Adhyaya 10

Verse 1

इन्द्रण गन्धर्वमुखात्स्वेन याजनाय बृहस्पतिवरणं चोदितेनापि मरुत्तेन तदनङ्गीकारे यज्ञविघाताय साटोपं यज्ञवाटं प्रत्यागमनम्।। 1 ।। संवर्तेन मरुत्तप्रार्थनया विद्याबलेनेन्द्रादीनां संस्तम्भनम्।। 2 ।। ततः संवर्तानुवर्तिनेन्द्रेण सभानिर्मापणादिना यज्ञनिर्वर्तनपूर्वकं देवेः सह हविर्ग्रहणम्।। 3 ।। व्यासेनैव युधिष्ठिरंप्रति मरुत्तयज्ञप्रवृत्तिप्रकारकथनपूर्वकं तच्छिष्टद्रव्याहरमएनाश्वमेधकरणविधानम्।। 4 ।। इन्द्र उवाच। एवमेतद्ब्रह्मबलं गरीयो न ब्राह्मणात्किञ्चिदन्यद्ररीयः। आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये वज्रमस्मै प्रहरिष्यामि घोरम्।।

indraṇa gandharvamukhātsvena yājanāya bṛhaspativaraṇaṃ coditenāpi maruttena tadanaṅgīkāre yajñavighātāya sāṭopaṃ yajñavāṭaṃ pratyāgamanam|| 1 || saṃvartena maruttaprārthanayā vidyābalenendrādīnāṃ saṃstambhanam|| 2 || tataḥ saṃvartānuvartinendreṇa sabhānirmāpaṇādinā yajñanirvartanapūrvakaṃ deveḥ saha havirgrahaṇam|| 3 || vyāsenaiva yudhiṣṭhiraṃprati maruttayajñapravṛttiprakārakathanapūrvakaṃ tacchiṣṭadravyāharamaenāśvamedhakaraṇavidhānam|| 4 || indra uvāca| evametadbrahmabalaṃ garīyo na brāhmaṇātkiñcidanyadrarīyaḥ| āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye vajramasmai prahariṣyāmi ghoram||

Verse 2

धृतराष्ट्र गच्छ प्रहितो मरुत्तं संवर्तेन सङ्गतं तं वदस्व बृहस्पतिं त्वमुपशिक्षस्व राज- न्वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम्।।

dhṛtarāṣṭra gaccha prahito maruttaṃ saṃvartena saṅgataṃ taṃ vadasva bṛhaspatiṃ tvamupaśikṣasva rāja- nvajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram||

Verse 3

व्यास उवाच। ततो गत्वा धृतराष्ट्रो नरेन्द्रं प्रोवाचेदं वचनं वासवस्य।।

vyāsa uvāca| tato gatvā dhṛtarāṣṭro narendraṃ provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya||

Verse 4

गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबोध त्वामागतं वक्तुकामं नरेन्द्र। ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह यत्प्राह लोकाधिपतिर्महात्मा।।

gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha tvāmāgataṃ vaktukāmaṃ narendra| aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha yatprāha lokādhipatirmahātmā||

Verse 5

बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम्। वचश्चेदेतन्न करिष्यसे मे प्राहैतदेतावदचिन्त्यकर्मा।।

bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram| vacaścedetanna kariṣyase me prāhaitadetāvadacintyakarmā||

Verse 6

मरुत्त उवाच। त्वं चैवैतद्वेत्थ पुरन्दरश्च विश्वेदेवा वसवश्चाश्विनौ च। मित्रद्रोहे निष्कृतिर्नास्ति लोके महत्पापं ब्रह्महत्यासमं तत्।।

marutta uvāca| tvaṃ caivaitadvettha purandaraśca viśvedevā vasavaścāśvinau ca| mitradrohe niṣkṛtirnāsti loke mahatpāpaṃ brahmahatyāsamaṃ tat||

Verse 7

बृहस्पतिर्याजयतां महेन्द्रं देवश्रेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम्। संवर्तो मां याजयिताऽद्य राज- न्न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि।।

bṛhaspatiryājayatāṃ mahendraṃ devaśreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham| saṃvarto māṃ yājayitā'dya rāja- nna te vākyaṃ tasya vā rocayāmi||

Verse 8

गन्धर्व उवाच। घोरो नादः श्रूयतां वासवस्य नभस्तले गर्जतो राजसिंह। व्यक्तं वज्रं मोक्ष्यते ते महेन्द्रः क्षेमं राजंश्चिन्त्यतामेष कालः।।

gandharva uvāca| ghoro nādaḥ śrūyatāṃ vāsavasya nabhastale garjato rājasiṃha| vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ kṣemaṃ rājaṃścintyatāmeṣa kālaḥ||

