Adhyaya 113

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति कार्तिकादिद्वादशमासेषु एकभुक्तव्रताचरणप्रकारनिरूपणपूर्वकं तत्फलकथनम्।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। केशवेनैवमुक्ते तु चान्द्रायणविधिक्रमे। अपृच्छत्पुनरन्यांश्च धर्मान्धर्मात्मजो नृप।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati kārtikādidvādaśamāseṣu ekabhuktavratācaraṇaprakāranirūpaṇapūrvakaṃ tatphalakathanam|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| keśavenaivamukte tu cāndrāyaṇavidhikrame| apṛcchatpunaranyāṃśca dharmāndharmātmajo nṛpa||

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच। सर्वभूतपते श्रीमन्सर्वभूतनमस्कृत। सर्वभूतहितं धर्मं सर्वज्ञ कथयस्व नः।।

yudhiṣṭhira uvāca| sarvabhūtapate śrīmansarvabhūtanamaskṛta| sarvabhūtahitaṃ dharmaṃ sarvajña kathayasva naḥ||

Verse 3

भगवानुवाच। यद्दरिद्रजनस्यापि स्वर्ग्यं सुखकरं भवेत्। सर्वपापप्रशमनं तच्छृणुष्व युधिष्टिर।।

bhagavānuvāca| yaddaridrajanasyāpi svargyaṃ sukhakaraṃ bhavet| sarvapāpapraśamanaṃ tacchṛṇuṣva yudhiṣṭira||

Verse 4

कार्तिकाद्यास्तु ये मासा द्वादशैव प्रकीर्तिताः। तेष्वेकबुक्तनिमः सर्वेषामुच्यते मया।।

kārtikādyāstu ye māsā dvādaśaiva prakīrtitāḥ| teṣvekabuktanimaḥ sarveṣāmucyate mayā||

Verse 5

कार्तिके यस्तु वै मासे नन्दायां संयतेन्द्रियः। एकभुक्तेन मद्भक्तो मासमेकं तु वर्तते।।

kārtike yastu vai māse nandāyāṃ saṃyatendriyaḥ| ekabhuktena madbhakto māsamekaṃ tu vartate||

Verse 6

जलं वा न पिबेन्मासे नान्तरं भोजनात्परम्। आदित्यरूपं मां नित्यमर्चयन्सुसमाहितः।।

jalaṃ vā na pibenmāse nāntaraṃ bhojanātparam| ādityarūpaṃ māṃ nityamarcayansusamāhitaḥ||

Verse 7

व्रतान्ते भोजयेद्विप्रान्दक्षिणां सम्प्रदाय च। क्रोधलोभविनिर्मुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु।।

vratānte bhojayedviprāndakṣiṇāṃ sampradāya ca| krodhalobhavinirmuktastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 8

विधिवत्कपिलादाने यत्पुण्यं समुदाहृतम्। तत्पुण्यं समनुप्राप्य सूर्यकलोके महीयते। ततश्चापि च्युतः कालात्पुरुषेषूपजायते।।

vidhivatkapilādāne yatpuṇyaṃ samudāhṛtam| tatpuṇyaṃ samanuprāpya sūryakaloke mahīyate| tataścāpi cyutaḥ kālātpuruṣeṣūpajāyate||

Verse 9

मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभुक्तेन वर्तते। कामं क्रोधं च लोभं च परित्यज्य यथाविधि।।

mārgaśīrṣaṃ tu yo māsamekabhuktena vartate| kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca parityajya yathāvidhi||

Verse 10

स्नात्वा चादित्यरूपं मामर्ययेन्नियतेन्द्रियः। जपेच्चैव च गायत्रीं मामिकां वाग्यतेन्द्रियः।।

snātvā cādityarūpaṃ māmaryayenniyatendriyaḥ| japeccaiva ca gāyatrīṃ māmikāṃ vāgyatendriyaḥ||

Verse 11

मासे परिसमाप्ते तु भोजयित्वा द्विजाञ्शुचिः। तानर्चयति मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु।।

māse parisamāpte tu bhojayitvā dvijāñśuciḥ| tānarcayati madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 12

अग्निहोत्रे कृते पुण्यमाहिताग्नेस्तु यद्भवेत्। तत्पुण्यं फलमासाद्य योनेनांऽबरशोभिना। सह सप्तर्षिलोकेषु यथाकामं यथासुखम्।।

agnihotre kṛte puṇyamāhitāgnestu yadbhavet| tatpuṇyaṃ phalamāsādya yonenāṃ'baraśobhinā| saha saptarṣilokeṣu yathākāmaṃ yathāsukham||

