व्याप्तां गन्धस्य विषये हृते। धराहरणदुर्गन्धो विषयः समपद्यत।। जिह्मं कामादि। मृत्युपदं संसारप्रापकम्। अजिह्मं शमादि। ब्रह्मणः पदं मोक्षस्य प्रापकम्। ज्ञानविषयो हेयोपादेयतया ज्ञातव्योर्थः। आर्जवं ब्रह्मणः पदमिति झ.ध.पाठः।।

vṛtreṇa pṛthivī vyāptā purā kila narādhipa| dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vyāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte| dharāharaṇadurgandho viṣayaḥ samapadyata|| jihmaṃ kāmādi| mṛtyupadaṃ saṃsāraprāpakam| ajihmaṃ śamādi| brahmaṇaḥ padaṃ mokṣasya prāpakam| jñānaviṣayo heyopādeyatayā jñātavyorthaḥ| ārjavaṃ brahmaṇaḥ padamiti jha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 8

शतक्रतुश्चुकोपाथ गन्धस्य विषये हृते। वृत्रस्य सततः क्रुद्धो घोरं वज्रमवासृजत्।।

śatakratuścukopātha gandhasya viṣaye hṛte| vṛtrasya satataḥ kruddho ghoraṃ vajramavāsṛjat||

Verse 9

स वध्यमानो वज्रेण सुभृशं भूरितेजसा। विवेश सहसा तोयं जग्राह विषयं ततः।।

sa vadhyamāno vajreṇa subhṛśaṃ bhūritejasā| viveśa sahasā toyaṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ||

Verse 10

अप्सु वृत्रगृहीतासु रसे च विषये हृते। शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्।।

apsu vṛtragṛhītāsu rase ca viṣaye hṛte| śatakraturatikruddhastatra vajramavāsṛjat||

Verse 11

स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा। विवेश सहसा ज्योतिर्जग्राह विषयं ततः।।

sa vadhyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā| viveśa sahasā jyotirjagrāha viṣayaṃ tataḥ||

Verse 12

व्याप्ते ज्योतिषि वृत्रेण रूपेऽथ विषये हृते। शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्।।

vyāpte jyotiṣi vṛtreṇa rūpe'tha viṣaye hṛte| śatakraturatikruddhastatra vajramavāsṛjat||

Verse 13

स वद्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा। विवेश सहसा वायुं जग्राह विषयं ततः।।

sa vadyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā| viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ||

Verse 14

व्याप्ते वायौ तु वृत्रेण स्पर्शेऽथ विषये हृते। शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्।।

vyāpte vāyau tu vṛtreṇa sparśe'tha viṣaye hṛte| śatakraturatikruddhastatra vajramavāsṛjat||

Verse 15

स वध्यगानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा। आकाशमभिदुद्राव जग्राह विषयं ततः।।

sa vadhyagāno vajreṇa tasminnamitatejasā| ākāśamabhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ||

Verse 16

आकाशे वृत्रभूतेऽथ शब्दे च विषये हृते। शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्।।

ākāśe vṛtrabhūte'tha śabde ca viṣaye hṛte| śatakraturabhikruddhastatra vajramavāsṛjat||

Verse 17

स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा। विवेश सहसा शक्रं जग्राह विषयं ततः।।

sa vadhyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā| viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ||

Verse 18

तस्य वृत्रगृहीतस्य मोहः समभवन्महान्। रथन्तरेण तं साम्ना वसिष्ठः प्रत्यबोधयत्।।

tasya vṛtragṛhītasya mohaḥ samabhavanmahān| rathantareṇa taṃ sāmnā vasiṣṭhaḥ pratyabodhayat||

Verse 19

ततो वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ। शतक्रतुरदृश्येन वज्रेणेतीह नः श्रुतम्।।

tato vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha| śatakraturadṛśyena vajreṇetīha naḥ śrutam||

Verse 20

इदं धर्म्यं रहस्यं वै शक्रेणोक्तं महर्षिषु। ऋषिभिश्च मम प्रोक्तं तन्निबोध जनाधिप।।

idaṃ dharmyaṃ rahasyaṃ vai śakreṇoktaṃ maharṣiṣu| ṛṣibhiśca mama proktaṃ tannibodha janādhipa||