Verse 9

व्यास उवाच। इत्येवमुक्तो धृतराष्ट्रेण राज- ञ्श्रुत्वा नादं नदतो वासवस्य। तपोनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं संवर्तं तं ज्ञापयामास कार्यम्।।

vyāsa uvāca| ityevamukto dhṛtarāṣṭreṇa rāja- ñśrutvā nādaṃ nadato vāsavasya| taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ saṃvartaṃ taṃ jñāpayāmāsa kāryam||

Verse 10

मरुत्त उवाच। पश्यात्मानं प्लवमानं त्वमारा- दध्वा दूरं तेन न दृश्यतेऽद्य। प्रपद्येऽहं शर्म विप्रेन्द्र त्वत्तः प्रयच्छ तस्मादभयं विप्रमुख्य।।

marutta uvāca| paśyātmānaṃ plavamānaṃ tvamārā- dadhvā dūraṃ tena na dṛśyate'dya| prapadye'haṃ śarma viprendra tvattaḥ prayaccha tasmādabhayaṃ vipramukhya||

Verse 11

अयमायाति वे वज्री दिशो विद्योतयन्दस। अमानुषेण घोरेणि सदस्यास्त्रासिता हि नः।।

ayamāyāti ve vajrī diśo vidyotayandasa| amānuṣeṇa ghoreṇi sadasyāstrāsitā hi naḥ||

Verse 12

संवर्त उवाच। भयं शक्राद्व्येतु ते राजसिंह प्रणोत्स्येऽहं भयमेतत्सुघोरम्। संस्तम्भिन्या विद्यया क्षिप्रमेव मा भैस्त्वमस्याभिभवात्प्रतीतः।।

saṃvarta uvāca| bhayaṃ śakrādvyetu te rājasiṃha praṇotsye'haṃ bhayametatsughoram| saṃstambhinyā vidyayā kṣiprameva mā bhaistvamasyābhibhavātpratītaḥ||

Verse 13

अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस्त्वं शक्रतो नृप। यर्वेषामेव देवानां क्षयितान्यायुधानि मे।।

ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhaistvaṃ śakrato nṛpa| yarveṣāmeva devānāṃ kṣayitānyāyudhāni me||

Verse 14

दिशो वज्रं व्रजतां वायुरेतु वर्षं भूत्वा वर्षतां काननेषु। आपः प्लवन्त्वन्तरिक्षे वृथा च सौदामनी दृश्यते माऽपि भैस्त्वम्।।

diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyuretu varṣaṃ bhūtvā varṣatāṃ kānaneṣu| āpaḥ plavantvantarikṣe vṛthā ca saudāmanī dṛśyate mā'pi bhaistvam||

Verse 15

वह्निर्देवस्त्रातु वा सर्वतस्ते कामान्सर्वान्वर्षतु वासवो वा। वज्रं तथा स्थापयतां वधाय महाघोरं पुवमानं जलौघैः।।

vahnirdevastrātu vā sarvataste kāmānsarvānvarṣatu vāsavo vā| vajraṃ tathā sthāpayatāṃ vadhāya mahāghoraṃ puvamānaṃ jalaughaiḥ||

Verse 16

मरुत्त उवाच। घोरः शब्दः श्रूयते वै महास्वनो वज्रस्यैष सहितो मारुतेन। आत्मा हि मे प्रव्यथते मुहुर्मुहु- र्न मे स्वास्थ्यं जायते चाद्य विप्र।।

marutta uvāca| ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano vajrasyaiṣa sahito mārutena| ātmā hi me pravyathate muhurmuhu- rna me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra||

Verse 17

संवर्त उवाच। वज्रादुग्राद्व्येतु भयं तवाद्य वातो भूत्वा व्रजतु नरेन्द्र वज्रम्। भयं त्वक्त्वा वरमन्यं वृणीष्व कं ते कामं तपसा साधयामि।।

saṃvarta uvāca| vajrādugrādvyetu bhayaṃ tavādya vāto bhūtvā vrajatu narendra vajram| bhayaṃ tvaktvā varamanyaṃ vṛṇīṣva kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi||

