Adhyaya 114

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति केशवादिभगवन्मूर्त्युपास्तिपूर्वकं मार्गशीर्षादिद्वादशद्वादशीव्रताचरणफलकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिरेण विस्तरेण कृष्णस्तवनम्।। 2 ।। पुनः कृष्णेन युधिष्ठिराय एकादश्युपवासपूर्वकं द्वादश्यां भगवत्पूजायाः फलकथनम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। एवं संवत्सरं पूर्णमेकभुक्तेन यः क्षिपेत्। तस्य पुण्यफलं यद्वै तन्ममाचक्ष्व केशव।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati keśavādibhagavanmūrtyupāstipūrvakaṃ mārgaśīrṣādidvādaśadvādaśīvratācaraṇaphalakathanam|| 1 || yudhiṣṭhireṇa vistareṇa kṛṣṇastavanam|| 2 || punaḥ kṛṣṇena yudhiṣṭhirāya ekādaśyupavāsapūrvakaṃ dvādaśyāṃ bhagavatpūjāyāḥ phalakathanam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇamekabhuktena yaḥ kṣipet| tasya puṇyaphalaṃ yadvai tanmamācakṣva keśava||

Verse 2

भगवानुवाच। शृणु पाण्डव तत्त्वं मे वचनं पुण्यमुत्तमम्। यदकृत्वाऽथवा कृत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते।।

bhagavānuvāca| śṛṇu pāṇḍava tattvaṃ me vacanaṃ puṇyamuttamam| yadakṛtvā'thavā kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate||

Verse 3

एकभुक्तेन वर्तेत नरः संवत्सरं तु यः। ब्रह्मचारी जितक्रोधो ह्यधश्शायी जितेन्द्रियः।।

ekabhuktena varteta naraḥ saṃvatsaraṃ tu yaḥ| brahmacārī jitakrodho hyadhaśśāyī jitendriyaḥ||

Verse 4

शुचिश्चि स्नानतो व्यग्रः सत्यवागनसूयकः। अर्चन्नेव तु मां नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना। सन्ध्ययोस्तु जपेन्नित्यं मद्गायत्रीं समाहितः।।

śuciści snānato vyagraḥ satyavāganasūyakaḥ| arcanneva tu māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā| sandhyayostu japennityaṃ madgāyatrīṃ samāhitaḥ||

Verse 5

नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्यसकृन्मां प्रणम्य च। विप्रमग्रासने कृत्वा यावकं भैत्रमेव वा।।

namo brahmaṇyadevāyetyasakṛnmāṃ praṇamya ca| vipramagrāsane kṛtvā yāvakaṃ bhaitrameva vā||

Verse 6

भुक्त्वा तु वाग्यतो भूमावाचान्तस्य द्विजन्मनः। नमोऽस्तु वासुदेवायेत्युक्त्वा तु चरणौ स्पृशेत्।।

bhuktvā tu vāgyato bhūmāvācāntasya dvijanmanaḥ| namo'stu vāsudevāyetyuktvā tu caraṇau spṛśet||

Verse 7

मासेमासे समाप्ते तु भोजयित्वा द्विजाञ्शुचीन्। संवत्सरे ततः पूर्णे दद्यात्तु व्रतदक्षिणाम्।।

māsemāse samāpte tu bhojayitvā dvijāñśucīn| saṃvatsare tataḥ pūrṇe dadyāttu vratadakṣiṇām||

Verse 8

नवनीतमयीं गां वा तिलधेनुमथापि वा। विप्रहस्तच्युतैस्तोयैः सहिरण्यैः समुक्षितः। तस्य पुण्यफलं राजन्कथ्यमानं मया शृणु।।

navanītamayīṃ gāṃ vā tiladhenumathāpi vā| viprahastacyutaistoyaiḥ sahiraṇyaiḥ samukṣitaḥ| tasya puṇyaphalaṃ rājankathyamānaṃ mayā śṛṇu||

