Adhyaya 108

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति यत्यग्निमहिमानुवर्णनम्।। 1 ।। दानपात्रब्राह्मणलक्षणकथनम्।। 2 ।। तथाऽन्नदानप्रशंसनम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीपिणः। किंलक्षणोसौ भति तन्मे ब्रूहि जनार्दन।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati yatyagnimahimānuvarṇanam|| 1 || dānapātrabrāhmaṇalakṣaṇakathanam|| 2 || tathā'nnadānapraśaṃsanam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmamāhurmanīpiṇaḥ| kiṃlakṣaṇosau bhati tanme brūhi janārdana||

Verse 2

भगवानुवाच। शृणु राजन्समासेन धर्मशौचविधिक्रमम्। अहिंसा शौचमक्रोधमानृशंस्यं दमः शमः। आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्।।

bhagavānuvāca| śṛṇu rājansamāsena dharmaśaucavidhikramam| ahiṃsā śaucamakrodhamānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ| ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam||

Verse 3

ब्रह्मचर्यं तपः क्षान्तिर्मधुमांसस्य वर्जनम्। मर्यादायां स्थितिश्चैव शमः शौचस्य लक्षणम्।।

brahmacaryaṃ tapaḥ kṣāntirmadhumāṃsasya varjanam| maryādāyāṃ sthitiścaiva śamaḥ śaucasya lakṣaṇam||

Verse 4

बाल्ये विद्यां निषेवेत यौवने दारसंग्रहम्। वार्धके मौनमातिष्ठेत्सर्वदा धर्ममाचरेत्।।

bālye vidyāṃ niṣeveta yauvane dārasaṃgraham| vārdhake maunamātiṣṭhetsarvadā dharmamācaret||

Verse 5

ब्राह्मणान्नावमन्येत गुरुन्परिवदेन्न च। यतीनामनुकूलः स्यादेष धर्मः सनातनः।।

brāhmaṇānnāvamanyeta gurunparivadenna ca| yatīnāmanukūlaḥ syādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 6

यतिर्गुरुर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः। पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वेषां पार्थिवो गुरुः।।

yatirgururdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ| patireva guruḥ strīṇāṃ sarveṣāṃ pārthivo guruḥ||

Verse 7

यद्गृहस्तार्जितं पापं ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा। निर्दहिष्यति तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः।।

yadgṛhastārjitaṃ pāpaṃ jñānato'jñānatopi vā| nirdahiṣyati tatsarvamekarātroṣito yatiḥ||

Verse 8

दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा ज्ञानिनोऽज्ञानिनोपि वा। गृहस्थैर्यतयः पूज्याः परत्र हितकाङ्क्षिभिः।।

durvṛttā vā suvṛttā vā jñānino'jñāninopi vā| gṛhasthairyatayaḥ pūjyāḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ||

Verse 9

एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखी वा मुण्डितोपि वा। काषायदण्डधारोपि यतिः पूज्यो न संशयः।।

ekadaṇḍī tridaṇḍī vā śikhī vā muṇḍitopi vā| kāṣāyadaṇḍadhāropi yatiḥ pūjyo na saṃśayaḥ||

Verse 10

अपूजितो गृहस्थैर्वा तथा चाप्यवमानितः। यतिर्वाऽप्यतिथिर्वाऽपि नरके पातयिष्यतः।।

apūjito gṛhasthairvā tathā cāpyavamānitaḥ| yatirvā'pyatithirvā'pi narake pātayiṣyataḥ||

Verse 11

तस्मात्तु यत्नतः पूज्या मद्भक्ता मत्परायणाः। मयि संन्यस्तकर्माणः परत्र हितकाङ्क्षिभिः।।

tasmāttu yatnataḥ pūjyā madbhaktā matparāyaṇāḥ| mayi saṃnyastakarmāṇaḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ||

