Adhyaya 111

Verse 1

कृष्णेन युधिष्टिरंप्रत्यग्निसृष्टिप्रकारकथनम्।। 1 ।। आहवनीयादित्वेन तद्विभागकथनपूर्वकं तत्तन्नामनिर्वचनम्।। 2 ।। तथा यज्ञाग्निहोत्रप्रशंसनम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। स्वभक्तस्य हृषीकेश धर्माधर्ममजानतः। धर्मं पुण्यतमं देव पृच्छतः कथयस्व मे।।

kṛṣṇena yudhiṣṭiraṃpratyagnisṛṣṭiprakārakathanam|| 1 || āhavanīyāditvena tadvibhāgakathanapūrvakaṃ tattannāmanirvacanam|| 2 || tathā yajñāgnihotrapraśaṃsanam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| svabhaktasya hṛṣīkeśa dharmādharmamajānataḥ| dharmaṃ puṇyatamaṃ deva pṛcchataḥ kathayasva me||

Verse 2

भगवानुवाच। यदेतदग्निहोत्रं वै सृष्टं वर्णत्रयस्य तु। मन्त्रवद्यद्धुतं सम्यग्विधिना चाप्युपासितम्। आहिताग्निं नयत्यूर्ध्वं सपत्नीकं सबान्धवम्।।

bhagavānuvāca| yadetadagnihotraṃ vai sṛṣṭaṃ varṇatrayasya tu| mantravadyaddhutaṃ samyagvidhinā cāpyupāsitam| āhitāgniṃ nayatyūrdhvaṃ sapatnīkaṃ sabāndhavam||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। कथं तद्ब्राह्मणैर्देव होतव्यं क्षत्रियैः कथम्। वैश्यैर्वा देवदेवेश कथं वा सुहुतं भवेत्।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ tadbrāhmaṇairdeva hotavyaṃ kṣatriyaiḥ katham| vaiśyairvā devadeveśa kathaṃ vā suhutaṃ bhavet||

Verse 4

कस्मिन्काले कतं कस्य आधेयोऽग्निः सुरोत्तम। आहितस्य कथं वाऽपि सम्यगाचरणं भवेत्।।

kasminkāle kataṃ kasya ādheyo'gniḥ surottama| āhitasya kathaṃ vā'pi samyagācaraṇaṃ bhavet||

Verse 5

कत्यग्नयः किमात्मानः स्थानं किं कस्य वा विभो। कतरस्मिन्हुते स्थाने कं व्रजेदाग्निहोत्रिकः।।

katyagnayaḥ kimātmānaḥ sthānaṃ kiṃ kasya vā vibho| katarasminhute sthāne kaṃ vrajedāgnihotrikaḥ||

Verse 6

अग्निहोत्रनिमित्तं च किमुत्पन्नं पुराऽनघ। कथमेवाथ हूयन्ते प्रीयन्ते च सुराः कथम्।।

agnihotranimittaṃ ca kimutpannaṃ purā'nagha| kathamevātha hūyante prīyante ca surāḥ katham||

Verse 7

विधिवन्मन्त्रवत्कृत्वा पूजितास्त्वग्नयः कथम्। कां गतिं वदतांश्रेष्ठ नयन्ति ह्यग्निहोत्रिणः।।

vidhivanmantravatkṛtvā pūjitāstvagnayaḥ katham| kāṃ gatiṃ vadatāṃśreṣṭha nayanti hyagnihotriṇaḥ||

Verse 8

दुर्हुताश्चापि भगवन्नविज्ञातास्त्रयोऽग्नयः। किमाहिताग्नेः कुर्वन्ति दुश्चीर्णा वाऽपि केशव।।

durhutāścāpi bhagavannavijñātāstrayo'gnayaḥ| kimāhitāgneḥ kurvanti duścīrṇā vā'pi keśava||

Verse 9

उत्सन्नाग्निस्तु पापात्मा कां योनिं देव गच्छति। एतत्सर्वं समासेन भक्त्या ह्युपगतस्य मे। वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ सर्वाधिकं नमोस्तु ते।।

utsannāgnistu pāpātmā kāṃ yoniṃ deva gacchati| etatsarvaṃ samāsena bhaktyā hyupagatasya me| vaktumarhasi sarvajña sarvādhikaṃ namostu te||

Verse 10

भगवानुवाच। शृणु राजन्महापुण्यमिदं धर्मामृतं परम्। यत्तु तारयते युक्तान्ब्राह्मणानग्निहोत्रिणः।।

bhagavānuvāca| śṛṇu rājanmahāpuṇyamidaṃ dharmāmṛtaṃ param| yattu tārayate yuktānbrāhmaṇānagnihotriṇaḥ||