Verse 9

दशजन्मकृतं पापं ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा। तद्विनश्यति तस्याशु नात्र कार्या विचारणा।।

daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ jñānato'jñānatopi vā| tadvinaśyati tasyāśu nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। सर्वेषामुपवासानां यच्छ्रेयः सुमहत्फलम्। यच्च निःश्रेयसं लोके तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

yudhiṣṭhira uvāca| sarveṣāmupavāsānāṃ yacchreyaḥ sumahatphalam| yacca niḥśreyasaṃ loke tadbhavānvaktumarhati||

Verse 11

भगवानुवाच। शृणु राजन्यथापूर्वं मयाऽभीष्टं तु मोदते। तथा ते कथयिष्यामि मद्भक्ताय युधिषठिर।।

bhagavānuvāca| śṛṇu rājanyathāpūrvaṃ mayā'bhīṣṭaṃ tu modate| tathā te kathayiṣyāmi madbhaktāya yudhiṣaṭhira||

Verse 12

यस्तु भक्त्या शुचिर्भूत्वा पञ्चम्यां मे नराधिप। उपवासव्रतं कुर्यात्त्रिकालं चार्चयंस्तु माम्। सर्वक्रतुफलं लब्ध्वा मम लोके महीयते।।

yastu bhaktyā śucirbhūtvā pañcamyāṃ me narādhipa| upavāsavrataṃ kuryāttrikālaṃ cārcayaṃstu mām| sarvakratuphalaṃ labdhvā mama loke mahīyate||

Verse 13

युधिष्ठिर उवाच। भगवन्देवदेवेश पञ्चमी नाम का तव। तामहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममानघ।।

yudhiṣṭhira uvāca| bhagavandevadeveśa pañcamī nāma kā tava| tāmahaṃ śrotumicchāmi kathayasva mamānagha||

Verse 14

भगवानुवाच। पर्वद्वयं च द्वादश्यां श्रवणं च नराधिप। मत्पञ्चमीति विख्यातां मत्प्रिया च विशेषतः।।

bhagavānuvāca| parvadvayaṃ ca dvādaśyāṃ śravaṇaṃ ca narādhipa| matpañcamīti vikhyātāṃ matpriyā ca viśeṣataḥ||

Verse 15

तस्मात्तु ब्राह्मणश्रेष्ठैर्मन्निवेशितबुद्धिभिः। उपवासस्तु कर्तव्यो मत्प्रियार्तं विशेषतः।।

tasmāttu brāhmaṇaśreṣṭhairmanniveśitabuddhibhiḥ| upavāsastu kartavyo matpriyārtaṃ viśeṣataḥ||

Verse 16

द्वादश्यामेव वा कुर्यादुपवासमशक्नुवन्। तेनाहं परमां प्रीति यास्यामि नरपुङ्गव।।

dvādaśyāmeva vā kuryādupavāsamaśaknuvan| tenāhaṃ paramāṃ prīti yāsyāmi narapuṅgava||

Verse 17

अहोरात्रेण द्वादश्यां मार्गशीर्षेण केशवम्। उपोष्य पूजयेद्यो मां सोऽस्वमेधफलं लभेत्।।

ahorātreṇa dvādaśyāṃ mārgaśīrṣeṇa keśavam| upoṣya pūjayedyo māṃ so'svamedhaphalaṃ labhet||

Verse 18

द्वादश्यां पुष्यमासे तु नाम्ना नारायणं तु माम्। उपोष्य पूजयेद्यो मां वाजिमेधफलं लभेत्।।

dvādaśyāṃ puṣyamāse tu nāmnā nārāyaṇaṃ tu mām| upoṣya pūjayedyo māṃ vājimedhaphalaṃ labhet||

Verse 19

द्वादश्यां माघमासे तु मामुपोष्य तु माधवम्। पूजयेद्यः समाप्नोति राजसूयफलं नृप।।

dvādaśyāṃ māghamāse tu māmupoṣya tu mādhavam| pūjayedyaḥ samāpnoti rājasūyaphalaṃ nṛpa||

