Adhyaya 109

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति भोजनविधिकथनम्।। 1 ।। तथा गोग्रासदानप्रकारकथनम्।। 2 ।। तथा तिलप्रशंसनपूर्वकं तेषां मिक्षूणां च ब्राह्मणेन स्वयं यन्त्रे निपीडनप्रतिषेधनम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। अन्नदानफलं श्रुत्वा प्रीतोस्मि मधुसूदन। भोजनस्य विधिं वक्तुं देवदेव त्वमर्हसि।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati bhojanavidhikathanam|| 1 || tathā gogrāsadānaprakārakathanam|| 2 || tathā tilapraśaṃsanapūrvakaṃ teṣāṃ mikṣūṇāṃ ca brāhmaṇena svayaṃ yantre nipīḍanapratiṣedhanam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| annadānaphalaṃ śrutvā prītosmi madhusūdana| bhojanasya vidhiṃ vaktuṃ devadeva tvamarhasi||

Verse 2

भगवानुवाच। बोजनस्य द्विजातीनां विधानं शृणु पाण्डव। स्नातः शुचिः शुचौ देशे निर्जने हुतपावकः।।

bhagavānuvāca| bojanasya dvijātīnāṃ vidhānaṃ śṛṇu pāṇḍava| snātaḥ śuciḥ śucau deśe nirjane hutapāvakaḥ||

Verse 3

मण्डलं कारयित्वा च चतुरश्रं द्विजोत्तमः। क्षत्रियश्चेत्ततो वृत्तं वैश्योऽर्धेन्दुसमाकृतिम्।।

maṇḍalaṃ kārayitvā ca caturaśraṃ dvijottamaḥ| kṣatriyaścettato vṛttaṃ vaiśyo'rdhendusamākṛtim||

Verse 4

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीयात्प्राङ्मुखश्चासने शुचौ। पादाभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा पादेनैकेन वा पुनः।।

ārdrapādastu bhuñjīyātprāṅmukhaścāsane śucau| pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena vā punaḥ||

Verse 5

नैकवासास्तु भुञ्जीयान्न चान्तर्धाय वा द्विजः। न भिन्नपात्रे भुञ्जीत पर्णपृष्ठे तथैव च।।

naikavāsāstu bhuñjīyānna cāntardhāya vā dvijaḥ| na bhinnapātre bhuñjīta parṇapṛṣṭhe tathaiva ca||

Verse 6

अन्नं पूर्वं नमस्कुर्यात्प्रहृष्टेनान्तरात्मना। नान्यदालोकयेदन्नान्न जुगुप्सेन तत्परः।।

annaṃ pūrvaṃ namaskuryātprahṛṣṭenāntarātmanā| nānyadālokayedannānna jugupsena tatparaḥ||

Verse 7

जुगुप्सितं च यच्चान्नं राक्षसा एव भुञ्जते। पाणिना जलमुद्धृत्य कुर्यादन्नं प्रदक्षिणम्।।

jugupsitaṃ ca yaccānnaṃ rākṣasā eva bhuñjate| pāṇinā jalamuddhṛtya kuryādannaṃ pradakṣiṇam||

Verse 8

अपेयं तद्विजानीयात्पीत्वा चान्द्रायणं चरेत्। परिवेषजलादन्यत्पेयमेव तु मन्त्रवत्।।

apeyaṃ tadvijānīyātpītvā cāndrāyaṇaṃ caret| pariveṣajalādanyatpeyameva tu mantravat||

Verse 9

पञ्च प्राणाहुतीः कुर्यात्समन्त्रं तु पृथक्पृथक्।।

pañca prāṇāhutīḥ kuryātsamantraṃ tu pṛthakpṛthak||

Verse 10

यथा रसं न जानाति जिह्वा प्रामाहुतौ नृप। तथा समाहितः कुर्यात्प्राणाहुतिमतन्द्रिकतः।।

yathā rasaṃ na jānāti jihvā prāmāhutau nṛpa| tathā samāhitaḥ kuryātprāṇāhutimatandrikataḥ||

Verse 11

विदित्वाऽन्नमथान्नादं पञ्च प्राणांश्च पाण्डव। यः कुर्यादाहुतीः पञ्च तेनेष्टाः पञ्चवायवः।।

viditvā'nnamathānnādaṃ pañca prāṇāṃśca pāṇḍava| yaḥ kuryādāhutīḥ pañca teneṣṭāḥ pañcavāyavaḥ||

Verse 12

अतोऽन्यथा तु भुञ्जानो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः। तेनान्नेनासुरान्प्रेतान्राक्षसांस्तर्पयिष्यति।।

ato'nyathā tu bhuñjāno brāhmaṇo jñānadurbalaḥ| tenānnenāsurānpretānrākṣasāṃstarpayiṣyati||

