Adhyaya 110

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रत्यापद्धर्मकथनम्।। 1 ।। तथा प्रशस्ताप्रशस्तब्राह्मणलक्षणकथनम्।। 2 ।। तथा सामान्यतो नानाधर्मकथनपूर्वकं ब्राह्मण्यसिद्धिपर्रकारकथनम्।। 3 ।। तथा गुर्वाचार्योपाध्यायलक्षणकथनम्।। 4 ।। युधिष्ठिर उवाच। समुच्चयं च धर्माणां भोज्याभोज्यं तथैव च। श्रुतं मया त्वत्प्रसादादापद्धर्मं ब्रवीहि मे।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃpratyāpaddharmakathanam|| 1 || tathā praśastāpraśastabrāhmaṇalakṣaṇakathanam|| 2 || tathā sāmānyato nānādharmakathanapūrvakaṃ brāhmaṇyasiddhiparrakārakathanam|| 3 || tathā gurvācāryopādhyāyalakṣaṇakathanam|| 4 || yudhiṣṭhira uvāca| samuccayaṃ ca dharmāṇāṃ bhojyābhojyaṃ tathaiva ca| śrutaṃ mayā tvatprasādādāpaddharmaṃ bravīhi me||

Verse 2

भगवानुवाच। दुर्भिक्षे राष्ट्रसंबाधेऽप्याशौचे मृतसूतके। धर्मकालेऽध्वनि तथा नियमो येन लुप्यते।।

bhagavānuvāca| durbhikṣe rāṣṭrasaṃbādhe'pyāśauce mṛtasūtake| dharmakāle'dhvani tathā niyamo yena lupyate||

Verse 3

दूराध्वगमनात्खिन्नो द्विजालाभेऽथ शूद्रतः। अकृतन्नं तु यत्किंचिद्गृह्णीयादात्मवृत्तये।।

dūrādhvagamanātkhinno dvijālābhe'tha śūdrataḥ| akṛtannaṃ tu yatkiṃcidgṛhṇīyādātmavṛttaye||

Verse 4

आतुरो दुःखितो वाऽपि तथाऽऽर्तो वा बुभुक्षितः। भुञ्जन्नविधिना विप्रः प्रायश्चित्तीयते न च।।

āturo duḥkhito vā'pi tathā''rto vā bubhukṣitaḥ| bhuñjannavidhinā vipraḥ prāyaścittīyate na ca||

Verse 5

निमन्त्रितस्तु यो विप्रो विदिवद्धव्यकव्ययोः। मांसादीन्यपि भुञ्जानः प्रायश्चित्तीयते न च।।

nimantritastu yo vipro vidivaddhavyakavyayoḥ| māṃsādīnyapi bhuñjānaḥ prāyaścittīyate na ca||

Verse 6

अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं घृतं पयः। हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्।।

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ ghṛtaṃ payaḥ| havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham||

Verse 7

अशक्तो विधिवत्कर्तुं प्रायश्चित्तानि यो नरः। विदुषां वचनेनापि दानेनापि विशुद्ध्यति।।

aśakto vidhivatkartuṃ prāyaścittāni yo naraḥ| viduṣāṃ vacanenāpi dānenāpi viśuddhyati||

Verse 8

अनृतावृतुकाले वा दिवा रात्रौ तथाऽपि वा। प्रोषितस्तु स्त्रियं गच्छेत्प्रायश्चित्तीयते न च।।

anṛtāvṛtukāle vā divā rātrau tathā'pi vā| proṣitastu striyaṃ gacchetprāyaścittīyate na ca||

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। प्रशस्याः कीदृशा विप्रा निन्द्याश्चापि सुरेश्वर। अष्टकायाश्च कः कालस्तन्मे कथय सुव्रत।।

yudhiṣṭhira uvāca| praśasyāḥ kīdṛśā viprā nindyāścāpi sureśvara| aṣṭakāyāśca kaḥ kālastanme kathaya suvrata||

Verse 10

भगवानुवाच। सत्यसन्धं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाद्वेपति भास्करः। एष मे मण्डलं भित्त्वा याति ब्रह्म सनातनम्।।

bhagavānuvāca| satyasandhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā sthānādvepati bhāskaraḥ| eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā yāti brahma sanātanam||