Verse 20

द्वादश्यां फाल्गुने मासि गोविन्दाख्यमुपोष्य माम्।। पूजयेद्यः समाप्नोति ह्यतिरात्रफलं नृप।।

dvādaśyāṃ phālgune māsi govindākhyamupoṣya mām|| pūjayedyaḥ samāpnoti hyatirātraphalaṃ nṛpa||

Verse 21

द्वादश्यां मासि चैत्रे तु मां विष्णुं समुपोष्य यः। पूजयंस्तदवाप्नोति पौण्डरीकस्य यत्फलम्।।

dvādaśyāṃ māsi caitre tu māṃ viṣṇuṃ samupoṣya yaḥ| pūjayaṃstadavāpnoti pauṇḍarīkasya yatphalam||

Verse 22

द्वादश्यां मासि वैशाखे मधुसूदनसंज्ञितम्। उपोष्य पूजयेद्यो मां सोग्निष्टोमस्य पाण्डव।।

dvādaśyāṃ māsi vaiśākhe madhusūdanasaṃjñitam| upoṣya pūjayedyo māṃ sogniṣṭomasya pāṇḍava||

Verse 23

द्वादश्यां ज्येष्ठमासे तु मामुपोष्य त्रिविक्रमम्। अर्ययेद्यः समाप्नोति गवां मेधफलं नृप।।

dvādaśyāṃ jyeṣṭhamāse tu māmupoṣya trivikramam| aryayedyaḥ samāpnoti gavāṃ medhaphalaṃ nṛpa||

Verse 24

आषाढे वामनाख्यं मां द्वादश्यां समुपोष्य यः। नरमेधस्य स फलं प्राप्नोति भरतर्षभ।।

āṣāḍhe vāmanākhyaṃ māṃ dvādaśyāṃ samupoṣya yaḥ| naramedhasya sa phalaṃ prāpnoti bharatarṣabha||

Verse 25

द्वादश्यां श्रावणे मासि श्रीधराख्यमुपोष्य माम्। पूजयेद्य समाप्नोति पञ्चयज्ञफलं नृप।।

dvādaśyāṃ śrāvaṇe māsi śrīdharākhyamupoṣya mām| pūjayedya samāpnoti pañcayajñaphalaṃ nṛpa||

Verse 26

मासे भाद्रपदे यो मां हृषीकेशाख्यमर्चयेत्। उपोष्य स समाप्नोति सौत्रामणिफलं नृप।।

māse bhādrapade yo māṃ hṛṣīkeśākhyamarcayet| upoṣya sa samāpnoti sautrāmaṇiphalaṃ nṛpa||

Verse 27

द्वादश्यामाश्वयुङ्मासे पद्मनाभमुपोष्य माम्। अर्चयेद्यः समाप्नोति गोसहस्रफलं नृप।।

dvādaśyāmāśvayuṅmāse padmanābhamupoṣya mām| arcayedyaḥ samāpnoti gosahasraphalaṃ nṛpa||

Verse 28

द्वादश्यां कार्तिके मासि मां दामोदरसंज्ञितम्। उपोष्य पूजयेद्यस्तु सर्वक्रतुफलं नृप।।

dvādaśyāṃ kārtike māsi māṃ dāmodarasaṃjñitam| upoṣya pūjayedyastu sarvakratuphalaṃ nṛpa||

Verse 29

केवलेनोपवासेन द्वादश्यां पाण्डुनन्दन। यत्फलं पूर्वमुद्दिष्टं तस्यार्धं लभते नृप।।

kevalenopavāsena dvādaśyāṃ pāṇḍunandana| yatphalaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ tasyārdhaṃ labhate nṛpa||

Verse 30

श्रावणेऽप्येवमेवं मामर्चयेद्भक्तिमान्नरः। मम सालोक्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा।।

śrāvaṇe'pyevamevaṃ māmarcayedbhaktimānnaraḥ| mama sālokyamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 31