Verse 13

वक्त्रप्रमाणान्पिण्डांश्च ग्रसेदेकैकशः पुनः। वक्त्राधिकं तु यत्पिण्डमात्मोच्छिष्टं तदुच्यते।।

vaktrapramāṇānpiṇḍāṃśca grasedekaikaśaḥ punaḥ| vaktrādhikaṃ tu yatpiṇḍamātmocchiṣṭaṃ taducyate||

Verse 14

पिण्डावशिष्टमन्यच्च वक्त्रान्निस्सृतमेव च। अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

piṇḍāvaśiṣṭamanyacca vaktrānnissṛtameva ca| abhojyaṃ tadvijānīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 15

स्वमुच्छिष्टं तु यो भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते मुक्तभोजनम्। चान्द्रायणं चरेन्कृच्छ्रं प्राजापत्यमथापि वा।।

svamucchiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte yo bhuṅkte muktabhojanam| cāndrāyaṇaṃ carenkṛcchraṃ prājāpatyamathāpi vā||

Verse 16

स्त्रीपात्रभुङ्नरः पापः स्त्रीणामुच्छिष्टभुक्तथा। तया सह च यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते मद्यमेव हि। न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः।।

strīpātrabhuṅnaraḥ pāpaḥ strīṇāmucchiṣṭabhuktathā| tayā saha ca yo bhuṅkte sa bhuṅkte madyameva hi| na tasya niṣkṛtirdṛṣṭā munibhistatvadarśibhiḥ||

Verse 17

पिबतः पतिते तोये भोजने मुखनिस्सृते। अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

pibataḥ patite toye bhojane mukhanissṛte| abhojyaṃ tadvijānīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 18

पीतशेषं तु तन्नाम न पेयं पाण्डुनन्दन। पिबेद्यदि हि तन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।।

pītaśeṣaṃ tu tannāma na peyaṃ pāṇḍunandana| pibedyadi hi tanmohāddvijaścāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 19

पानीयानि पिबेद्यते तत्पात्रं द्विजसत्तमः। अनुच्छिष्टं भवेत्तावद्यावद्भूमौ न निक्षिपेत्।।

pānīyāni pibedyate tatpātraṃ dvijasattamaḥ| anucchiṣṭaṃ bhavettāvadyāvadbhūmau na nikṣipet||

Verse 20

मौनी वाऽप्यथवा भूमौ नावलोक्य दिशस्तथा। भुञ्जीत विधिवद्विप्रो न चोच्छिष्टं प्रदापयेत्।।

maunī vā'pyathavā bhūmau nāvalokya diśastathā| bhuñjīta vidhivadvipro na cocchiṣṭaṃ pradāpayet||

Verse 21

सदा चात्यशनं नाद्यान्नातिहीनं च कर्हिचित्। यथाऽन्नेन व्यथा न स्यात्तथा भुञ्जीत नित्यशः।।

sadā cātyaśanaṃ nādyānnātihīnaṃ ca karhicit| yathā'nnena vyathā na syāttathā bhuñjīta nityaśaḥ||

Verse 22

उदक्यामपि चण्डालं श्वानं सूकरमेव वा। भुञ्जानो यदि वा पश्येत्तदन्नं च परित्यजेत्। भुञ्जानो ह्यत्यजन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्।।

udakyāmapi caṇḍālaṃ śvānaṃ sūkarameva vā| bhuñjāno yadi vā paśyettadannaṃ ca parityajet| bhuñjāno hyatyajanmohāddvijaścāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 23

केशकीटोपपन्नं च मुखमारुतवीजितम्। अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।।

keśakīṭopapannaṃ ca mukhamārutavījitam| abhojyaṃ tadvijānīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

Verse 24

उत्थाय च पुनः स्पृष्टं पादस्पृष्टं च लङ्घितम्। अन्नं तद्राक्षसं विद्यात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्।।

utthāya ca punaḥ spṛṣṭaṃ pādaspṛṣṭaṃ ca laṅghitam| annaṃ tadrākṣasaṃ vidyāttasmāttatparivarjayet||

Verse 25

राक्षसोच्छिष्टभुग्विप्रः सप्त पूर्वान्परानपि। नरके रौरवे घोर स पितॄन्पातयिष्यति।।

rākṣasocchiṣṭabhugvipraḥ sapta pūrvānparānapi| narake raurave ghora sa pitṝnpātayiṣyati||

Verse 26

तस्मिन्नाचमनं कुर्याद्यस्मिन्पात्रे स भुक्तवान्। यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवानासनात्ततः। स्नानं सद्यः प्रकुर्वीत सोन्यथाऽप्रयतो भवेत्।।

tasminnācamanaṃ kuryādyasminpātre sa bhuktavān| yadyuttiṣṭhatyanācānto bhuktavānāsanāttataḥ| snānaṃ sadyaḥ prakurvīta sonyathā'prayato bhavet||