Verse 12

प्रहरेन्न द्विजान्विप्रो गां न हन्यात्कदाचन। भ्रूणहत्यासमं चैव उभयं यो निषेवते।।

praharenna dvijānvipro gāṃ na hanyātkadācana| bhrūṇahatyāsamaṃ caiva ubhayaṃ yo niṣevate||

Verse 13

नाग्निं मुखेनोपधमेन्न च पादौ प्रतापयेत्। नाधः कुर्यात्कदाचित्तु न पृष्ठं परितापयेत्।।

nāgniṃ mukhenopadhamenna ca pādau pratāpayet| nādhaḥ kuryātkadācittu na pṛṣṭhaṃ paritāpayet||

Verse 14

नान्तरा गमनं कुर्यान्न चामेध्यं विनिक्षिपेत्। उच्छिष्टो न स्पृशेदग्निमाशौचस्थो न जातुचित्।।

nāntarā gamanaṃ kuryānna cāmedhyaṃ vinikṣipet| ucchiṣṭo na spṛśedagnimāśaucastho na jātucit||

Verse 15

श्वचण्डालादिभिः स्पृष्टो नाङ्गमग्नौ प्रतापयेत्। सर्वदेवमयो वह्निस्तस्माच्छुद्धः सदा स्पृशेत्।।

śvacaṇḍālādibhiḥ spṛṣṭo nāṅgamagnau pratāpayet| sarvadevamayo vahnistasmācchuddhaḥ sadā spṛśet||

Verse 16

प्राप्तमूत्रपुरीषस्तु न स्पृशेद्वह्निमात्मवान्। यावत्तु धारयेद्वेगं तावदप्रयतो भवेत्।।

prāptamūtrapurīṣastu na spṛśedvahnimātmavān| yāvattu dhārayedvegaṃ tāvadaprayato bhavet||

Verse 17

पचनाग्निं न गृह्णीयात्परवेश्मनि जातुचित्। तस्मिन्पक्वेन चान्नेन यत्कर्म कुरुते शुभम्।।

pacanāgniṃ na gṛhṇīyātparaveśmani jātucit| tasminpakvena cānnena yatkarma kurute śubham||

Verse 18

तस्यैव तच्छुभस्यार्धमग्निदस्य भवेन्नृप। तस्माद्गृहगतं वह्निं प्रकुर्यादविनाशितम्।।

tasyaiva tacchubhasyārdhamagnidasya bhavennṛpa| tasmādgṛhagataṃ vahniṃ prakuryādavināśitam||

Verse 19

प्रमादाद्यदि वाऽज्ञानात्तस्य नाशो भविष्यति। गृह्णीयात्तु मथित्वा वा श्रोत्रियागारतोपि वा।।

pramādādyadi vā'jñānāttasya nāśo bhaviṣyati| gṛhṇīyāttu mathitvā vā śrotriyāgāratopi vā||

Verse 20

युधिष्ठिर उवाच। कीदृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्। कीदृशेभ्यो हि दातव्यं तन्मे ब्रूहि जनार्दन।।

yudhiṣṭhira uvāca| kīdṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam| kīdṛśebhyo hi dātavyaṃ tanme brūhi janārdana||

Verse 21

भगवानुवाच। अक्रोधनाः सत्यपरा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः। तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्।।

bhagavānuvāca| akrodhanāḥ satyaparā dharmanityā jitendriyāḥ| tādṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam||

Verse 22

अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः। सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्।।

amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ| sarvabhūtahitā maitrāstebhyo dattaṃ mahāphalam||

Verse 23

अलुब्धाः शुचयो वैद्या हीमन्तः सत्यवादिनः। स्वधर्मनिरता ये तु तेभ्यो दत्तं महाफलम्।।

alubdhāḥ śucayo vaidyā hīmantaḥ satyavādinaḥ| svadharmaniratā ye tu tebhyo dattaṃ mahāphalam||

Verse 24

साङ्गंश्च चतुरो वेदान्योऽधीयेत दिनेदिने। शूद्रान्नं यस्य नो देहे तत्पात्रमृषयो विदुः।।

sāṅgaṃśca caturo vedānyo'dhīyeta dinedine| śūdrānnaṃ yasya no dehe tatpātramṛṣayo viduḥ||