Verse 13

ततश्चापि च्युतः कालाद्धरिवर्षेषु जायते। तत्र प्रकामं क्रीडित्वा राजा पश्चाद्भविष्यति।।

tataścāpi cyutaḥ kālāddharivarṣeṣu jāyate| tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā paścādbhaviṣyati||

Verse 14

******** क्षिपेदेवमेकभुक्तेन यो नरः। अर्चयन्नेव मां नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना।।

******** kṣipedevamekabhuktena yo naraḥ| arcayanneva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā||

Verse 15

अहिंसासत्यसहितः क्रोधहर्षविवर्जितः। एवं युक्तस्य राजेन्द्र शृणु यत्फलमुत्तमम्।।

ahiṃsāsatyasahitaḥ krodhaharṣavivarjitaḥ| evaṃ yuktasya rājendra śṛṇu yatphalamuttamam||

Verse 16

विप्रातिथ्यसहस्रेषु यत्पुण्यं समुदाहृतम्। तत्पुण्यं समनुप्राप्य शक्रलोके महीयते।।

viprātithyasahasreṣu yatpuṇyaṃ samudāhṛtam| tatpuṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate||

Verse 17

अवतीर्णस्ततः कालादिलावर्षेषु जायते। तत्र स्थित्वा चिरं कालमस्मिन्विप्रो भविष्यति।।

avatīrṇastataḥ kālādilāvarṣeṣu jāyate| tatra sthitvā ciraṃ kālamasminvipro bhaviṣyati||

Verse 18

माघमासं सदा यस्तु वर्तते चैकभुक्ततः। मदर्चनपरो भूत्वा डंभक्तोधविवर्जितः। मामिकामपि सावित्रीं सन्ध्यायां तु जपेद्बुधः।।

māghamāsaṃ sadā yastu vartate caikabhuktataḥ| madarcanaparo bhūtvā ḍaṃbhaktodhavivarjitaḥ| māmikāmapi sāvitrīṃ sandhyāyāṃ tu japedbudhaḥ||

Verse 19

दत्त्वा दु दक्षिणामन्ते भोजयित्वा द्विजानपि। नमिस्करोति तान्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना। त्रिकालस्नानयुक्तस्य तस्य पुण्यफलं शृणु।।

dattvā du dakṣiṇāmante bhojayitvā dvijānapi| namiskaroti tānbhaktyā madgatenāntarātmanā| trikālasnānayuktasya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 20

नीलकण्ठप्रयुक्तेन योनेनांऽबरशोभिना। पितृलोकं व्रजेच्छ्रीमान्सेव्यमानोप्सरोणैः।।

nīlakaṇṭhaprayuktena yonenāṃ'baraśobhinā| pitṛlokaṃ vrajecchrīmānsevyamānopsaroṇaiḥ||

Verse 21

तत्र प्रकामं क्रीडित्वा भद्राश्वेषूपजायते। ततश्च्युतश्चतुर्वेदी विप्रो भवति भूतले।।

tatra prakāmaṃ krīḍitvā bhadrāśveṣūpajāyate| tataścyutaścaturvedī vipro bhavati bhūtale||

Verse 22

यश्चरेत्फाल्गुनं मासमेकभुक्तो जितेन्द्रियः। नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्येतन्मन्त्रं जपेत्सदा।।

yaścaretphālgunaṃ māsamekabhukto jitendriyaḥ| namo brahmaṇyadevāyetyetanmantraṃ japetsadā||

Verse 23

पायसं भोजयेद्विप्रान्व्रतान्ते संयतेन्द्रियः। मदर्चनपरोऽक्रोधस्तस्य पुण्यफलं शृणु।।

pāyasaṃ bhojayedviprānvratānte saṃyatendriyaḥ| madarcanaparo'krodhastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 24

विमानं सारसैर्युक्तमारूढः कामगामि च। नक्षत्रलोके रमते नक्षत्रसदृशाकृतिः।।

vimānaṃ sārasairyuktamārūḍhaḥ kāmagāmi ca| nakṣatraloke ramate nakṣatrasadṛśākṛtiḥ||

Verse 25

ततश्चापि च्युतः कालात्केतुमालेषु जायते। तत्र प्रकामं क्रीडित्वा मानुषेषु मुनिर्भवेत्।।

tataścāpi cyutaḥ kālātketumāleṣu jāyate| tatra prakāmaṃ krīḍitvā mānuṣeṣu munirbhavet||

