Adhyaya 112

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति चान्द्रायणविधिनिरूपणपूर्वकं तदाचरणफलकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। चक्रायुध नमस्तेऽस्तु देवेश गरुडध्वज। चान्द्रायणविधिं पुण्यमाख्याहि भगवन्मम।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati cāndrāyaṇavidhinirūpaṇapūrvakaṃ tadācaraṇaphalakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| cakrāyudha namaste'stu deveśa garuḍadhvaja| cāndrāyaṇavidhiṃ puṇyamākhyāhi bhagavanmama||

Verse 2

भगवानुवाच। शृणु पाण्डव तत्वेन सर्वपापप्रणाशनम्। पापिनो येन शुद्ध्यन्ति तत्ते वक्ष्यामि सर्वशः।।

bhagavānuvāca| śṛṇu pāṇḍava tatvena sarvapāpapraṇāśanam| pāpino yena śuddhyanti tatte vakṣyāmi sarvaśaḥ||

Verse 3

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यो वा चरितव्रतः। यथावत्कर्तुकामो वै तस्यैवं प्रथमा क्रिया।।

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi vaiśyo vā caritavrataḥ| yathāvatkartukāmo vai tasyaivaṃ prathamā kriyā||

Verse 4

शोधयेत्तु शरीरं स्वं पञ्चगव्येन यन्त्रितः। सशिरः कृष्णपक्षस्य ततः कुर्वीत वापनम्।।

śodhayettu śarīraṃ svaṃ pañcagavyena yantritaḥ| saśiraḥ kṛṣṇapakṣasya tataḥ kurvīta vāpanam||

Verse 5

शुक्लवासाः शुचिर्भूत्वा मौञ्जीं बध्नीत मेखलाम्। पालाशद्ण्डमादाय ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।।

śuklavāsāḥ śucirbhūtvā mauñjīṃ badhnīta mekhalām| pālāśadṇḍamādāya brahmacārivrate sthitaḥ||

Verse 6

कृतोपलासः पूर्वं तु शुक्लप्रतिपदि द्विजः। नदीसंगमतीर्थेषु शुचौ देशे गृहेऽपि वा। गोमयेनोपलिप्रेऽथ स्थण्डिलेऽग्निं निधापयन्।।

kṛtopalāsaḥ pūrvaṃ tu śuklapratipadi dvijaḥ| nadīsaṃgamatīrtheṣu śucau deśe gṛhe'pi vā| gomayenopalipre'tha sthaṇḍile'gniṃ nidhāpayan||

Verse 7

आघारावाज्यभागौ च प्रणवं व्याहृतीस्तथा। वारुणं चैव पञ्चैव हुत्वा सर्वान्यथाक्रमम्।।

āghārāvājyabhāgau ca praṇavaṃ vyāhṛtīstathā| vāruṇaṃ caiva pañcaiva hutvā sarvānyathākramam||

Verse 8

सत्याय विष्णवे चेति ब्रह्मर्षिभ्योऽथ ब्रह्मणे। विश्वेभ्यो हि च देवेभ्यः सप्रजापतये तथा।।

satyāya viṣṇave ceti brahmarṣibhyo'tha brahmaṇe| viśvebhyo hi ca devebhyaḥ saprajāpataye tathā||

Verse 9

षडुक्त्वा जुहुयात्पश्चात्प्रायश्चित्ताहुतिं द्विजः। अतः समापयेदग्निं शान्तिं कृत्वाऽथ पौष्टिकिम्।।

ṣaḍuktvā juhuyātpaścātprāyaścittāhutiṃ dvijaḥ| ataḥ samāpayedagniṃ śāntiṃ kṛtvā'tha pauṣṭikim||

Verse 10

प्रणम्य् चाग्निं सोमं च भस्म दिग्ध्वा यथाविधि। नदीं गत्वा विशुद्धात्मा सोमाय वरुणाय च। आदित्याय नमस्कृत्वा ततः स्नायात्समाहितः।।

praṇamy cāgniṃ somaṃ ca bhasma digdhvā yathāvidhi| nadīṃ gatvā viśuddhātmā somāya varuṇāya ca| ādityāya namaskṛtvā tataḥ snāyātsamāhitaḥ||