मासेमासे समभ्यर्च्य क्रमशो मामतन्द्रितः। पूर्मे संवत्सरे कुर्यात्पुनः संवत्सरं तु माम्।।

māsemāse samabhyarcya kramaśo māmatandritaḥ| pūrme saṃvatsare kuryātpunaḥ saṃvatsaraṃ tu mām||

Verse 32

अविघ्नमर्चयानस्तु यो मद्भक्तो मत्परायणः। अविघ्नमर्चयानस्तु मम सायुज्यमाप्नुयात्।।

avighnamarcayānastu yo madbhakto matparāyaṇaḥ| avighnamarcayānastu mama sāyujyamāpnuyāt||

Verse 33

अर्चयेत्प्रीतिमान्यो मां द्वादस्यां वेदसंहिताम्। स पूर्वोक्तफलं राजँल्लभते नात्र संशयः।।

arcayetprītimānyo māṃ dvādasyāṃ vedasaṃhitām| sa pūrvoktaphalaṃ rāja~llabhate nātra saṃśayaḥ||

Verse 34

गन्धं पुष्पं फलं तोयं पत्रं वा मूलमेव वा। द्वादश्यां मम यो दद्यात्तत्समो नास्ति मत्प्रियः।।

gandhaṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ patraṃ vā mūlameva vā| dvādaśyāṃ mama yo dadyāttatsamo nāsti matpriyaḥ||

Verse 35

एतेन विधिना सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः। मद्भक्ता नरशार्दूल स्वर्गलोकं तु भुञ्जते।।

etena vidhinā sarve devāḥ śakrapurogamāḥ| madbhaktā naraśārdūla svargalokaṃ tu bhuñjate||

Verse 36

वैशम्पायन उवाच। एवं वदति देवेशे केशवे पाडुनन्दनः। कृताञ्जलिः स्तोत्रमिदं भक्त्तया धर्मात्मजोऽब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca| evaṃ vadati deveśe keśave pāḍunandanaḥ| kṛtāñjaliḥ stotramidaṃ bhakttayā dharmātmajo'bravīt||

Verse 37

सर्वलोकेश देवेश हृषीकेशक नमोस्तु ते। सहस्रशिरसे नित्यं सहस्राक्ष नमोस्तु ते।।

sarvalokeśa deveśa hṛṣīkeśaka namostu te| sahasraśirase nityaṃ sahasrākṣa namostu te||

Verse 38

त्रयीमय त्रयीनाथ त्रयीस्तुत नमोनमः। यज्ञात्मन्यज्ञसंभूत यज्ञनाथ नमोनमः।।

trayīmaya trayīnātha trayīstuta namonamaḥ| yajñātmanyajñasaṃbhūta yajñanātha namonamaḥ||

Verse 39

चतुर्मूर्ते चतुर्बाहो चतुर्व्यूह नमोनमः। लोकात्मँल्लोककृन्नाथ लोकावास नमोनमः।।

caturmūrte caturbāho caturvyūha namonamaḥ| lokātma~llokakṛnnātha lokāvāsa namonamaḥ||

Verse 40

सृष्टिसंहारकर्त्रे तु नरसिंह नमोनमः। भक्तप्रिय नमस्तेऽस्तु कृष्ण नाथ नमोनमः।।

sṛṣṭisaṃhārakartre tu narasiṃha namonamaḥ| bhaktapriya namaste'stu kṛṣṇa nātha namonamaḥ||

Verse 41

लोकप्रिय नमस्तेऽस्तु भक्तवत्सल ते नमः। ब्रह्मवास नमस्तेऽस्तु ब्रह्मनाथ नमोनमः।।

lokapriya namaste'stu bhaktavatsala te namaḥ| brahmavāsa namaste'stu brahmanātha namonamaḥ||

Verse 42

रुद्ररूप नमस्तेऽस्तु रुद्रकर्मिरताय ते। पञ्चयज्ञ नमस्तेऽस्तु सर्वयज्ञ नमोनमः।।

rudrarūpa namaste'stu rudrakarmiratāya te| pañcayajña namaste'stu sarvayajña namonamaḥ||