Verse 11

कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान्। श्रीमानृजउः सत्यवादी पात्रं सर्व इमे द्विजाः।।

kulīnaḥ karmakṛdvaidyastathā cāpyānṛśaṃsyavān| śrīmānṛjauḥ satyavādī pātraṃ sarva ime dvijāḥ||

Verse 12

एते चाग्रासनस्थास्ते भुञ्जानाः प्रथमं द्विजाः। तस्यां पङ्क्त्यां तु ये वान्ये तान्पुनत्येव दर्शनात्।।

ete cāgrāsanasthāste bhuñjānāḥ prathamaṃ dvijāḥ| tasyāṃ paṅktyāṃ tu ye vānye tānpunatyeva darśanāt||

Verse 13

मद्भक्ता ये द्विजश्रेष्ठा मद्भक्ता मत्परायणाः। तान्पङ्क्तिपावनान्विद्धि पूज्यांश्चैव विशेषतः।।

madbhaktā ye dvijaśreṣṭhā madbhaktā matparāyaṇāḥ| tānpaṅktipāvanānviddhi pūjyāṃścaiva viśeṣataḥ||

Verse 14

निन्द्याञ्शृणु द्विजान्राजन्नपि वा वेदपारगान्। ब्राह्मणच्छद्मना लोके चरतः पापकारिणः।।

nindyāñśṛṇu dvijānrājannapi vā vedapāragān| brāhmaṇacchadmanā loke carataḥ pāpakāriṇaḥ||

Verse 15

अनग्निरनधीयानः प्रतिग्रहरुचिस्तु यः। यतस्ततस्तु भुञ्जानस्तं विद्याद्ब्रह्मदूषकम्।।

anagniranadhīyānaḥ pratigraharucistu yaḥ| yatastatastu bhuñjānastaṃ vidyādbrahmadūṣakam||

Verse 16

मृतसूतकपुष्टाङ्गो यश्च शूद्रान्नभुग्द्विजः। अहं चापि न जानामि गतिं तस्य नराधिप।।

mṛtasūtakapuṣṭāṅgo yaśca śūdrānnabhugdvijaḥ| ahaṃ cāpi na jānāmi gatiṃ tasya narādhipa||

Verse 17

शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गोऽप्यधीयानो हि नित्यशः। जपतो जुह्वतो वाऽपि गतिरूर्ध्वं न विद्यते।।

śūdrānnarasapuṣṭāṅgo'pyadhīyāno hi nityaśaḥ| japato juhvato vā'pi gatirūrdhvaṃ na vidyate||

Verse 18

आहिताग्निश्च यो विप्रः शूद्रान्नान्न निवर्तते। पञ्च तस्य प्रणश्यन्ति आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः।।

āhitāgniśca yo vipraḥ śūdrānnānna nivartate| pañca tasya praṇaśyanti ātmā brahma trayo'gnayaḥ||

Verse 19

शूद्रप्रेषणकर्तुश्च ब्राह्मणस्य विशेषतः। भूमावन्नं प्रदातव्यं श्वसृगालसमो हि सः।।

śūdrapreṣaṇakartuśca brāhmaṇasya viśeṣataḥ| bhūmāvannaṃ pradātavyaṃ śvasṛgālasamo hi saḥ||

Verse 20

प्रेतभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्ममो ज्ञानदुर्बलः।। अनुगच्छेन्नीयमानं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्।।

pretabhūtaṃ tu yaḥ śūdraṃ brāhmamo jñānadurbalaḥ|| anugacchennīyamānaṃ trirātramaśucirbhavet||

Verse 21

त्रिरात्रे तु ततः पूर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम्। प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति।।

trirātre tu tataḥ pūrṇe nadīṃ gatvā samudragām| prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśuddhyati||

Verse 22

अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजोत्तमाः। पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं ते प्राप्नुवन्ति हि।।

anāthaṃ brāhmaṇaṃ pretaṃ ye vahanti dvijottamāḥ| padepade'śvamedhasya phalaṃ te prāpnuvanti hi||

Verse 23

न तेषामशुभं किंचित्पापं वा शुभकर्मणाम्। जलावगाहनादेव सद्यः शौचं विधीयते।।

na teṣāmaśubhaṃ kiṃcitpāpaṃ vā śubhakarmaṇām| jalāvagāhanādeva sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate||