Verse 11

ब्र्हमित्वेनासृजं लोकानहमादौ महाद्युते। सृष्टोऽग्निर्मुखतः पूर्वं लोकानां हितकाम्यया।।

brhamitvenāsṛjaṃ lokānahamādau mahādyute| sṛṣṭo'gnirmukhataḥ pūrvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā||

Verse 12

यस्मादग्रे स भूतानां सर्वेषां निर्मितो मया। तस्मादग्नीत्यभिहितः पुराणज्ञैर्मनीषिभिः।।

yasmādagre sa bhūtānāṃ sarveṣāṃ nirmito mayā| tasmādagnītyabhihitaḥ purāṇajñairmanīṣibhiḥ||

Verse 13

यस्मात्तु सर्वकृत्येषु पूर्वमस्मै प्रदीयते। आहुतिर्दीप्यमानाय तस्मादग्नीति कथ्यते।।

yasmāttu sarvakṛtyeṣu pūrvamasmai pradīyate| āhutirdīpyamānāya tasmādagnīti kathyate||

Verse 14

यस्माच्च तु नयत्यग्रां गतिं विप्रान्सुपूजितः। यस्माच्च नयनाद्राजन्देवेष्वग्नीति कथ्यते।।

yasmācca tu nayatyagrāṃ gatiṃ viprānsupūjitaḥ| yasmācca nayanādrājandeveṣvagnīti kathyate||

Verse 15

तस्माच्च दुर्हुतः सोयमलं भक्षयितुं क्षणात्। यजमानं नरश्रेष्ठ क्रव्यादोऽग्निस्ततः स्मृतः।।

tasmācca durhutaḥ soyamalaṃ bhakṣayituṃ kṣaṇāt| yajamānaṃ naraśreṣṭha kravyādo'gnistataḥ smṛtaḥ||

Verse 16

सर्वभूतात्मको राजन्देवानामेष वै मुखम्। प्रथमं मन्मुखात्सृष्टो लोकार्थे पचनः प्रभुः।।

sarvabhūtātmako rājandevānāmeṣa vai mukham| prathamaṃ manmukhātsṛṣṭo lokārthe pacanaḥ prabhuḥ||

Verse 17

सृष्टमात्रो जगत्सर्वमत्तुमैच्छत्पुरा खलु। ततः प्रशमितः सोग्निरूपास्यैव मया पुरा।।

sṛṣṭamātro jagatsarvamattumaicchatpurā khalu| tataḥ praśamitaḥ sognirūpāsyaiva mayā purā||

Verse 18

सततोपासनात्सोयमौपासन इति स्मृतः।।

satatopāsanātsoyamaupāsana iti smṛtaḥ||

Verse 19

आहुतिः सर्वमाख्याति तस्मिन्वसति सोनलः। आवसथ्य इति ख्यातस्तेनासौ ब्रह्मवादिभिः।।

āhutiḥ sarvamākhyāti tasminvasati sonalaḥ| āvasathya iti khyātastenāsau brahmavādibhiḥ||

Verse 20

तस्मात्पञ्च महायज्ञा वर्तन्ते यस्य धर्मतः। सोममण्डलमध्येन गतिस्तस्य द्विजन्मनः।।

tasmātpañca mahāyajñā vartante yasya dharmataḥ| somamaṇḍalamadhyena gatistasya dvijanmanaḥ||

Verse 21

ते च सप्तर्षयः सिद्धाः संयतेन्द्रियबुद्धयः। गता ह्यमरसायुज्यं ते ह्यग्न्यर्चनतत्पराः।।

te ca saptarṣayaḥ siddhāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ| gatā hyamarasāyujyaṃ te hyagnyarcanatatparāḥ||

Verse 22

अपरे चावसथ्यं च पचनाग्निं प्रचक्षते। तस्मिन्पञ्च महायज्ञा वैश्वदेवश्च वर्तते।।

apare cāvasathyaṃ ca pacanāgniṃ pracakṣate| tasminpañca mahāyajñā vaiśvadevaśca vartate||

Verse 23

स्थलीपाकं च गार्हं च सर्वे चास्मिन्प्रतिष्ठिताः। गृह्यकर्मवहो यस्मात्तस्माद्गृहपतिस्तु सः।।

sthalīpākaṃ ca gārhaṃ ca sarve cāsminpratiṣṭhitāḥ| gṛhyakarmavaho yasmāttasmādgṛhapatistu saḥ||

Verse 24

औपासनं चावसथ्यं सभ्यं पचनपावकम्। आहुर्ब्रह्मविदः केचिन्मतमेतन्ममापि च।।

aupāsanaṃ cāvasathyaṃ sabhyaṃ pacanapāvakam| āhurbrahmavidaḥ kecinmatametanmamāpi ca||

Verse 25

अग्निहोत्रप्रकारं च शृणु राजन्समाहितः। त्रयाणां गुणनामानां वह्नीनामुच्यते मया।।

agnihotraprakāraṃ ca śṛṇu rājansamāhitaḥ| trayāṇāṃ guṇanāmānāṃ vahnīnāmucyate mayā||