Verse 18

मरुत्त उवाच। इन्द्रः साक्षात्सहसाऽभ्येतु विप्र हविर्यज्ञे प्रतिगृह्णातु चैव। स्वंस्वं हविश्चैव जुषन्तु देवा हुतं सोमं प्रतिगृह्णन्तु चैव।।

marutta uvāca| indraḥ sākṣātsahasā'bhyetu vipra haviryajñe pratigṛhṇātu caiva| svaṃsvaṃ haviścaiva juṣantu devā hutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva||

Verse 19

संवर्त उवाच। अयमिन्द्रो हरिभिरायाति राज- न्देवैः सर्वैस्त्वरितैः स्तूयमानः। मन्त्राहूतो यज्ञमिमं मयाऽद्य पश्यश्वैनं मन्त्रविस्रस्तकायम्।।

saṃvarta uvāca| ayamindro haribhirāyāti rāja- ndevaiḥ sarvaistvaritaiḥ stūyamānaḥ| mantrāhūto yajñamimaṃ mayā'dya paśyaśvainaṃ mantravisrastakāyam||

Verse 20

व्यास उवाच। ततो देवैः सहितो देवराजो रथे युङ्क्त्वा तान्हरीन्वाजिमुख्यान्। आयाद्यज्ञमथ राज्ञः पिपासु- राविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम्।।

vyāsa uvāca| tato devaiḥ sahito devarājo rathe yuṅktvā tānharīnvājimukhyān| āyādyajñamatha rājñaḥ pipāsu- rāvikṣitasyāprameyasya somam||

Verse 21

तमायान्तं सहितं देवसङ्घैः प्रत्युद्ययौ सपुरोधा मरुत्तः। चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां यथाशास्त्रं विधिवत्प्रीयमाणः।।

tamāyāntaṃ sahitaṃ devasaṅghaiḥ pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ| cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ yathāśāstraṃ vidhivatprīyamāṇaḥ||

Verse 22

संवर्त उवाच। सुस्वागतं ते पुरुहूतेह विद्व- न्यज्ञोऽप्ययं सन्निहिते त्वयीन्द्र। शोशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः पिबस्व सोमं सुतमुद्यतं मया।।

saṃvarta uvāca| susvāgataṃ te puruhūteha vidva- nyajño'pyayaṃ sannihite tvayīndra| śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ pibasva somaṃ sutamudyataṃ mayā||

Verse 23

मरुत्त उवाच। शिवेन मां पश्य नमश्च तेऽस्तु प्राप्तो यज्ञः सफलं जीवितं मे। अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र बृहस्पतेरवरो जन्मना च।

marutta uvāca| śivena māṃ paśya namaśca te'stu prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me| ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra bṛhaspateravaro janmanā ca|

Verse 24

इन्द्र उवाच। जानामि ते गुरुमेनं तपोधनं बृहस्पतेरनुजं तिग्मतेजसम् यस्याह्वानादागतोऽहं नरेन्द्र प्रीतिर्मेऽद्य त्वयि मन्युः प्रनष्टः।।

indra uvāca| jānāmi te gurumenaṃ tapodhanaṃ bṛhaspateranujaṃ tigmatejasam yasyāhvānādāgato'haṃ narendra prītirme'dya tvayi manyuḥ pranaṣṭaḥ||

Verse 25

संवर्त उवाच। यदि प्रीतस्त्वमसि वै देवराज तस्मात्स्वयं शाधि यज्ञे विधानम्। स्वयं सर्वान्कुरु भागान्सुरेन्द्र जानात्वयं सर्वलोकश्च देव।।

saṃvarta uvāca| yadi prītastvamasi vai devarāja tasmātsvayaṃ śādhi yajñe vidhānam| svayaṃ sarvānkuru bhāgānsurendra jānātvayaṃ sarvalokaśca deva||

Verse 26

व्यास उवाच। एवमुक्तस्त्वाङ्गिरसेन शक्रः समादिदेश स्वयमेव देवान्। सभाः क्रियन्तामावसथाश्च मुख्याः सहस्रशश्चित्रभूताः समृद्धाः।।

vyāsa uvāca| evamuktastvāṅgirasena śakraḥ samādideśa svayameva devān| sabhāḥ kriyantāmāvasathāśca mukhyāḥ sahasraśaścitrabhūtāḥ samṛddhāḥ||

Verse 27

क्लृप्ताः स्थूणाः कुरुतारोहणानि गन्धर्वाणामप्सरसां च शीघ्रम्। यत्र नृत्येरन्नप्सरसः समस्ताः स्वर्गोपमः क्रियतां यज्ञवाटः।।

klṛptāḥ sthūṇāḥ kurutārohaṇāni gandharvāṇāmapsarasāṃ ca śīghram| yatra nṛtyerannapsarasaḥ samastāḥ svargopamaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ||