Verse 43

कृष्णप्रिय नमस्तेऽस्तु कृष्णनाथ नमोनमः। योगिप्रिय नमस्तेऽस्तु योगिनाथ नमोनमः।।

kṛṣṇapriya namaste'stu kṛṣṇanātha namonamaḥ| yogipriya namaste'stu yoginātha namonamaḥ||

Verse 44

हयवक्त्र नमस्तेऽस्तु चक्रपाणे नमोनमः। पञ्चभूत नमस्तेऽस्तु पञ्चायुध नमोनमः।।

hayavaktra namaste'stu cakrapāṇe namonamaḥ| pañcabhūta namaste'stu pañcāyudha namonamaḥ||

Verse 45

वैशम्पायन उवाच। भक्तिगद्गदया वाचा स्तुवत्येवं युधिष्ठिरे। गृहीत्वा केशवो हस्ते प्रीतात्मा तं न्यवारयत्।।

vaiśampāyana uvāca| bhaktigadgadayā vācā stuvatyevaṃ yudhiṣṭhire| gṛhītvā keśavo haste prītātmā taṃ nyavārayat||

Verse 46

निवार्य च पुनर्वाचा भक्तिनम्रं युधिष्ठिरम्। वक्तुमेव नरश्रेषठ धर्मपूत्रं प्रचक्रमे।।

nivārya ca punarvācā bhaktinamraṃ yudhiṣṭhiram| vaktumeva naraśreṣaṭha dharmapūtraṃ pracakrame||

Verse 47

भगवानुवाच। अन्यवत्किमिदं राजन्मां स्तौषि नरपुङ्गव। तिष्ठ पृच्छ यथापूर्वं धर्मपूत्र युधिष्ठिर।।

bhagavānuvāca| anyavatkimidaṃ rājanmāṃ stauṣi narapuṅgava| tiṣṭha pṛccha yathāpūrvaṃ dharmapūtra yudhiṣṭhira||

Verse 48

युधिष्ठिर उवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादात्तु धर्मं स्मृत्वा पुनःपुनः। न शान्तिरस्ति मे देव नृत्यतीव च मे मनः।।

yudhiṣṭhira uvāca| bhagavaṃstvatprasādāttu dharmaṃ smṛtvā punaḥpunaḥ| na śāntirasti me deva nṛtyatīva ca me manaḥ||

Verse 49

इदं च धर्मसंपन्नं वक्तुमर्हसि माधव। कृष्णपक्षेषु द्वादश्यामर्चनीयः कथं भवेत्।।

idaṃ ca dharmasaṃpannaṃ vaktumarhasi mādhava| kṛṣṇapakṣeṣu dvādaśyāmarcanīyaḥ kathaṃ bhavet||

Verse 50

भगवानुवाच। शृणु राजन्यथापूर्वं तत्सर्वं कथयामि ते। परमं कृष्णद्वादश्यामर्चनायां फलं मम।।

bhagavānuvāca| śṛṇu rājanyathāpūrvaṃ tatsarvaṃ kathayāmi te| paramaṃ kṛṣṇadvādaśyāmarcanāyāṃ phalaṃ mama||

Verse 51

एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामर्चयेत्तु माम्। विप्रानपि यथालाभं पूजयेद्भक्तिमान्नरः।।

ekādaśyāmupoṣyātha dvādaśyāmarcayettu mām| viprānapi yathālābhaṃ pūjayedbhaktimānnaraḥ||

Verse 52

स गच्छेद्दक्षिणामूर्तिं मां वा नात्र विचारणा। चन्द्रसालोक्यमथवा ग्रहनक्षत्रपूजितः।।

sa gaccheddakṣiṇāmūrtiṃ māṃ vā nātra vicāraṇā| candrasālokyamathavā grahanakṣatrapūjitaḥ||