Verse 11

उत्तीर्योदकमाचम्य चासीनः पूर्वतोमुखः। प्राणायामं ततः कृत्वा पवित्रैरभिषेचनम्।।

uttīryodakamācamya cāsīnaḥ pūrvatomukhaḥ| prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā pavitrairabhiṣecanam||

Verse 12

आचान्तस्त्वमिवीक्षेत ऊर्ध्वबाहुर्दिवाकरम्। कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा कुर्याच्चैव प्रदक्षिणम्।।

ācāntastvamivīkṣeta ūrdhvabāhurdivākaram| kṛtāñjalipuṭaḥ sthitvā kuryāccaiva pradakṣiṇam||

Verse 13

नारायणं वा रुद्रं वा ब्रह्मणमथवाऽपि च। वारुणं मन्त्रमूक्तं वा प्राग्भोजनमथापि वा।।

nārāyaṇaṃ vā rudraṃ vā brahmaṇamathavā'pi ca| vāruṇaṃ mantramūktaṃ vā prāgbhojanamathāpi vā||

Verse 14

वीरघ्नमृषभफं वाऽपि तथा चाप्यघमर्षणम्। गायत्रीं मम देवीं वा सावित्रीं वा जपेत्ततः। शतं वाऽष्टशतं वाऽपि सहस्रमथवा परम्।।

vīraghnamṛṣabhaphaṃ vā'pi tathā cāpyaghamarṣaṇam| gāyatrīṃ mama devīṃ vā sāvitrīṃ vā japettataḥ| śataṃ vā'ṣṭaśataṃ vā'pi sahasramathavā param||

Verse 15

ततो मध्याह्नकाले वै पायसं यावकं हि वा। पाचयित्वा प्रयत्नेन प्रयतः सुसमाहितः।।

tato madhyāhnakāle vai pāyasaṃ yāvakaṃ hi vā| pācayitvā prayatnena prayataḥ susamāhitaḥ||

Verse 16

पात्रं तु सुसमादाय सौवर्णं राजतं तु वा। ताम्रं वा मृन्मयं वापि औदुंबरमथापि वा।

pātraṃ tu susamādāya sauvarṇaṃ rājataṃ tu vā| tāmraṃ vā mṛnmayaṃ vāpi auduṃbaramathāpi vā|

Verse 17

वृक्षाणां याज्ञियानं तु पर्णैरार्द्रैरकुत्सितैः। पुटकेन तु गुप्तेनि चरेद्भैक्षं समाहितः।।

vṛkṣāṇāṃ yājñiyānaṃ tu parṇairārdrairakutsitaiḥ| puṭakena tu gupteni caredbhaikṣaṃ samāhitaḥ||

Verse 18

ब्राह्मणानां गृहाणां तु सप्तानां नापरं व्रजेत्। गोदोहमात्रं तिष्ठित्तु वाग्यतः संयतेन्द्रियः।।

brāhmaṇānāṃ gṛhāṇāṃ tu saptānāṃ nāparaṃ vrajet| godohamātraṃ tiṣṭhittu vāgyataḥ saṃyatendriyaḥ||

Verse 19

न हसेन्न च वीक्षेत नाभिभाषेत वा स्त्रियम्।।

na hasenna ca vīkṣeta nābhibhāṣeta vā striyam||

Verse 20

दृष्ट्वा मूत्रं पुरीषं वा चण्डालं वा रजस्वलाम्। पतितं च तथा श्वानमादित्यमवलोकयेत्।।

dṛṣṭvā mūtraṃ purīṣaṃ vā caṇḍālaṃ vā rajasvalām| patitaṃ ca tathā śvānamādityamavalokayet||

Verse 21

यो हि पादुकमारुह्य सर्वदा प्रचरेद्द्विजः। तं दृष्ट्वा पापकर्माणमादित्यमवलोकयेत्।।

yo hi pādukamāruhya sarvadā pracareddvijaḥ| taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇamādityamavalokayet||

Verse 22

ततस्त्वावसथं प्राप्तो भिक्षां निक्षिप्य भूतले। प्रक्षाल्य पादावाजान्वोर्हस्तावाकूर्परं पुनः। आचम्य वारिणा तेन वह्निं विप्रांश्च पूययेत्।।

tatastvāvasathaṃ prāpto bhikṣāṃ nikṣipya bhūtale| prakṣālya pādāvājānvorhastāvākūrparaṃ punaḥ| ācamya vāriṇā tena vahniṃ viprāṃśca pūyayet||