Verse 26

गृहाणां हि पतित्वं हि गृहपत्यमिति स्मृतम्। गृहपत्यं तु यस्यासीत्तत्तस्माद्गार्हपत्यता।।

gṛhāṇāṃ hi patitvaṃ hi gṛhapatyamiti smṛtam| gṛhapatyaṃ tu yasyāsīttattasmādgārhapatyatā||

Verse 27

यजमानं तु यस्मात्तु दक्षिणां तु गतिं नयेत्। दक्षिणाग्निं तमाहुस्ते दक्षिणायतनं द्विजाः।।

yajamānaṃ tu yasmāttu dakṣiṇāṃ tu gatiṃ nayet| dakṣiṇāgniṃ tamāhuste dakṣiṇāyatanaṃ dvijāḥ||

Verse 28

आहुतिः सर्वमाख्याति हव्यं वै वहनं स्मृतम्। सर्वहव्यवहो वह्निर्गतश्चाहवनीयताम्।।

āhutiḥ sarvamākhyāti havyaṃ vai vahanaṃ smṛtam| sarvahavyavaho vahnirgataścāhavanīyatām||

Verse 29

यं चाक्सथ्यं जुहुयान्मूलाग्निं विधिवद्द्विजः। आवसथ्यं तु तं चाग्निं पचनाग्निं प्रचक्षते।।

yaṃ cāksathyaṃ juhuyānmūlāgniṃ vidhivaddvijaḥ| āvasathyaṃ tu taṃ cāgniṃ pacanāgniṃ pracakṣate||

Verse 30

तेषां स भागतो वह्निः सभ्य इत्यभिधीयते। आवतथ्यस्तु यो वह्निः प्रथमः स प्रजापतिः।।

teṣāṃ sa bhāgato vahniḥ sabhya ityabhidhīyate| āvatathyastu yo vahniḥ prathamaḥ sa prajāpatiḥ||

Verse 31

ब्रह्मा च गार्हपत्योऽग्निस्तस्मिन्नेव हि सोभवत्। दक्षिणाग्निस्त्वयं रुद्रः क्रोधात्मा चण्ड एव सः।।

brahmā ca gārhapatyo'gnistasminneva hi sobhavat| dakṣiṇāgnistvayaṃ rudraḥ krodhātmā caṇḍa eva saḥ||

Verse 32

अहमाहवनीयोऽग्निराहोमाद्यस्य वै मुखे। सभ्योऽग्निः पञ्चमो यस्तु स्कन्द एव नराधिप।।

ahamāhavanīyo'gnirāhomādyasya vai mukhe| sabhyo'gniḥ pañcamo yastu skanda eva narādhipa||

Verse 33

पृथिवी गार्हपत्योऽग्निरन्तरिक्षं च दक्षिणः। स्वर्गमाहवनीयोऽग्निरेवमग्नित्रयं स्मृतम्।।

pṛthivī gārhapatyo'gnirantarikṣaṃ ca dakṣiṇaḥ| svargamāhavanīyo'gnirevamagnitrayaṃ smṛtam||

Verse 34

वृत्तश्च गार्हपत्योऽग्निर्यस्माद्वृत्ता च मेदिनी। अर्धचन्द्राकृतिस्तं वै दक्षिणाग्निस्तथा भवेत्।।

vṛttaśca gārhapatyo'gniryasmādvṛttā ca medinī| ardhacandrākṛtistaṃ vai dakṣiṇāgnistathā bhavet||

Verse 35

चतुरश्रं ततः स्वर्गं निर्मलं तु निरामयम्। तस्मादाहवनीयोऽग्निश्चतुरश्रो भवेन्नृप।।

caturaśraṃ tataḥ svargaṃ nirmalaṃ tu nirāmayam| tasmādāhavanīyo'gniścaturaśro bhavennṛpa||

Verse 36

जुहुयाद्गार्हपत्यं यो भुवं जयति स द्विजः। जुहोति दक्षिणं यस्तु स जयत्यन्तरिक्षकम्।।

juhuyādgārhapatyaṃ yo bhuvaṃ jayati sa dvijaḥ| juhoti dakṣiṇaṃ yastu sa jayatyantarikṣakam||

Verse 37

पृथिवीमन्तरिक्षं च दिवं ऋषिगणैः सह। जयत्याहवनीयं यो जुहुयाद्भक्तिमान्नरः।।

pṛthivīmantarikṣaṃ ca divaṃ ṛṣigaṇaiḥ saha| jayatyāhavanīyaṃ yo juhuyādbhaktimānnaraḥ||

Verse 38

आभिमुख्येन होमस्तु यस्य यज्ञेषु वर्तते। तेनाप्याहवनीयत्वं गतो वह्निर्महाद्युतिः।।

