Adhyaya 116

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति भकगवद्भक्तिसौशील्याद्यभावे ब्राह्मणानामपि अग्निहोत्रस्वाध्यायाध्ययनादिसत्कर्मणामपि वैफल्यस्य शूद्राणामपि भक्त्यादिमतां स्वोचितकिंचित्कर्मणामपि साफल्यस्य च कथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। कीदृशा ब्राह्मणाः पुण्या भावशुद्धाः सुरेश्वर। यत्कर्म सफलं नेति कथयस्य ममानघ।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati bhakagavadbhaktisauśīlyādyabhāve brāhmaṇānāmapi agnihotrasvādhyāyādhyayanādisatkarmaṇāmapi vaiphalyasya śūdrāṇāmapi bhaktyādimatāṃ svocitakiṃcitkarmaṇāmapi sāphalyasya ca kathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kīdṛśā brāhmaṇāḥ puṇyā bhāvaśuddhāḥ sureśvara| yatkarma saphalaṃ neti kathayasya mamānagha||

Verse 2

भगवानुवाच। शृणु पाण्डव तत्सर्वं ब्राह्मणानां यथाक्रमम्। सफलं निष्फलं चैव तेषां कर्म ब्रवीमि ते।।

bhagavānuvāca| śṛṇu pāṇḍava tatsarvaṃ brāhmaṇānāṃ yathākramam| saphalaṃ niṣphalaṃ caiva teṣāṃ karma bravīmi te||

Verse 3

त्रिदण्डधारणं मौनं जटाधारणमुण्डनम्। वल्कलाजिनसंवासो व्रतचर्याऽभिषेचनम्।।

tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭādhāraṇamuṇḍanam| valkalājinasaṃvāso vratacaryā'bhiṣecanam||

Verse 4

अग्निहोत्रं गृहे वासः स्वाध्यायं दारसत्क्रिया। सर्वाण्येतानि वै मिथ्या यदि भावो न निर्मलः।।

agnihotraṃ gṛhe vāsaḥ svādhyāyaṃ dārasatkriyā| sarvāṇyetāni vai mithyā yadi bhāvo na nirmalaḥ||

Verse 5

अग्निहोत्रं वृथा राजन्वृथा वेदास्तथैव च। शीलेन देवास्तुष्यन्ति श्रुतयस्तत्र कारणम्।।

agnihotraṃ vṛthā rājanvṛthā vedāstathaiva ca| śīlena devāstuṣyanti śrutayastatra kāraṇam||

Verse 6

क्षान्तः दान्तं जितक्रोधं जितात्मानं जितेन्द्रियम्। तमग्र्यं ब्राह्मणं मन्ये शेषाः शूद्रा इति स्मृताः।।

kṣāntaḥ dāntaṃ jitakrodhaṃ jitātmānaṃ jitendriyam| tamagryaṃ brāhmaṇaṃ manye śeṣāḥ śūdrā iti smṛtāḥ||

Verse 7

अग्निहोत्रव्रतपरान्स्वाध्यायनिरताञ्शुचीन्। उपवासरतान्दान्तांस्तादेवा ब्राह्मणान्विदुः।।

agnihotravrataparānsvādhyāyaniratāñśucīn| upavāsaratāndāntāṃstādevā brāhmaṇānviduḥ||

Verse 8

न जात्या पुजीतो राजन्गुणाः कल्याणकारणाः। चण्डालमपि वृत्तस्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।।

na jātyā pujīto rājanguṇāḥ kalyāṇakāraṇāḥ| caṇḍālamapi vṛttasthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ||

Verse 9

मनश्शौचं कर्मशौचं कुलशौचं च भारत। शरीरशौचं वाक्छौचं शौचं पञ्चविधं स्मृतम्।।

manaśśaucaṃ karmaśaucaṃ kulaśaucaṃ ca bhārata| śarīraśaucaṃ vākchaucaṃ śaucaṃ pañcavidhaṃ smṛtam||