Verse 26

चैत्रमासं तु यो राजन्नेकभुक्तेन वर्तते। ब्रह्मचारी च मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु।।

caitramāsaṃ tu yo rājannekabhuktena vartate| brahmacārī ca madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 27

यदग्निहोत्रिणः पुण्यं यथोक्तं व्रतचारिणः। तत्पुण्यफकलमासाद्य चन्द्रलोके महीयते।।

yadagnihotriṇaḥ puṇyaṃ yathoktaṃ vratacāriṇaḥ| tatpuṇyaphakalamāsādya candraloke mahīyate||

Verse 28

ततोऽवतीर्णो जायेत वर्षे रमणके पुनः। भुक्त्वा कामांस्ततस्तस्मिन्निह राजा भविष्यति।।

tato'vatīrṇo jāyeta varṣe ramaṇake punaḥ| bhuktvā kāmāṃstatastasminniha rājā bhaviṣyati||

Verse 29

वैशाखे यस्तु मासे वै ह्येकभुक्तेन वर्तते। द्विजमग्रासने कृत्वा भुञ्जन्भूमौ च वाग्यतः।।

vaiśākhe yastu māse vai hyekabhuktena vartate| dvijamagrāsane kṛtvā bhuñjanbhūmau ca vāgyataḥ||

Verse 30

नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्यर्चयित्वा दिवाकरम्। व्रतान्ते भोजयेद्विप्रांस्तस्य पुण्यफलं शृणु।।

namo brahmaṇyadevāyetyarcayitvā divākaram| vratānte bhojayedviprāṃstasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 31

फलं यद्विधिवत्प्रोक्तमग्निष्टोमातिरात्रयोः। तत्पुण्यफलमासाद्य देवलोके महीयते।।

phalaṃ yadvidhivatproktamagniṣṭomātirātrayoḥ| tatpuṇyaphalamāsādya devaloke mahīyate||

Verse 32

ततो हैमवते वर्षे जायते कालपर्ययात्। तत्र प्रकामं क्रीडित्वा विप्रः पश्चाद्भविष्यति।।

tato haimavate varṣe jāyate kālaparyayāt| tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipraḥ paścādbhaviṣyati||

Verse 33

ज्येष्ठमासं तु यो विप्रो ह्येकभुक्तेन वर्तते। विप्रमग्रासने कृत्वा भूमौ भुञ्जन्यथाविधि।।

jyeṣṭhamāsaṃ tu yo vipro hyekabhuktena vartate| vipramagrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjanyathāvidhi||

Verse 34

नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युच्चरन्मां समाहितः। डंभानृतविनिर्मुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु।।

namo brahmaṇyadevāyetyuccaranmāṃ samāhitaḥ| ḍaṃbhānṛtavinirmuktastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 35

चीर्णे चान्द्रायणे सम्यग्यत्पुण्यं समुदाहृतम्। तत्पुण्यफलमासाद्य देवलोके महीयते।।

cīrṇe cāndrāyaṇe samyagyatpuṇyaṃ samudāhṛtam| tatpuṇyaphalamāsādya devaloke mahīyate||

Verse 36

अथोत्तरकुरौ वर्षे जायते निर्गतस्ततः। ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके द्विजो भवेत्।।

athottarakurau varṣe jāyate nirgatastataḥ| tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke dvijo bhavet||

Verse 37

आषाढमासं यो राजन्नेकभुक्तेन वर्तते। ब्रह्मचारी जितक्रोधो मदर्चनपरायणः।।

āṣāḍhamāsaṃ yo rājannekabhuktena vartate| brahmacārī jitakrodho madarcanaparāyaṇaḥ||

Verse 38

विप्रमग्रासने कृत्वा भूमौ भुञ्जञ्जितेन्द्रियः। कृत्वा त्रिषवणं स्नानमष्टाक्षरविधानतः।।

vipramagrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjañjitendriyaḥ| kṛtvā triṣavaṇaṃ snānamaṣṭākṣaravidhānataḥ||

Verse 39

व्रतान्ते भोजयेद्विद्वान्पायसेन युधिष्ठिर। गुडोदनेन राजेन्द्र तस्य पुण्यफलं शृणु।।

vratānte bhojayedvidvānpāyasena yudhiṣṭhira| guḍodanena rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 40

कपिलाशतदानस्य यत्पुण्यं पाण्डुनन्दन। तत्पुण्यफलमासाद्य देवलोके महीयते।।

kapilāśatadānasya yatpuṇyaṃ pāṇḍunandana| tatpuṇyaphalamāsādya devaloke mahīyate||