ābhimukhyena homastu yasya yajñeṣu vartate| tenāpyāhavanīyatvaṃ gato vahnirmahādyutiḥ||

Verse 39

आहोमादग्निहोत्रेषु यज्ञैर्वा यत्र सर्वशः। यस्मात्तस्मात्प्रवर्तन्ते ततो ह्याहवनीयता।।

āhomādagnihotreṣu yajñairvā yatra sarvaśaḥ| yasmāttasmātpravartante tato hyāhavanīyatā||

Verse 40

यस्त्वावसथ्यं जुहुयान्मूलाग्निं विधिवद्द्विजः। स तु सप्तर्षिलोकेषु सपत्नीकः प्रमोदते।।

yastvāvasathyaṃ juhuyānmūlāgniṃ vidhivaddvijaḥ| sa tu saptarṣilokeṣu sapatnīkaḥ pramodate||

Verse 41

इष्टो भवति सर्वाग्नेरग्निहोत्रं च तद्भवेत्। त्राणाद्वै यजमानस्य ह्यग्निहोत्रमिति स्मृतम्।।

iṣṭo bhavati sarvāgneragnihotraṃ ca tadbhavet| trāṇādvai yajamānasya hyagnihotramiti smṛtam||

Verse 42

होइज्येषु विषादो वै विषादो दुःखमुच्यते। दुःखं तापत्रयं प्रोक्तं तापं हि नरकं विदुः।।

hoijyeṣu viṣādo vai viṣādo duḥkhamucyate| duḥkhaṃ tāpatrayaṃ proktaṃ tāpaṃ hi narakaṃ viduḥ||

Verse 43

आध्यात्मिकं चाधिदैवमाधिभौतिकमेव च। एतत्तापत्रयं प्रोक्तमात्मविद्भिर्नराधिप।।

ādhyātmikaṃ cādhidaivamādhibhautikameva ca| etattāpatrayaṃ proktamātmavidbhirnarādhipa||

Verse 44

यस्माद्वै त्रायते दुःखाद्यजमानं हुतोऽनलः। तस्मात्तु विधिवत्प्रोक्तमग्निहोत्रमिति श्रुतौ।।

yasmādvai trāyate duḥkhādyajamānaṃ huto'nalaḥ| tasmāttu vidhivatproktamagnihotramiti śrutau||

Verse 45

तदग्निहोत्रं सृष्टं वै ब्रह्मणा लोककर्तृणा। वेदाश्चाप्यग्निहोत्रं तु जज्ञिरे स्वयमेव तु।।

tadagnihotraṃ sṛṣṭaṃ vai brahmaṇā lokakartṛṇā| vedāścāpyagnihotraṃ tu jajñire svayameva tu||

Verse 46

अग्निहोत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्।। रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्।।

agnihotraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam|| ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam||

Verse 47

त्रिवेदमन्त्रसंयोगादग्निहोत्रं प्रवर्तते। ऋग्यजुःसामभिः पुण्यैः स्थाप्यते सूत्रसंयुतैः।।

trivedamantrasaṃyogādagnihotraṃ pravartate| ṛgyajuḥsāmabhiḥ puṇyaiḥ sthāpyate sūtrasaṃyutaiḥ||

Verse 48

वसन्ते ब्राह्मणस्य स्यादाधेयोऽग्निर्नराधिप। वसन्तो ब्राह्मणो ज्ञेयो वेदयोनिः स उच्यते।।

vasante brāhmaṇasya syādādheyo'gnirnarādhipa| vasanto brāhmaṇo jñeyo vedayoniḥ sa ucyate||

Verse 49

अग्न्याधेयं तु येनाथ वसन्ते क्रियतेऽनघ। तस्य श्रीर्बह्मवृद्धिश्च ब्राह्मणस्य विवर्धते।।

agnyādheyaṃ tu yenātha vasante kriyate'nagha| tasya śrīrbahmavṛddhiśca brāhmaṇasya vivardhate||

Verse 50

क्षत्रियस्याग्निराधेयो ग्रीष्मे श्रेष्ठः स वै नृप। येनाधानं तु वै ग्रीष्मे क्रियते तस्य वर्धते। श्रीः प्रजाःक पशवश्चैव वित्तं तेजो बलं यशः।।

kṣatriyasyāgnirādheyo grīṣme śreṣṭhaḥ sa vai nṛpa| yenādhānaṃ tu vai grīṣme kriyate tasya vardhate| śrīḥ prajāḥka paśavaścaiva vittaṃ tejo balaṃ yaśaḥ||

Verse 51

शरदृतौ तु वैश्यस्य ह्याधानीयो हुताशनः। शरद्रात्रं स्वयं वैश्यो वैश्ययोनिः स उच्यते।।