Verse 23

पञ्च सप्ताथवा कुर्याद्भागान्भैक्षस्य तस्य वै। तेषामन्यतमं पिण्डमादित्याय निवेदयेत्।।

pañca saptāthavā kuryādbhāgānbhaikṣasya tasya vai| teṣāmanyatamaṃ piṇḍamādityāya nivedayet||

Verse 24

ब्रह्मणे चाग्नये चैव सोमाय वरुणाय च। विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो दद्यादन्नं यथाक्रमम्।।

brahmaṇe cāgnaye caiva somāya varuṇāya ca| viśvebhyaścaiva devebhyo dadyādannaṃ yathākramam||

Verse 25

अवशिष्टमथैकं तु वक्त्रमात्रं प्रकल्पयेत्।।

avaśiṣṭamathaikaṃ tu vaktramātraṃ prakalpayet||

Verse 26

अङ्गुल्यग्रे स्थितं पिण्डं गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत्। अङ्गुलीभिस्त्रिभिः पिण्डं प्राश्नीयात्प्राङ्मुखःक शुचिः।

aṅgulyagre sthitaṃ piṇḍaṃ gāyatryā cābhimantrayet| aṅgulībhistribhiḥ piṇḍaṃ prāśnīyātprāṅmukhaḥka śuciḥ|

Verse 27

यथा च वर्धते सोमो ह्रसते च यथा पुनः। तथा पिण्डाश्च वर्धन्ते ह्रसन्ते च दिनेदिने।।

yathā ca vardhate somo hrasate ca yathā punaḥ| tathā piṇḍāśca vardhante hrasante ca dinedine||

Verse 28

त्रिकालं स्नानमस्योक्तं द्विकालमथवा सकृत्। ब्रह्मचारी सदा वाऽपि न च वस्त्रं प्रपीडयेत्।।

trikālaṃ snānamasyoktaṃ dvikālamathavā sakṛt| brahmacārī sadā vā'pi na ca vastraṃ prapīḍayet||

Verse 29

स्थान न दिवसं तिष्ठेद्रात्रौ वीरासनं व्रजेत्। भवेत्स्थण्डिलशायी वाऽप्यथा वृक्षमूलिकः।।

sthāna na divasaṃ tiṣṭhedrātrau vīrāsanaṃ vrajet| bhavetsthaṇḍilaśāyī vā'pyathā vṛkṣamūlikaḥ||

Verse 30

वल्कलं यदि वा क्षौमं शाणं कार्पासकं तथा। आच्छादनं भवेत्तस्य वस्त्रार्थं पाण्डुनन्दन।।

valkalaṃ yadi vā kṣaumaṃ śāṇaṃ kārpāsakaṃ tathā| ācchādanaṃ bhavettasya vastrārthaṃ pāṇḍunandana||

Verse 31

एवं चान्द्रायणे पूर्णे मासस्यान्ते प्रयत्नवान्। ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दद्याच्चैव च दक्षिणाम्।।

evaṃ cāndrāyaṇe pūrṇe māsasyānte prayatnavān| brāhmaṇānbhojayedbhaktyā dadyāccaiva ca dakṣiṇām||

Verse 32

चान्द्रायणेन चीर्णेन यत्कृतं तेन दुष्कृतम्। तत्सर्वं तत्क्षणादेव भस्मीभवति काष्ठवत्।।

cāndrāyaṇena cīrṇena yatkṛtaṃ tena duṣkṛtam| tatsarvaṃ tatkṣaṇādeva bhasmībhavati kāṣṭhavat||

Verse 33

ब्रह्महत्या च गोहत्या सुवर्णस्तैन्यमेव च। भ्रूणहत्या सुरापानं गुरोर्दारव्यतिक्रमः।।

brahmahatyā ca gohatyā suvarṇastainyameva ca| bhrūṇahatyā surāpānaṃ gurordāravyatikramaḥ||

Verse 34

एवमन्यानि पापानि पातकीयानि यानि च। चान्द्रायणेन नश्यन्ति वायुना पांसवो यथा।।

evamanyāni pāpāni pātakīyāni yāni ca| cāndrāyaṇena naśyanti vāyunā pāṃsavo yathā||