Verse 41

ततोऽवतीर्णः काले तु शाकद्वीपे तु जायते। ततश्चापि च्युतः कालादिह विप्रो भविष्यति।।

tato'vatīrṇaḥ kāle tu śākadvīpe tu jāyate| tataścāpi cyutaḥ kālādiha vipro bhaviṣyati||

Verse 42

श्रावणं यः क्षिपेन्मासमेकभुक्तेन वर्तते। नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युक्त्वा मामर्चयेत्सदा। विप्रमाग्रासने कृत्वा भूमौ भुञ्जन्यथाविधि।।

śrāvaṇaṃ yaḥ kṣipenmāsamekabhuktena vartate| namo brahmaṇyadevāyetyuktvā māmarcayetsadā| vipramāgrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjanyathāvidhi||

Verse 43

पायसेनार्चयन्विप्राञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः। लोभमोहविनिर्मुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु।।

pāyasenārcayanviprāñjitakrodho jitendriyaḥ| lobhamohavinirmuktastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 44

कपिलादानस्य यत्पुण्यं विधिदत्तस्य पाण्डव। तत्पुण्यं सम***प्राप्य शक्रलोके महीयते।।

kapilādānasya yatpuṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava| tatpuṇyaṃ sama***prāpya śakraloke mahīyate||

Verse 45

ततश्चापि च्युत कालात्कुशद्वीपे प्रजायते। तत्रि प्रकामं क्रीडित्वा विप्रो भवति मानुषे।।

tataścāpi cyuta kālātkuśadvīpe prajāyate| tatri prakāmaṃ krīḍitvā vipro bhavati mānuṣe||

Verse 46

यस्तु भाद्रपदं मासमेकभुक्तेन वर्तते। ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः।।

yastu bhādrapadaṃ māsamekabhuktena vartate| brahmacārī jitakrodhaḥ satyasandho jitendriyaḥ||

Verse 47

विप्रमग्रासने कृत्वा पाकभेदविवर्जितः। नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युक्त्वाऽस्य चरणौ स्पृशेत्।।

vipramagrāsane kṛtvā pākabhedavivarjitaḥ| namo brahmaṇyadevāyetyuktvā'sya caraṇau spṛśet||

Verse 48

तिलानपि घृतं वाऽपि व्रतान्ते दक्षिमां ददत्। मद्भक्तस्य नरश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु।।

tilānapi ghṛtaṃ vā'pi vratānte dakṣimāṃ dadat| madbhaktasya naraśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 49

यत्फलं विधिवत्प्रोक्तं राजसूयाश्वमेधयोः। तत्पुण्यफलमासाद्य शक्रलोके महीयते।।

yatphalaṃ vidhivatproktaṃ rājasūyāśvamedhayoḥ| tatpuṇyaphalamāsādya śakraloke mahīyate||

Verse 50

ततश्चापि च्युतः कालाज्जायते धनदालये। तत्र प्रकामं क्रीकडित्वा राजा भवति मानुषे।।

tataścāpi cyutaḥ kālājjāyate dhanadālaye| tatra prakāmaṃ krīkaḍitvā rājā bhavati mānuṣe||

Verse 51

यश्चाप्याश्वयुजं मासमेकभुक्तेन वर्तते। मद्गायत्रीं जपेद्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना। द्विसन्ध्यं वा त्रिसन्ध्यं वा शतमष्टोत्तरं तु वा।।

yaścāpyāśvayujaṃ māsamekabhuktena vartate| madgāyatrīṃ japedbhaktyā madgatenāntarātmanā| dvisandhyaṃ vā trisandhyaṃ vā śatamaṣṭottaraṃ tu vā||

Verse 52

विप्रमग्रासने कृत्वा संयतेन्द्रियमानसः। व्रतान्ते भोजयेद्विप्रांस्तस्य पुण्यफलं शृणु।।

vipramagrāsane kṛtvā saṃyatendriyamānasaḥ| vratānte bhojayedviprāṃstasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 53

अश्वमेधस्य यत्पुण्यं विधिवत्पाण्डुनन्दन। तत्पुण्यफलमासाद्य मम लोके महीयते।।

aśvamedhasya yatpuṇyaṃ vidhivatpāṇḍunandana| tatpuṇyaphalamāsādya mama loke mahīyate||

Verse 54

ततश्चापि च्युतः कालाच्छ्वेतद्वीपे प्रजायते। तत्र भुक्त्वा च भोगांश्च ततो विप्रवरो भवेत्।।

tataścāpi cyutaḥ kālācchvetadvīpe prajāyate| tatra bhuktvā ca bhogāṃśca tato vipravaro bhavet||