Verse 24

शूद्रवेश्मनि विप्रेणि क्षीरं वा यदि वा दधि। निवृत्तेन न भोक्तव्यं विद्धि शूद्रान्नमेव तत।।

śūdraveśmani vipreṇi kṣīraṃ vā yadi vā dadhi| nivṛttena na bhoktavyaṃ viddhi śūdrānnameva tata||

Verse 25

विप्राणां भोक्तुकामानामत्यन्तं चान्नकाङ्क्षिणाम्। यो विघ्नं कुरुते मर्त्यस्ततो नान्योस्ति पापकृत्।।

viprāṇāṃ bhoktukāmānāmatyantaṃ cānnakāṅkṣiṇām| yo vighnaṃ kurute martyastato nānyosti pāpakṛt||

Verse 26

सर्वे च वेदाः सहषङ्भिरङ्गैः साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म। नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य।।

sarve ca vedāḥ sahaṣaṅbhiraṅgaiḥ sāṅkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma| naitāni sarvāṇi gatirbhavanti śīlavyapetasya nṛpa dvijasya||

Verse 27

ग्रहोपरागे विषुवेऽयनान्ते पित्र्ये मघासु स्वसुते च जाते। गयेषु पिण्डेषु च पाण्डुपुत्र दत्तं भवेन्निष्कसहस्रतुल्यम्।।

grahoparāge viṣuve'yanānte pitrye maghāsu svasute ca jāte| gayeṣu piṇḍeṣu ca pāṇḍuputra dattaṃ bhavenniṣkasahasratulyam||

Verse 28

वैशाखमासस्य तु या तृतीयाऽ- नवद्याऽसौ कार्तिकशुक्लपक्षे। नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी न माघे।।

vaiśākhamāsasya tu yā tṛtīyā'- navadyā'sau kārtikaśuklapakṣe| nabhasyamāsasya ca kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī na māghe||

Verse 29

रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति।।

rahasyametatpitaro vadanti||

Verse 30

यस्त्वेकपङ्क्त्यां विषमं ददाति स्नेहाद्भयाद्वा यदि वाऽर्थहेतोः। क्रूरं दुराचारमनात्मवन्तं ब्रह्मघ्नमेनं कवयो वदन्ति।।

yastvekapaṅktyāṃ viṣamaṃ dadāti snehādbhayādvā yadi vā'rthahetoḥ| krūraṃ durācāramanātmavantaṃ brahmaghnamenaṃ kavayo vadanti||

Verse 31

धनानि येषां विपुलानि सन्ति नित्यं रमन्ते परलोकमूढाः। तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको नान्यत्सुखं देहसुखे रतानाम्।।

dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi nityaṃ ramante paralokamūḍhāḥ| teṣāmayaṃ śatruvaraghnaloko nānyatsukhaṃ dehasukhe ratānām||

Verse 32

ये चैव मुक्तास्तपसि प्रयुक्ताः स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहम्। जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्ट- स्तेषामसौ चापि परश्च लोकः।।

ye caiva muktāstapasi prayuktāḥ svādhyāyaśīlā jarayanti deham| jitendriyā bhūtahite niviṣṭa- steṣāmasau cāpi paraśca lokaḥ||

Verse 33

ये चैव विद्यां न तपो न दानं न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते। न चापि गच्छन्ति सुखानि भोगां- स्तेषामयंक चापि परश्च नास्ति।।

ye caiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante| na cāpi gacchanti sukhāni bhogāṃ- steṣāmayaṃka cāpi paraśca nāsti||

Verse 34

युधिष्ठिर उवाच। नारायण पुराणेश लोकावास नमोस्तु ते। श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन धर्मसारसमुच्चयम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| nārāyaṇa purāṇeśa lokāvāsa namostu te| śrotumicchāmi kārtsnyena dharmasārasamuccayam||

Verse 35

भगवानुवाच। धर्मसारं महाप्राज्ञि मनुना प्रोक्तमादितः। प्रवक्ष्यामि मनुप्रोक्तं पौराणां श्रुतिसंहितम्।।

bhagavānuvāca| dharmasāraṃ mahāprājñi manunā proktamāditaḥ| pravakṣyāmi manuproktaṃ paurāṇāṃ śrutisaṃhitam||