śaradṛtau tu vaiśyasya hyādhānīyo hutāśanaḥ| śaradrātraṃ svayaṃ vaiśyo vaiśyayoniḥ sa ucyate||

Verse 52

शरद्याधानमेवं वै क्रियते येन पाण्डव। तस्यापि श्रीः प्रजाऽऽयुश्च पशवोऽर्थश्च वर्धते।।

śaradyādhānamevaṃ vai kriyate yena pāṇḍava| tasyāpi śrīḥ prajā''yuśca paśavo'rthaśca vardhate||

Verse 53

पशवः सर्व एवैते त्रिभिः सर्वैरलङ्कृताः। अग्निहोत्रा ह्यवर्तन्ते तैरेव ध्रियते जगत्।।

paśavaḥ sarva evaite tribhiḥ sarvairalaṅkṛtāḥ| agnihotrā hyavartante taireva dhriyate jagat||

Verse 54

ग्राम्यारण्याश्च पशवो पृक्षाश्चैव तृणानि च। फलान्योषधयश्चापि अग्निहोत्रकृते हविः।।

grāmyāraṇyāśca paśavo pṛkṣāścaiva tṛṇāni ca| phalānyoṣadhayaścāpi agnihotrakṛte haviḥ||

Verse 55

रसाः स्नेहास्तथा गन्धा रत्नानि मणयस्तथा। काञ्चनानि च लोहानि ह्यग्निहोत्रकृतेऽभवन्।।

rasāḥ snehāstathā gandhā ratnāni maṇayastathā| kāñcanāni ca lohāni hyagnihotrakṛte'bhavan||

Verse 56

आयुर्वेदो धनुर्वेदो मीमांसा न्यायविस्तरः। धर्मशास्त्रं च तत्सर्वमग्निहोत्रकृते कृतम्।।

āyurvedo dhanurvedo mīmāṃsā nyāyavistaraḥ| dharmaśāstraṃ ca tatsarvamagnihotrakṛte kṛtam||

Verse 57

छन्दः शिक्षा च कल्पश्च तथा व्याकरणानि च। शास्त्रं ज्योतिर्निरुक्तं चाप्यग्निहोत्रकृते कृतम्।।

chandaḥ śikṣā ca kalpaśca tathā vyākaraṇāni ca| śāstraṃ jyotirniruktaṃ cāpyagnihotrakṛte kṛtam||

Verse 58

इतिहासपुराणं च गाथाश्चोपनिषत्तथा। आथर्वणानि कर्माणि चाग्निहोत्रकृते कृतम्।।

itihāsapurāṇaṃ ca gāthāścopaniṣattathā| ātharvaṇāni karmāṇi cāgnihotrakṛte kṛtam||

Verse 59

यच्चैतस्यां पृथिव्यां वै किंचिदस्ति चराचरम्। तत्सर्वमग्निहोत्रस्य कृते सृष्टं स्वयंभुवा।।

yaccaitasyāṃ pṛthivyāṃ vai kiṃcidasti carācaram| tatsarvamagnihotrasya kṛte sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā||

Verse 60

अग्निहोत्रस्य दर्शस्य पूर्णमासस्य चाप्यथ। युपेष्टिपशुबन्धानां सोमपानक्रियावताम्।।

agnihotrasya darśasya pūrṇamāsasya cāpyatha| yupeṣṭipaśubandhānāṃ somapānakriyāvatām||

Verse 61

तिथिनक्षत्रयोगानां मुहूर्तकरणात्मकम्। कालस्य वेदनार्थं तु ज्योतिर्ज्ञानं पुराऽनघ।।

tithinakṣatrayogānāṃ muhūrtakaraṇātmakam| kālasya vedanārthaṃ tu jyotirjñānaṃ purā'nagha||

Verse 62

ऋग्यजुः साममन्त्राणां श्लोकतत्वार्थचिन्तनात्। प्रत्यापत्तिविकल्पानां छन्दोज्ञानं प्रल्पितम्।।

ṛgyajuḥ sāmamantrāṇāṃ ślokatatvārthacintanāt| pratyāpattivikalpānāṃ chandojñānaṃ pralpitam||

Verse 63

वर्णाक्षरपदार्थानां सन्धिलिङ्गं प्रकीर्तितम्। नामधातुविवेकार्थं पुरा व्याकरणं स्मृतम्।।

varṇākṣarapadārthānāṃ sandhiliṅgaṃ prakīrtitam| nāmadhātuvivekārthaṃ purā vyākaraṇaṃ smṛtam||

Verse 64

यूपवेद्यध्वरार्थं तु प्रोक्षणश्रवणाय तु। यज्ञदैवतयोगार्थं शिक्षाज्ञानं प्रकल्पितम्।।

yūpavedyadhvarārthaṃ tu prokṣaṇaśravaṇāya tu| yajñadaivatayogārthaṃ śikṣājñānaṃ prakalpitam||