Verse 25

प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः। तारयेत्तत्कुलं सर्वमेकोपीह युधिष्ठिर।।

prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ| tārayettatkulaṃ sarvamekopīha yudhiṣṭhira||

Verse 26

गामश्वमन्नं वित्तं वा तद्विधे प्रतिपादयेत्। निशम्य तु गुणोपेतं ब्राह्मअणं साधुसंमतम्। दूरादाहृत्य सत्कृत्य तं प्रयत्नेन पूजयेत्।।

gāmaśvamannaṃ vittaṃ vā tadvidhe pratipādayet| niśamya tu guṇopetaṃ brāhmaaṇaṃ sādhusaṃmatam| dūrādāhṛtya satkṛtya taṃ prayatnena pūjayet||

Verse 27

युधिष्टिर उवाच। धर्माधर्मविधिस्त्वेवं भीमं भीष्मेण भाषितम्। भीष्मवाक्यात्सारभूतं वद धर्मं सुरेश्वर।।

yudhiṣṭira uvāca| dharmādharmavidhistvevaṃ bhīmaṃ bhīṣmeṇa bhāṣitam| bhīṣmavākyātsārabhūtaṃ vada dharmaṃ sureśvara||

Verse 28

भगवानुवाच। अन्नेन धार्यते सर्वं जगदेतच्चराचरम्। अन्नात्प्रभवति प्राणः प्रत्यक्षं नास्ति संशयः।।

bhagavānuvāca| annena dhāryate sarvaṃ jagadetaccarācaram| annātprabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nāsti saṃśayaḥ||

Verse 29

कलत्रं पीडयित्वा तु देशे काले च शक्तितः। दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता।।

kalatraṃ pīḍayitvā tu deśe kāle ca śaktitaḥ| dātavyaṃ bhikṣave cānnamātmano bhūtimicchatā||

Verse 30

विप्रमध्वपरिश्रान्तं बालं वृद्धमथापि वा। अर्चयेद्गुरुवत्प्रीतो गृहस्थो गृहमागतम्।।

vipramadhvapariśrāntaṃ bālaṃ vṛddhamathāpi vā| arcayedguruvatprīto gṛhastho gṛhamāgatam||

Verse 31

क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः। अर्चयेदतिथिं प्रीतः परत्र हितभूतये।।

krodhamutpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ| arcayedatithiṃ prītaḥ paratra hitabhūtaye||

Verse 32

अतिथिं नावमन्येत नानृतां गिरमीरयेत्। न पृच्छेद्गोत्रचरणं नाधीतं वा कदाचन।।

atithiṃ nāvamanyeta nānṛtāṃ giramīrayet| na pṛcchedgotracaraṇaṃ nādhītaṃ vā kadācana||

Verse 33

चण्डालो वा श्वपाको वा काले यः कश्चिदागतः। अन्नेन पूजनीयः स्यात्परत्र हितमिच्छता।।

caṇḍālo vā śvapāko vā kāle yaḥ kaścidāgataḥ| annena pūjanīyaḥ syātparatra hitamicchatā||

Verse 34

पिधाय तु गृहद्वारं भुक्ते योऽन्नं प्रहृष्टवान्। स्वर्गद्वारपिधानं वै कृतं तेन युधिष्ठिर।।

pidhāya tu gṛhadvāraṃ bhukte yo'nnaṃ prahṛṣṭavān| svargadvārapidhānaṃ vai kṛtaṃ tena yudhiṣṭhira||

Verse 35

पितॄन्देवानृषीन्विप्रानतिथींश्च निराश्रयान्। यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्।।

pitṝndevānṛṣīnviprānatithīṃśca nirāśrayān| yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat||