Verse 10

पञ्चस्वेतेषु शौचेषु हृदिं शौचं विशिष्यते। हृदयस्य च शौचेन स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः।।

pañcasveteṣu śauceṣu hṛdiṃ śaucaṃ viśiṣyate| hṛdayasya ca śaucena svargaṃ gacchanti mānavāḥ||

Verse 11

अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रयैः। वर्णसङ्करकर्ता च ब्राह्मणो वृषलैः समः।।

agnihotraparibhraṣṭaḥ prasaktaḥ krayavikrayaiḥ| varṇasaṅkarakartā ca brāhmaṇo vṛṣalaiḥ samaḥ||

Verse 12

यस्य वेदश्रुतिर्नष्टा कर्षकश्चापि यो द्विजः। विकर्मसेवी कौन्तेय स वै वृषल उच्यते।।

yasya vedaśrutirnaṣṭā karṣakaścāpi yo dvijaḥ| vikarmasevī kaunteya sa vai vṛṣala ucyate||

Verse 13

वृषो हि धर्मो विज्ञेयस्तस्य यः कुरुते लयम्। वृषलं तं विदुर्देवा निकृष्टं श्वपचादपि।।

vṛṣo hi dharmo vijñeyastasya yaḥ kurute layam| vṛṣalaṃ taṃ vidurdevā nikṛṣṭaṃ śvapacādapi||

Verse 14

स्तुतिभिर्ब्रह्मगीताभिर्यः शूद्रं स्तौति मानवः। न तु मां स्तौति पापात्मा स तु चण्डालतः समः।।

stutibhirbrahmagītābhiryaḥ śūdraṃ stauti mānavaḥ| na tu māṃ stauti pāpātmā sa tu caṇḍālataḥ samaḥ||

Verse 15

श्वदृतौ तु यथा क्षीरं ब्रह्म वै वृषले तथा। दुष्टतामेति तत्सर्वं शुना लीढं हविर्यथा।।

śvadṛtau tu yathā kṣīraṃ brahma vai vṛṣale tathā| duṣṭatāmeti tatsarvaṃ śunā līḍhaṃ haviryathā||

Verse 16

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः। धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश।।

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsānyāyavistaraḥ| dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa||

Verse 17

यान्युक्तानि मया सम्यग्विद्यास्थानानि भारत। उत्पन्नानि पवित्राणि भुवनार्थं तथैव च।।

yānyuktāni mayā samyagvidyāsthānāni bhārata| utpannāni pavitrāṇi bhuvanārthaṃ tathaiva ca||

Verse 18

तस्मात्तानि न शूद्रस्य स्प्रष्टव्यानि युधिष्ठिर। सर्वं त्रीण्यपवित्राणि पञ्चामेध्यानि भारत।

tasmāttāni na śūdrasya spraṣṭavyāni yudhiṣṭhira| sarvaṃ trīṇyapavitrāṇi pañcāmedhyāni bhārata|

Verse 19

श्वा च शूद्रः श्वपाकश्च अपवित्राणि पाण्डव।। गायकः कुक्कुटो यूपो ह्युदक्या वृषलीपतिः।

śvā ca śūdraḥ śvapākaśca apavitrāṇi pāṇḍava|| gāyakaḥ kukkuṭo yūpo hyudakyā vṛṣalīpatiḥ|

Verse 20

प?ञ्चैते स्युरमेध्याश्च स्प्रष्टव्या न कदातन। स्पृष्ट्वैतानष्ट वै विप्रः सचेलो जलमाविशेत्।।

pa?ñcaite syuramedhyāśca spraṣṭavyā na kadātana| spṛṣṭvaitānaṣṭa vai vipraḥ sacelo jalamāviśet||

Verse 21

मद्भक्ताञ्शूद्रसामान्यादवमन्यन्ति ये नराः। नरकेष्वेव तिष्ठन्ति वर्षकोटिं नराधमाः।।

madbhaktāñśūdrasāmānyādavamanyanti ye narāḥ| narakeṣveva tiṣṭhanti varṣakoṭiṃ narādhamāḥ||