Verse 36

अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः। दृष्टमात्रात्पुनत्येते तस्मात्पश्येत तान्सदा।।

agnicitkapilā satrī rājā bhikṣurmahodadhiḥ| dṛṣṭamātrātpunatyete tasmātpaśyeta tānsadā||

Verse 37

गौरकस्यैव दातव्या न बहूनां युधिष्ठिर। सा गौर्विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्।।

gaurakasyaiva dātavyā na bahūnāṃ yudhiṣṭhira| sā gaurvikrayamāpannā dahatyāsaptamaṃ kulam||

Verse 38

बहूनां न प्रदातव्या गौर्वस्त्रं शयनं स्त्रियः। तादृग्भूतं तु तद्दानं दातारं नोपतिष्ठति।।

bahūnāṃ na pradātavyā gaurvastraṃ śayanaṃ striyaḥ| tādṛgbhūtaṃ tu taddānaṃ dātāraṃ nopatiṣṭhati||

Verse 39

आक्रम्य ब्राह्मणैर्भुक्तमनार्याणां च वेश्मनि। गोभिश्च पुण्यं तत्तेषां राजसूयाद्विशिष्यते।।

ākramya brāhmaṇairbhuktamanāryāṇāṃ ca veśmani| gobhiśca puṇyaṃ tatteṣāṃ rājasūyādviśiṣyate||

Verse 40

मा ददात्विति यो ब्रूयाद्ब्राह्मणेषु च गोषु च। तिर्यग्योनिशतं गत्वा चण्डालेषूपजायते।।

mā dadātviti yo brūyādbrāhmaṇeṣu ca goṣu ca| tiryagyoniśataṃ gatvā caṇḍāleṣūpajāyate||

Verse 41

ब्राह्मणस्वं च यद्दैवं दरिद्रस्यैव यद्धनम्। गुरोश्चापि हृतं राजन्स्वर्गस्थानपि पातयेत्।।

brāhmaṇasvaṃ ca yaddaivaṃ daridrasyaiva yaddhanam| guroścāpi hṛtaṃ rājansvargasthānapi pātayet||

Verse 42

धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः। द्वितायं धर्मशास्त्राणि तृतीयं लोकसंग्रहः।।

dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ| dvitāyaṃ dharmaśāstrāṇi tṛtīyaṃ lokasaṃgrahaḥ||

Verse 43

आसमुद्राच्च यत्पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात्। हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्यमार्यावर्तं प्रचक्षते।।

āsamudrācca yatpūrvādāsamudrācca paścimāt| himādrivindhyayormadhyamāryāvartaṃ pracakṣate||

Verse 44

सरावतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम्। तद्देवनिर्मितं देशं ब्रह्मवर्तं प्रचक्षते।।

sarāvatīdṛṣadvatyordevanadyoryadantaram| taddevanirmitaṃ deśaṃ brahmavartaṃ pracakṣate||

Verse 45

यस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः। वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते।।

yasmindeśe ya ācāraḥ pāraṃparyakramāgataḥ| varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate||

Verse 46

कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पाञ्चालाः शूरसेनयः। एते ब्रह्मर्षिदेशास्तु ब्रह्मावर्तादनन्तराः।।

kurukṣetraṃ ca matsyāśca pāñcālāḥ śūrasenayaḥ| ete brahmarṣideśāstu brahmāvartādanantarāḥ||

Verse 47

एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः। स्वं चारित्रं च गृह्णीयुः पृथिव्यां सर्वमानवाः।।

etaddeśaprasūtasya sakāśādagrajanmanaḥ| svaṃ cāritraṃ ca gṛhṇīyuḥ pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ||

Verse 48

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विशसनादपि। प्रत्यगेव प्रयागात्तु मध्यदेशः प्रकीर्तितः।।

himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgviśasanādapi| pratyageva prayāgāttu madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ||

Verse 49

कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः। स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्ततः परम्।।

kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ| sa jñeyo yājñiko deśo mlecchadeśastataḥ param||

Verse 50

एतान्विज्ञाय देशांस्तु संश्रयेरन्द्विजातयः। शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः।।

etānvijñāya deśāṃstu saṃśrayerandvijātayaḥ| śūdrastu yasminkasminvā nivasedvṛttikarśitaḥ||