Verse 65

यज्ञपात्रपवित्रार्थं द्रव्यसंभारणाय च। सर्वयज्ञविकल्पाय पुराकल्पं प्रकल्पितम्।।

yajñapātrapavitrārthaṃ dravyasaṃbhāraṇāya ca| sarvayajñavikalpāya purākalpaṃ prakalpitam||

Verse 66

नामधातुविकल्पानां तत्वार्थनियमाय च। सर्ववेदनिरुक्तानां निरुक्तमृषिभिः कृतम्।।

nāmadhātuvikalpānāṃ tatvārthaniyamāya ca| sarvavedaniruktānāṃ niruktamṛṣibhiḥ kṛtam||

Verse 67

वेद्यर्थं पृथिवी सृष्टा संभारार्थ तथैव च। इध्मार्थमथ यूपार्थं ब्रह्मा चक्रे वनस्पतिम्।।

vedyarthaṃ pṛthivī sṛṣṭā saṃbhārārtha tathaiva ca| idhmārthamatha yūpārthaṃ brahmā cakre vanaspatim||

Verse 68

ग्राम्यारण्याश्च पशवो जायन्ते यज्ञकारणात्। मन्त्राणां विनियोगं च प्रोक्षितं श्रपणं तथा।।

grāmyāraṇyāśca paśavo jāyante yajñakāraṇāt| mantrāṇāṃ viniyogaṃ ca prokṣitaṃ śrapaṇaṃ tathā||

Verse 69

अनुयाजप्रयाजाश्च मरुतां शंसिनस्तथा। औद्गात्रं चैव साम्नां वै प्रतिप्रस्थानमेव च।।

anuyājaprayājāśca marutāṃ śaṃsinastathā| audgātraṃ caiva sāmnāṃ vai pratiprasthānameva ca||

Verse 70

विष्णुक्रमाणां क्रमणं दक्षिणावभृथं तथा। त्रिकासमर्चनं चैव स्यानेषूपहृतं तथा।।

viṣṇukramāṇāṃ kramaṇaṃ dakṣiṇāvabhṛthaṃ tathā| trikāsamarcanaṃ caiva syāneṣūpahṛtaṃ tathā||

Verse 71

देवताग्रहणं मोक्षं हविषां श्रपणं तथा। नावबुद्ध्यन्ति ये विप्रा निन्दन्ति च पशोर्वधम्। ते यान्ति नरकं घोरं रौरवं तमसाऽऽवृतम्।।

devatāgrahaṇaṃ mokṣaṃ haviṣāṃ śrapaṇaṃ tathā| nāvabuddhyanti ye viprā nindanti ca paśorvadham| te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ tamasā''vṛtam||

Verse 72

शतवर्षसहस्राणि तत्र स्थित्वा नराधमाः। कृमिर्भिर्भक्ष्यमाणाश्च तिष्ठेयुः पूयशोणिते।।

śatavarṣasahasrāṇi tatra sthitvā narādhamāḥ| kṛmirbhirbhakṣyamāṇāśca tiṣṭheyuḥ pūyaśoṇite||

Verse 73

वृक्षा यूपत्वमिच्छन्ति पशुत्वं पशवस्तथा। तृणानीच्छन्ति बर्हिष्ट्वमोषध्यश्च हविष्यताम्। सोमत्वं च लताः सर्वा वेदित्वं च वसुंधर।।

vṛkṣā yūpatvamicchanti paśutvaṃ paśavastathā| tṛṇānīcchanti barhiṣṭvamoṣadhyaśca haviṣyatām| somatvaṃ ca latāḥ sarvā veditvaṃ ca vasuṃdhara||

Verse 74

यस्मात्पशुत्वमिच्छन्ति पशवः स्वर्गलिप्सया। तस्मात्पशुवधे हिंसा नास्ति यज्ञेषु पाण्डव।।

yasmātpaśutvamicchanti paśavaḥ svargalipsayā| tasmātpaśuvadhe hiṃsā nāsti yajñeṣu pāṇḍava||

Verse 75

यूपास्तन्मन्त्रसंस्कारैर्दर्भाश्च पशवस्तथा। यजमानेन सहिताः स्वर्गं यान्ति नरेश्वर।।

yūpāstanmantrasaṃskārairdarbhāśca paśavastathā| yajamānena sahitāḥ svargaṃ yānti nareśvara||

Verse 76

यावत्कालं हि यज्वा वै स्वर्गलोके महीयते। तावत्कालं प्रमोदन्ते पशवो ह्यध्वरे हताः।।

yāvatkālaṃ hi yajvā vai svargaloke mahīyate| tāvatkālaṃ pramodante paśavo hyadhvare hatāḥ||