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच। तृणमुष्टिविधानं च तृणमाहात्म्यमेव च। इक्षोः सोमसमुद्भूतिं वक्तुमर्हसि मानदः।।

yudhiṣṭhira uvāca| tṛṇamuṣṭividhānaṃ ca tṛṇamāhātmyameva ca| ikṣoḥ somasamudbhūtiṃ vaktumarhasi mānadaḥ||

Verse 28

भगवानुवाच। पितरो वृषभा ज्ञेयो गावो लोकस्य मातरः। तासां तु पूजया राजन्पूजिताः पितृदेवताः।।

bhagavānuvāca| pitaro vṛṣabhā jñeyo gāvo lokasya mātaraḥ| tāsāṃ tu pūjayā rājanpūjitāḥ pitṛdevatāḥ||

Verse 29

सभा प्रपा गृहाश्चापि देवतायतनानि च। शुद्ध्यन्ति शकृता यासांकिं भूतमधिकं ततः।।

sabhā prapā gṛhāścāpi devatāyatanāni ca| śuddhyanti śakṛtā yāsāṃkiṃ bhūtamadhikaṃ tataḥ||

Verse 30

ग्रासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः। अकृत्वा स्वयमाहारं प्राप्तस्तत्सार्वकालिकम्।।

grāsamuṣṭiṃ paragave dadyātsaṃvatsaraṃ tu yaḥ| akṛtvā svayamāhāraṃ prāptastatsārvakālikam||

Verse 31

गावो मे मातरः सर्वाः पितरश्चैव गोवृषाः। ग्रासमुष्टिं मया दत्तं प्रतिगृह्णीत मातरः।।

gāvo me mātaraḥ sarvāḥ pitaraścaiva govṛṣāḥ| grāsamuṣṭiṃ mayā dattaṃ pratigṛhṇīta mātaraḥ||

Verse 32

इत्युक्त्वाऽनेन मन्त्रेण गायत्र्या वा समाहितः। अभिमन्त्र्य ग्रासमुष्टिं तस्य पुण्यफलं शृणु।।

ityuktvā'nena mantreṇa gāyatryā vā samāhitaḥ| abhimantrya grāsamuṣṭiṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 33

यत्कृतं दुष्कृतं तेन ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा। तस्य नश्यति तत्सर्वं दुःखप्नं च विनश्यति।।

yatkṛtaṃ duṣkṛtaṃ tena jñānato'jñānatopi vā| tasya naśyati tatsarvaṃ duḥkhapnaṃ ca vinaśyati||

Verse 34

तिलाः पिवित्राः पापघ्ना नारायणसमुद्भवाः। तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसनति दानमेतदनुत्तमम्।।

tilāḥ pivitrāḥ pāpaghnā nārāyaṇasamudbhavāḥ| tilāñśrāddhe praśaṃsanati dānametadanuttamam||

Verse 35

तिलान्दद्यात्तिलान्भक्ष्यात्तिलानप्रातरुपस्पृशेत्। तिलंतिलमिति ब्रूयात्तिलाः पापहरा हि ते।।

tilāndadyāttilānbhakṣyāttilānaprātarupaspṛśet| tilaṃtilamiti brūyāttilāḥ pāpaharā hi te||

Verse 36

क्रीत्वा प्रतिगृहीत्वा वा न विक्रेया द्विजातिभिः। भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्योन्यत्तु कुरुते तिलैः। कृमिर्भूत्वा श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति।।

krītvā pratigṛhītvā vā na vikreyā dvijātibhiḥ| bhojanābhyañjanāddānādyonyattu kurute tilaiḥ| kṛmirbhūtvā śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati||

Verse 37

तिलान्नपीडयेद्विप्रो यन्त्रचक्रे स्वयं नृप। पीडयन्हि द्विजो मोहान्नरकं याति रौरवम्।।

tilānnapīḍayedvipro yantracakre svayaṃ nṛpa| pīḍayanhi dvijo mohānnarakaṃ yāti rauravam||

Verse 38

इक्षुवंशोद्भवः सोमः सोमवंशोद्भवा द्विजाः। इक्षुं न पीडयेत्तस्मादिक्षुघात्यात्मघातकः।।

ikṣuvaṃśodbhavaḥ somaḥ somavaṃśodbhavā dvijāḥ| ikṣuṃ na pīḍayettasmādikṣughātyātmaghātakaḥ||

Verse 39

इक्षुदण्डसहस्राणामेकैकेन युधिष्ठिर। ब्रह्महत्यामवाप्नोति द्विजश्चेद्यन्त्रपीडकः। तस्मान्न पीडयेदिक्षुं यन्त्रचक्रे द्विजोत्तमः।।

ikṣudaṇḍasahasrāṇāmekaikena yudhiṣṭhira| brahmahatyāmavāpnoti dvijaścedyantrapīḍakaḥ| tasmānna pīḍayedikṣuṃ yantracakre dvijottamaḥ||