Verse 36

कृत्वा तु पापं बहुशो यो दद्यादन्नमर्थिने। ब्राह्मणाय विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

kṛtvā tu pāpaṃ bahuśo yo dadyādannamarthine| brāhmaṇāya viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate||

Verse 37

अन्नदः प्राणदो लोके प्राणदः सर्वदो भवेत्। तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं भूतिमिच्छता।।

annadaḥ prāṇado loke prāṇadaḥ sarvado bhavet| tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtimicchatā||

Verse 38

अन्नं ह्यमृतमित्याहुरन्नं प्रजननं स्मृतम्। अन्नप्रणाशो सीदन्ति शरीरे पञ्च धातवः।।

annaṃ hyamṛtamityāhurannaṃ prajananaṃ smṛtam| annapraṇāśo sīdanti śarīre pañca dhātavaḥ||

Verse 39

बलं बलवतो नश्येदन्नहीनस्य देहिनः। तस्मादन्नं विशेषेण श्रद्धयाऽश्रद्धयापि वा।।

balaṃ balavato naśyedannahīnasya dehinaḥ| tasmādannaṃ viśeṣeṇa śraddhayā'śraddhayāpi vā||

Verse 40

आदत्ते हि रसं सर्वमादित्यः स्वगभस्तिभिः। वायुस्तस्मात्समादाय रसं मेधेषु धारयेत्।।

ādatte hi rasaṃ sarvamādityaḥ svagabhastibhiḥ| vāyustasmātsamādāya rasaṃ medheṣu dhārayet||

Verse 41

तत्तु मेघगतं भूमौ शक्रो वर्षति तादृशम्। तेन दिग्धा भवेद्देवी मही प्रीता च ****

tattu meghagataṃ bhūmau śakro varṣati tādṛśam| tena digdhā bhaveddevī mahī prītā ca ****

Verse 42

तस्यां सस्यानि रोहन्ति यैर्जीवन्त्यखिलाः प्रजाः। मांसमेदोस्थिमज्जानां सम्भवस्तेभ्य एव हि।।

tasyāṃ sasyāni rohanti yairjīvantyakhilāḥ prajāḥ| māṃsamedosthimajjānāṃ sambhavastebhya eva hi||

Verse 43

एवं सूर्यश्च पवनो मेघः शक्रस्तथैव च। एक एव स्थितो राशिर्यतो भूतानि जज्ञिरे।।

evaṃ sūryaśca pavano meghaḥ śakrastathaiva ca| eka eva sthito rāśiryato bhūtāni jajñire||

Verse 44

भवनानि च दिव्यानि दिवि तेषां महात्मनाम्। नानासंस्थानि भूतानि नानाभूमिगतानि च।।

bhavanāni ca divyāni divi teṣāṃ mahātmanām| nānāsaṃsthāni bhūtāni nānābhūmigatāni ca||

Verse 45

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च। तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च।।

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca| taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca||

Verse 46

अनेकशतसङ्ख्यानि सान्तर्जलवनानि च। तत्र पुष्पफलोपेताः कामदाः सुरपादपाः।।

anekaśatasaṅkhyāni sāntarjalavanāni ca| tatra puṣpaphalopetāḥ kāmadāḥ surapādapāḥ||

Verse 47

वाप्यो बद्धसभाः कूपा दीर्घिकाश्च सहस्रशः। भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च।।

vāpyo baddhasabhāḥ kūpā dīrghikāśca sahasraśaḥ| bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsyābharaṇāni ca||

Verse 48

क्षीरस्रवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः। घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः।।

kṣīrasravantyaḥ saritastathā caivānnaparvatāḥ| ghoṣavanti ca yānāni yuktānyatha sahasraśaḥ||

Verse 49

प्रासादप्रवराः शुभ्राः शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः। अन्नदास्तत्र तिष्ठन्ति तस्मादन्नप्रदो भवेत्।।

prāsādapravarāḥ śubhrāḥ śayyāśca kanakojjvalāḥ| annadāstatra tiṣṭhanti tasmādannaprado bhavet||