Verse 77

अहिंसा वैदिकं कर्म ब्रह्मकर्मेति तत्कृतम्। वेदोक्तं ये न कुर्वन्ति हिंसाबुद्ध्या क्रतून्द्विजाः। सद्यः शूद्रत्वामायान्ति प्रेत्य चण्डालतामपि।।

ahiṃsā vaidikaṃ karma brahmakarmeti tatkṛtam| vedoktaṃ ye na kurvanti hiṃsābuddhyā kratūndvijāḥ| sadyaḥ śūdratvāmāyānti pretya caṇḍālatāmapi||

Verse 78

गावो यज्ञार्थमुत्पन्ना दक्षिणार्थं तथैव च। सुवर्णं रजतं चैव पात्रक्रुभार्थमेव च।।

gāvo yajñārthamutpannā dakṣiṇārthaṃ tathaiva ca| suvarṇaṃ rajataṃ caiva pātrakrubhārthameva ca||

Verse 79

दर्भाः संस्तरणार्तं तु रक्षसां रक्षणाय च। पजनार्थं द्विजाः सृष्टास्तारका दिवि देवताः।।

darbhāḥ saṃstaraṇārtaṃ tu rakṣasāṃ rakṣaṇāya ca| pajanārthaṃ dvijāḥ sṛṣṭāstārakā divi devatāḥ||

Verse 80

क्षत्रिया रक्षणार्थं तु वैश्या वार्तानिमित्ततः। शुश्रूषार्थं त्रयाणां वै शूद्राः सृष्टाः स्वयंभुवा।।

kṣatriyā rakṣaṇārthaṃ tu vaiśyā vārtānimittataḥ| śuśrūṣārthaṃ trayāṇāṃ vai śūdrāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā||

Verse 81

एवमेतज्जगत्सर्वमग्निहोत्रकृते कृतम्। नावबुध्यन्ति ये चैव नरास्तु तमसा वृताः।।

evametajjagatsarvamagnihotrakṛte kṛtam| nāvabudhyanti ye caiva narāstu tamasā vṛtāḥ||

Verse 82

ते यान्ति नरकं घोरं रौरवं नाम विश्रुतम्। रौरवाद्विप्रयुक्तास्तु कृमियोनिं व्रजन्ति ते।।

te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ nāma viśrutam| rauravādviprayuktāstu kṛmiyoniṃ vrajanti te||

Verse 83

यथोक्तमग्निहोत्राणां शुश्रूषन्ति च ये द्विजाः। तैर्दत्तं सहुतं चेष्टं दत्तमध्यापितं भवेत्।।

yathoktamagnihotrāṇāṃ śuśrūṣanti ca ye dvijāḥ| tairdattaṃ sahutaṃ ceṣṭaṃ dattamadhyāpitaṃ bhavet||

Verse 84

एवमिष्टं च पूर्तं च यद्विप्रैः क्रियते नृप। तत्सर्वं सम्यगाहृत्य चादित्ये स्थापयाम्यहम्।।

evamiṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca yadvipraiḥ kriyate nṛpa| tatsarvaṃ samyagāhṛtya cāditye sthāpayāmyaham||

Verse 85

मया स्थापितमादित्ये लोकस्य सुकृतं हि तत्। धारयेद्यत्सहस्रांशुः सुकृतं ह्यग्निहोत्रिणाम्।।

mayā sthāpitamāditye lokasya sukṛtaṃ hi tat| dhārayedyatsahasrāṃśuḥ sukṛtaṃ hyagnihotriṇām||

Verse 86

यावत्कालं तु तिष्ठन्ति लोके चाप्यग्निहोत्रिणः। तावदेव हि पुण्येन दीप्यते रविणाऽम्बरे।।

yāvatkālaṃ tu tiṣṭhanti loke cāpyagnihotriṇaḥ| tāvadeva hi puṇyena dīpyate raviṇā'mbare||

Verse 87

स्वर्गे स्वर्गं गतानां तु वीर्याद्भवति वीर्यवान्। तत्र ते ह्युपभुञ्जन्ति ह्यग्निहोत्रस्य तत्फलम्। समानरूपा देवानां तिष्ठन्त्याबूतसंप्लवम्।।

svarge svargaṃ gatānāṃ tu vīryādbhavati vīryavān| tatra te hyupabhuñjanti hyagnihotrasya tatphalam| samānarūpā devānāṃ tiṣṭhantyābūtasaṃplavam||

Verse 88

वृथाऽग्निना च ये केचिद्दह्यन्ते ह्यग्निहोत्रिणः। न तेऽग्निहोत्रिणां लोके मानसाऽपि व्रजन्ति ते।।

vṛthā'gninā ca ye keciddahyante hyagnihotriṇaḥ| na te'gnihotriṇāṃ loke mānasā'pi vrajanti te||