Verse 22

चण्डालमपि मद्भक्तं नावमन्येत बुद्धिमान्। अवमानात्पतन्त्येव नरके रौरवे नराः।।

caṇḍālamapi madbhaktaṃ nāvamanyeta buddhimān| avamānātpatantyeva narake raurave narāḥ||

Verse 23

मम भक्तस्य भक्तेषु प्रीतिरभ्यधिका मम। तस्मान्मद्भक्तभक्ताश्च पूजनीया विशेषतः।।

mama bhaktasya bhakteṣu prītirabhyadhikā mama| tasmānmadbhaktabhaktāśca pūjanīyā viśeṣataḥ||

Verse 24

कीटपक्षिमृगाणां च मयि संन्यस्तचेतसाम्। ऊर्ध्वामेव गतिं विद्धि किं पुनर्ज्ञानिनां नृणाम्।।

kīṭapakṣimṛgāṇāṃ ca mayi saṃnyastacetasām| ūrdhvāmeva gatiṃ viddhi kiṃ punarjñānināṃ nṛṇām||

Verse 25

पत्रं वाऽप्यथवा पुष्पंक फलं वाऽप्यप एव वा। ददाति मम शूद्रो यच्छिरसा धारयामि तत्।।

patraṃ vā'pyathavā puṣpaṃka phalaṃ vā'pyapa eva vā| dadāti mama śūdro yacchirasā dhārayāmi tat||

Verse 26

विप्रानेवार्चयेद्भक्त्या शूद्रप्रायांश्च मत्प्रियान्। तेषां तेनैव रूपेण पूजां गृह्णामि भारत।।

viprānevārcayedbhaktyā śūdraprāyāṃśca matpriyān| teṣāṃ tenaiva rūpeṇa pūjāṃ gṛhṇāmi bhārata||

Verse 27

वेदोत्तेनैव मार्गेण सर्वभूतहृदि स्थितम्। मामर्चयन्ति ये पिप्रा मत्सायुज्यं व्रजन्ति ते।।

vedottenaiva mārgeṇa sarvabhūtahṛdi sthitam| māmarcayanti ye piprā matsāyujyaṃ vrajanti te||

Verse 28

मद्भक्तानां हितायैव प्रादुर्भावः कृतो मया। प्रदुर्भावकृता काचिदर्चनीया युधिष्ठिर।।

madbhaktānāṃ hitāyaiva prādurbhāvaḥ kṛto mayā| pradurbhāvakṛtā kācidarcanīyā yudhiṣṭhira||

Verse 29

आसामन्यतमां मूर्तिं यो मद्भक्त्या समर्चति। तेनैव परितुष्टोऽहं भविष्यामि न संशयः।।

āsāmanyatamāṃ mūrtiṃ yo madbhaktyā samarcati| tenaiva parituṣṭo'haṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ||

Verse 30

मृदा च मणिरत्नैश्च ताम्रेण रजतेन च। कृत्वा प्रतिकृतिं कुर्यादर्चनां काञ्चनेन वा। पुण्यं दशगुणं विद्यादेतेषामुत्तरोत्तरम्।।

mṛdā ca maṇiratnaiśca tāmreṇa rajatena ca| kṛtvā pratikṛtiṃ kuryādarcanāṃ kāñcanena vā| puṇyaṃ daśaguṇaṃ vidyādeteṣāmuttarottaram||

Verse 31

जपकामो भवेद्राजा विद्याकामो द्विजोत्तमः। वैश्यो वा धनकामस्तु शूद्रः सुखफलप्रियः। सर्वकामाः स्त्रियो वाऽपि सर्वान्कामानवाप्नुयुः।।

japakāmo bhavedrājā vidyākāmo dvijottamaḥ| vaiśyo vā dhanakāmastu śūdraḥ sukhaphalapriyaḥ| sarvakāmāḥ striyo vā'pi sarvānkāmānavāpnuyuḥ||