Verse 28

इत्युक्तास्ते चक्रुराशु प्रतीता दिवौकसः शक्रवाक्यान्नरेन्द्र। ततो वाक्यं प्राह राजानमिन्द्रः प्रीतो राजन्पूज्यमानो मरुत्तम्।।

ityuktāste cakrurāśu pratītā divaukasaḥ śakravākyānnarendra| tato vākyaṃ prāha rājānamindraḥ prīto rājanpūjyamāno maruttam||

Verse 29

एष त्वयाऽहमिह राजन्समेत्य ये चाप्यन्ते तव पूर्वे नरेन्द्र। सर्वाश्चान्या देवताः प्रीयमाणा हविस्तुभ्यं प्रतिगृह्णन्तु राजन्।।

eṣa tvayā'hamiha rājansametya ye cāpyante tava pūrve narendra| sarvāścānyā devatāḥ prīyamāṇā havistubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan||

Verse 30

आग्नेयं वै लोहितमालभन्तां वैश्वदेवं बहुरूपं हि राजन्। निलं चोक्षाणं मेद्यमप्यालभन्तां चलच्छिश्नं सम्प्रदिष्टं द्विजाग्र्याः।।

āgneyaṃ vai lohitamālabhantāṃ vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ hi rājan| nilaṃ cokṣāṇaṃ medyamapyālabhantāṃ calacchiśnaṃ sampradiṣṭaṃ dvijāgryāḥ||

Verse 31

ततो यज्ञो ववृधे तस्य राज- न्यत्र देवाः स्वयमन्नानि जह्रुः। यस्मिञ्शक्रो ब्राह्मणैः पूज्यमानः सदस्योऽभूद्धरिमान्देवराजः।।

tato yajño vavṛdhe tasya rāja- nyatra devāḥ svayamannāni jahruḥ| yasmiñśakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ sadasyo'bhūddharimāndevarājaḥ||

Verse 32

ततः संवर्तश्चैत्यगतो माहात्मा यथा वह्निः प्रज्वलितो द्वितीयः। हवींष्युच्चैराह्वयन्देवसङ्घा- ञ्जुहावाग्नौ मन्त्रवत्सुप्रतीतः।।

tataḥ saṃvartaścaityagato māhātmā yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ| havīṃṣyuccairāhvayandevasaṅghā- ñjuhāvāgnau mantravatsupratītaḥ||

Verse 33

ततः पीत्वा बलभित्सोममग्र्यं ये चाप्यन्ते सोमपा देवसङ्घाः। सर्वेऽनुज्ञाताः प्रययुः पार्थिवेन यथाजोषं तर्पिताः प्रीतिमन्तः।।

tataḥ pītvā balabhitsomamagryaṃ ye cāpyante somapā devasaṅghāḥ| sarve'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ||

Verse 34

ततो राजा जातरूपस्य राशी- न्पदेपदे कारयामास हृष्टः। द्विजातिभ्यो विसृजन्भूरि वित्तं रराज वित्तेश इवारिहन्ता।।

tato rājā jātarūpasya rāśī- npadepade kārayāmāsa hṛṣṭaḥ| dvijātibhyo visṛjanbhūri vittaṃ rarāja vitteśa ivārihantā||

Verse 35

ततो वित्तं विविधं सन्निधाय यथोत्साहं कारयित्वा च कोशम्। अनुज्ञातो गुरुणां संनिवृत्त्य शशास गामखिलां सागरान्ताम्।।

tato vittaṃ vividhaṃ sannidhāya yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam| anujñāto guruṇāṃ saṃnivṛttya śaśāsa gāmakhilāṃ sāgarāntām||

Verse 36

एवंगुणः सम्बभूवेह राजा यस्य क्रतौ तत्सुवर्णं प्रभूतम्। तत्त्वं समादाय नरेन्द्र वित्तं यजस्व देवांस्तपनीयैर्विधानैः।।

evaṃguṇaḥ sambabhūveha rājā yasya kratau tatsuvarṇaṃ prabhūtam| tattvaṃ samādāya narendra vittaṃ yajasva devāṃstapanīyairvidhānaiḥ||

Verse 37

वैशम्पायन उवाच। ततो राजा पाण्डवो हृष्टरूपः श्रुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य। मनश्चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं ततोऽमात्यैर्मन्त्रयामास भूयः।।

vaiśampāyana uvāca| tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya| manaścakre tena vittena yaṣṭuṃ tato'mātyairmantrayāmāsa bhūyaḥ||