Verse 51

आचारः प्रथमो धर्मो ह्यहिंसा सत्यमेव च। दानं चैव यथाशक्ति नियमाश्च यमैः सह।।

ācāraḥ prathamo dharmo hyahiṃsā satyameva ca| dānaṃ caiva yathāśakti niyamāśca yamaiḥ saha||

Verse 52

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम्। कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च।।

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām| kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca||

Verse 53

गर्भहोमैर्जातकर्मनामचौलोपनायनैः। स्वाध्यायैस्तद्व्रतैश्चैव विवाहस्नातकव्रतैः। महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः।।

garbhahomairjātakarmanāmacaulopanāyanaiḥ| svādhyāyaistadvrataiścaiva vivāhasnātakavrataiḥ| mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ||

Verse 54

धर्मोर्थौ यदि न स्यातां शुश्रुषा वाऽपि तद्विधा। विद्या तस्मिन्नवप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे।।

dharmorthau yadi na syātāṃ śuśruṣā vā'pi tadvidhā| vidyā tasminnavaptavyā śubhaṃ bījamivoṣare||

Verse 55

लौकिकं वैदिकं वाऽपि तथाऽऽध्यात्मिकमेव वा। यस्माज्ज्ञानमिदं प्राप्तं तं पूर्वमभिवादयेत्।।

laukikaṃ vaidikaṃ vā'pi tathā''dhyātmikameva vā| yasmājjñānamidaṃ prāptaṃ taṃ pūrvamabhivādayet||

Verse 56

सव्येन सव्यं संगृह्य दक्षिणेन तु दक्षिणम्। न कुर्यादेकहस्तेन गुरोः पादाभिवादनम्।।

savyena savyaṃ saṃgṛhya dakṣiṇena tu dakṣiṇam| na kuryādekahastena guroḥ pādābhivādanam||

Verse 57

निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि। अध्यापयति चैवेनं स विप्रो गुरुरुच्यते।।

niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi| adhyāpayati caivenaṃ sa vipro gururucyate||

Verse 58

कृत्वोपनयनं वेदान्योध्यापयति नित्यशः। सकल्पान्सरहस्यांश्च स चोपाध्याय उच्यते।।

kṛtvopanayanaṃ vedānyodhyāpayati nityaśaḥ| sakalpānsarahasyāṃśca sa copādhyāya ucyate||

Verse 59

साङ्गांश्च वेदानध्याप्य शिक्षयित्वा व्रतानि च। विवृणोति च मन्त्रार्थानाचार्यः सोभिधीयते।।

sāṅgāṃśca vedānadhyāpya śikṣayitvā vratāni ca| vivṛṇoti ca mantrārthānācāryaḥ sobhidhīyate||

Verse 60

उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता। पितुः शतगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते।।

upādhyāyāddaśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā| pituḥ śataguṇaṃ mātā gauraveṇātiricyate||

Verse 61

एतेषामपि सर्वेषां गरीयान्ज्ञानदो गुरुः। गुरोः परतरं किंचिन्न भूतं न भविष्यति।।

eteṣāmapi sarveṣāṃ garīyānjñānado guruḥ| guroḥ parataraṃ kiṃcinna bhūtaṃ na bhaviṣyati||

Verse 62

तस्मात्तेषां वशे तिष्ठिच्छुश्रूषापरमो भवेत्। अवमानाद्धि तेषां तु नरकं स्यान्न संशयः।।

tasmātteṣāṃ vaśe tiṣṭhicchuśrūṣāparamo bhavet| avamānāddhi teṣāṃ tu narakaṃ syānna saṃśayaḥ||

Verse 63

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान्। रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांस्च नाक्षिपेत्।।

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikān| rūpadraviṇahīnāṃśca jātihīnāṃsca nākṣipet||

Verse 64

शपता यत्कृतं पुण्यं शप्यमानं तु गच्छति। शप्यमानस्य यत्पापं शपन्तमनुगच्छति।।

śapatā yatkṛtaṃ puṇyaṃ śapyamānaṃ tu gacchati| śapyamānasya yatpāpaṃ śapantamanugacchati||

Verse 65

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम्। द्वेषं डंभं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं विवर्जयेत्।।

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam| dveṣaṃ ḍaṃbhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ vivarjayet||