Verse 35

अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ठ्रमाविकमेव च। मृतसूतकयोश्चान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

anirdaśāyā goḥ kṣīramauṣṭhramāvikameva ca| mṛtasūtakayoścānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 36

उपपातकिनश्चान्नं पतितान्नं तथैव च। शूद्रस्योच्छेषणं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

upapātakinaścānnaṃ patitānnaṃ tathaiva ca| śūdrasyoccheṣaṇaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 37

आकाशस्थं तु हस्तस्थमधः स्रस्तं तथैव च। परहस्तस्थितं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

ākāśasthaṃ tu hastasthamadhaḥ srastaṃ tathaiva ca| parahastasthitaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 38

अथाग्रेधिषोरन्नं दिधिषूपपतेस्तता। परिवेत्तुस्तथा चान्नं परिवित्तान्नमेव च।।

athāgredhiṣorannaṃ didhiṣūpapatestatā| parivettustathā cānnaṃ parivittānnameva ca||

Verse 39

कुण्डान्नं गोलकान्नं च देवलान्नं तथैव च। तथा पुरोहितस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

kuṇḍānnaṃ golakānnaṃ ca devalānnaṃ tathaiva ca| tathā purohitasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 40

सुराऽऽसवं विषं सर्पिर्लाक्षा लवणमेव च। तैलं चापि च विक्रीणन्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।।

surā''savaṃ viṣaṃ sarpirlākṣā lavaṇameva ca| tailaṃ cāpi ca vikrīṇandvijaścāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 41

एकोद्दिष्टं तु यो भुङ्क्ते जनमध्यगतोऽपि यः। भिन्नभाण्डेषु यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।।

ekoddiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte janamadhyagato'pi yaḥ| bhinnabhāṇḍeṣu yo bhuṅkte dvijaścāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 42

यो भुङ्क्तेऽनुपनीतेन यो भुङ्क्ते च स्त्रिया सह। कन्यया सह यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।।

yo bhuṅkte'nupanītena yo bhuṅkte ca striyā saha| kanyayā saha yo bhuṅkte dvijaścāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 43

उच्छिष्टं स्थापयेद्विप्रो यो मोहाद्भोजनान्तरे। दद्याद्वा यदि वा मोहाद्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।।

ucchiṣṭaṃ sthāpayedvipro yo mohādbhojanāntare| dadyādvā yadi vā mohādvijaścāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 44

तुम्बकोशातकं चैव पलाण्डुं गृञ्जनं तथा। छत्राकं लशुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

tumbakośātakaṃ caiva palāṇḍuṃ gṛñjanaṃ tathā| chatrākaṃ laśunaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 45

द्विजः पर्युषितं चान्नं पक्वं परगृहागतम्। विपक्वं च तथा मांसं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

dvijaḥ paryuṣitaṃ cānnaṃ pakvaṃ paragṛhāgatam| vipakvaṃ ca tathā māṃsaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 46

उदक्यया शुना वाऽपि चण्डालैर्वा द्विजोत्तमः। दृष्टमन्नं तु भुञ्जानो द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।।

udakyayā śunā vā'pi caṇḍālairvā dvijottamaḥ| dṛṣṭamannaṃ tu bhuñjāno dvijaścāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 47

****तत्पुरा विशुद्ध्यर्थमृषिभिश्चरितं व्रतम्। पावनं सर्वभूतानां पुण्यं पाण्डवचोदितम्।।

****tatpurā viśuddhyarthamṛṣibhiścaritaṃ vratam| pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ puṇyaṃ pāṇḍavacoditam||

Verse 48

एतेन वसवो रुद्राश्चादित्याश्च दिवं गताः। एतदद्य परं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम्।।

etena vasavo rudrāścādityāśca divaṃ gatāḥ| etadadya paraṃ guhyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam||

Verse 49

यथोक्तमेतद्यः कुर्याद्द्विजः पापप्रणाशनम्।। स दिवं याति पूतात्मा निर्मलादित्यसंनिभः।।

yathoktametadyaḥ kuryāddvijaḥ pāpapraṇāśanam|| sa divaṃ yāti pūtātmā nirmalādityasaṃnibhaḥ||