Adhyaya 13

Verse 1

कामस्य शक्तिकथनेन दुर्जयत्वकथनपूर्वकं तज्जयोपायकथनम्।। 1 ।। वासुदेव उवाच। न बाह्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत। शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्बवति वा न वा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः।। 13 ।।

kāmasya śaktikathanena durjayatvakathanapūrvakaṃ tajjayopāyakathanam|| 1 || vāsudeva uvāca| na bāhyaṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati bhārata| śārīraṃ dravyamutsṛjya siddhirbavati vā na vā|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi trayodaśo'dhyāyaḥ|| 13 ||

Verse 2

बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृह्यतः। यो धर्मो यत्सुखं चैव द्विषतामस्तु तत्तव।। न बाह्यस्य राज्यादेरर्थस्य त्यागात्त्यग्गी भवति किन्तु शरीरं कामादिकं त्यक्त्वैव सिद्धिर्मोक्षः नवेति शुष्कवैराग्यवतो विवेकशून्यस्य सिद्ध्यभावं सूचयति। उत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारतेतिक.ध.पाठः।।

bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛhyataḥ| yo dharmo yatsukhaṃ caiva dviṣatāmastu tattava|| na bāhyasya rājyāderarthasya tyāgāttyaggī bhavati kintu śarīraṃ kāmādikaṃ tyaktvaiva siddhirmokṣaḥ naveti śuṣkavairāgyavato vivekaśūnyasya siddhyabhāvaṃ sūcayati| utsṛjya siddhirbhavati bhāratetika.dha.pāṭhaḥ||

Verse 3

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्। ममेति द्व्यक्षरो मृत्युर्नममेति च शाश्वतम्।। गृद्ध्य सक्तस्य यो धर्मः सः अधर्मएव यत्सुखं तद्दुःखमेव।।

dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam| mameti dvyakṣaro mṛtyurnamameti ca śāśvatam|| gṛddhya saktasya yo dharmaḥ saḥ adharmaeva yatsukhaṃ tadduḥkhameva||

Verse 4

ब्रह्ममृत्यू ततो राजन्नात्मन्येव व्यवस्थितौ। अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम्।।

brahmamṛtyū tato rājannātmanyeva vyavasthitau| adṛśyamānau bhūtāni yodhayetāmasaṃśayam||

Verse 5

अविनाशोऽस्य तत्त्वस्य नियतो यदि भारत। भित्त्वा शरीरं भूतानामहिंसां प्रतिपद्यते।।

avināśo'sya tattvasya niyato yadi bhārata| bhittvā śarīraṃ bhūtānāmahiṃsāṃ pratipadyate||

Verse 6

लब्ध्वा हि पृथिवीं कृत्स्नां सहस्थावरजङ्गमाम्। ममत्वं यस्य नैव स्यात्किं तया स करिष्यति।।

labdhvā hi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamām| mamatvaṃ yasya naiva syātkiṃ tayā sa kariṣyati||

Verse 7

अथवा वसतः पार्थ वने वन्येन जीवतः। ममता यस्य वित्तेषु मृत्योरांस्ये स वर्तते।।

athavā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ| mamatā yasya vitteṣu mṛtyorāṃsye sa vartate||

Verse 8

ब्राह्यान्तराणां शत्रूणां स्वभावं पश्य भारत। यन्न पश्यति तद्भूतं मुच्यते स महाभयात्।।

brāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata| yanna paśyati tadbhūtaṃ mucyate sa mahābhayāt||

Verse 9

द्योगी योगं सारमार्गं विचिन्त्य।।

dyogī yogaṃ sāramārgaṃ vicintya||

Verse 10

नयो धर्मो नियमस्तस्य मूलम्।।

nayo dharmo niyamastasya mūlam||

Verse 11

अत्र गाथाः कामगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। शृणु सङ्कीर्त्यमानास्ता अखिलेन युधिष्ठिर।।

atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ| śṛṇu saṅkīrtyamānāstā akhilena yudhiṣṭhira||

Verse 12

काम उवाच। नाहं शक्योऽनुपायेन हन्तुं भूतेन केनचित्।।

kāma uvāca| nāhaṃ śakyo'nupāyena hantuṃ bhūtena kenacit||

Verse 13

यो मां प्रयतते हन्तुं ज्ञात्वा प्रहरणे बलम्। तस्य तस्मिन्प्रहरणे पुनः प्रादुर्भवाम्यहम्।।

yo māṃ prayatate hantuṃ jñātvā praharaṇe balam| tasya tasminpraharaṇe punaḥ prādurbhavāmyaham||

Verse 14

यो मां प्रयतते हन्तुं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः। जङ्गमेष्विव धर्मात्मा पुनः प्रादुर्भवाम्यहम्।।

yo māṃ prayatate hantuṃ yajñairvividhadakṣiṇaiḥ| jaṅgameṣviva dharmātmā punaḥ prādurbhavāmyaham||

Verse 15

यो मां प्रयतते हन्तुं वेदैर्वेदान्तसाधनैः। स्थावरेष्विव भूतात्मा तस्य प्रादुर्भवाम्यहम्।।

yo māṃ prayatate hantuṃ vedairvedāntasādhanaiḥ| sthāvareṣviva bhūtātmā tasya prādurbhavāmyaham||

Verse 16

यो मां प्रयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रमः। भावो भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते।।

yo māṃ prayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ| bhāvo bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate||

Verse 17

यो मां प्रयतते हन्तुं तपसा संशितव्रतः। ततस्पपसि तस्यथ पुनः प्रादुर्भवाम्यहम्।।

yo māṃ prayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ| tataspapasi tasyatha punaḥ prādurbhavāmyaham||

Verse 18

यो मां प्रयतते हन्तुं मोक्षमास्थाय पण्डितः। तस्य मोक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च। अवध्यः सर्वभूतानामहमेकः सनातनः।।

yo māṃ prayatate hantuṃ mokṣamāsthāya paṇḍitaḥ| tasya mokṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca| avadhyaḥ sarvabhūtānāmahamekaḥ sanātanaḥ||

Verse 19

तस्मात्त्वमपि तं कामं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः। धर्मे कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति।।

tasmāttvamapi taṃ kāmaṃ yajñairvividhadakṣiṇaiḥ| dharme kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati||

Verse 20

मा ते व्यथाऽस्तु निहतान्बन्धून्वीक्ष्य पुनःपुनः। न शक्यास्ते पुनर्द्रष्ट्रं येऽहतास्मिन्रणाजिरे।।

mā te vyathā'stu nihatānbandhūnvīkṣya punaḥpunaḥ| na śakyāste punardraṣṭraṃ ye'hatāsminraṇājire||

Verse 21

स त्वमिष्ट्वा महायज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः। कीर्तिं लोके परां प्राप्य गतिमग्र्यां गमिष्यसि।।

sa tvamiṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ| kīrtiṃ loke parāṃ prāpya gatimagryāṃ gamiṣyasi||