Verse 89

वीरघ्रास्तु दुराचारा दरिद्रास्तु नराधमाः। विकला व्याधिताश्चापि जायन्ते शूद्रयोनिषु।।

vīraghrāstu durācārā daridrāstu narādhamāḥ| vikalā vyādhitāścāpi jāyante śūdrayoniṣu||

Verse 90

तस्मादप्रोषितैर्नित्यमग्निहोत्रं द्विजातिभिः। होतव्यं विधिवद्राजन्नूर्ध्वामिच्छन्ति ये गतिम्।।

tasmādaproṣitairnityamagnihotraṃ dvijātibhiḥ| hotavyaṃ vidhivadrājannūrdhvāmicchanti ye gatim||

Verse 91

आत्मवन्नावमन्तव्यमग्निहोत्रं युधिष्टिर। न त्याज्यं क्षणिमप्येतदग्निहोत्रं युधिष्ठिर।।

ātmavannāvamantavyamagnihotraṃ yudhiṣṭira| na tyājyaṃ kṣaṇimapyetadagnihotraṃ yudhiṣṭhira||

Verse 92

वृद्धत्वेऽप्यग्निहोत्रं ये गृह्णन्ति विधिवद्द्विजाः। शूद्रान्नाद्विरता दान्ताः संयतेन्द्रियबुद्धयः।।

vṛddhatve'pyagnihotraṃ ye gṛhṇanti vidhivaddvijāḥ| śūdrānnādviratā dāntāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ||

Verse 93

पञ्चयज्ञपरा नित्यं लोभक्रोधविवर्जिताः। द्विकालमतिथींश्चैव पूजयन्ति च भक्तितः।।

pañcayajñaparā nityaṃ lobhakrodhavivarjitāḥ| dvikālamatithīṃścaiva pūjayanti ca bhaktitaḥ||

Verse 94

तेऽपि सूर्योदयप्रख्यैर्विमानैर्वायुवेगिभिः। मम लोके प्रमोदन्ते दृष्ट्वा मां च युधिष्ठिर।।

te'pi sūryodayaprakhyairvimānairvāyuvegibhiḥ| mama loke pramodante dṛṣṭvā māṃ ca yudhiṣṭhira||

Verse 95

मन्वन्तरं च तत्रैकं मोदिता द्विजसत्तमाः। इह मानुष्यके लोके जायन्ते द्विजसत्तमाः।।

manvantaraṃ ca tatraikaṃ moditā dvijasattamāḥ| iha mānuṣyake loke jāyante dvijasattamāḥ||

Verse 96

बालाहिताग्रयो ये च शूद्रान्नाद्विरताः सदा। क्रोधलोभविनिर्मुक्ताः प्रातस्स्नानपरायणाः। यथोक्तमग्निहोत्रं वै जुह्वते विजितेन्द्रियाः।।

bālāhitāgrayo ye ca śūdrānnādviratāḥ sadā| krodhalobhavinirmuktāḥ prātassnānaparāyaṇāḥ| yathoktamagnihotraṃ vai juhvate vijitendriyāḥ||

Verse 97

आतिथेयाः सदा सौम्या द्विकालं मत्परायणाः। ते यान्त्यपुनरावृत्तिं भित्त्वा चादित्यमण्डलम्।।

ātitheyāḥ sadā saumyā dvikālaṃ matparāyaṇāḥ| te yāntyapunarāvṛttiṃ bhittvā cādityamaṇḍalam||

Verse 98

मम लोकं सपत्नीका यानैः सूर्योदयप्रभैः। तत्र बालार्कसङ्काशाः कामगाः कामरूपिणः।।

mama lokaṃ sapatnīkā yānaiḥ sūryodayaprabhaiḥ| tatra bālārkasaṅkāśāḥ kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ||

Verse 99

ऐश्वर्यगुणसंपन्नाः क्रीडन्ति च यथासुखम्। इत्येषामाहिताग्नीनां विभूतिः पाण्डुनन्दन।।

aiśvaryaguṇasaṃpannāḥ krīḍanti ca yathāsukham| ityeṣāmāhitāgnīnāṃ vibhūtiḥ pāṇḍunandana||

Verse 100

श्रुतिं केचिन्निन्दमानाः श्रुतिं दूष्यन्त्यबुद्धयः। प्रमाणं न च कुर्वन्ति ये यान्तीहापि दुर्गतिम्।

śrutiṃ kecinnindamānāḥ śrutiṃ dūṣyantyabuddhayaḥ| pramāṇaṃ na ca kurvanti ye yāntīhāpi durgatim|

Verse 101

प्रमाणमितिहासं च वेदान्कुर्वति ये द्विजाः। ते यान्त्यमरसायुज्यं नित्यमास्तिक्यबुद्धयः।।

pramāṇamitihāsaṃ ca vedānkurvati ye dvijāḥ| te yāntyamarasāyujyaṃ nityamāstikyabuddhayaḥ||