Adhyaya 107

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति साक्षाद्ब्रह्महत्याया अकरणेपि तत्तुल्यफलकदुष्कृतकथनम्। 1 ।। तथा अभोज्यान्नानां पापिनां लक्षणकथनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। इदं मे तत्वतो देव वक्तुमर्हस्यशेषतः। हिंसामकृत्वा यो मर्त्यो ब्रह्महत्यामवाप्नुयात्।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati sākṣādbrahmahatyāyā akaraṇepi tattulyaphalakaduṣkṛtakathanam| 1 || tathā abhojyānnānāṃ pāpināṃ lakṣaṇakathanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| idaṃ me tatvato deva vaktumarhasyaśeṣataḥ| hiṃsāmakṛtvā yo martyo brahmahatyāmavāpnuyāt||

Verse 2

भगवानुवाच। ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थं वृत्तिकर्शितम्। ब्रूयान्नास्तीति यः पश्चात्तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

bhagavānuvāca| brāhmaṇaṃ svayamāhūya bhikṣārthaṃ vṛttikarśitam| brūyānnāstīti yaḥ paścāttamāhurbrahmaghātakam||

Verse 3

मध्यस्थस्येह विप्रस्य योऽनूचानस्य भारत। वृत्तिं हरति दुर्बुद्धइस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

madhyasthasyeha viprasya yo'nūcānasya bhārata| vṛttiṃ harati durbuddhaistamāhurbrahmaghātakam||

Verse 4

आश्रमे वाऽऽलये वाऽपि ग्रामे वा नगरेऽपि वा। अग्निं यः प्रक्षिपेत्क्रुद्धस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

āśrame vā''laye vā'pi grāme vā nagare'pi vā| agniṃ yaḥ prakṣipetkruddhastamāhurbrahmaghātakam||

Verse 5

गोकुलस्य तृषार्तस्य जलान्ते वसुधाधिप। उत्पादयति यो विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

gokulasya tṛṣārtasya jalānte vasudhādhipa| utpādayati yo vighnaṃ tamāhurbrahmaghātakam||

Verse 6

यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यक्छास्त्रं वा मुनिभिः कृतम्। दूषयत्यनभिज्ञाय तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ samyakchāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam| dūṣayatyanabhijñāya tamāhurbrahmaghātakam||

Verse 7

चक्षुषा वाऽपि हीनस्य पङ्गोर्वाऽपि जडस्य वा। हरेद्वै यस्तु सर्वस्वं तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

cakṣuṣā vā'pi hīnasya paṅgorvā'pi jaḍasya vā| haredvai yastu sarvasvaṃ tamāhurbrahmaghātakam||

Verse 8

गुरुं त्वंकृत्यं हुंकृत्य अतिक्रम्य च शासनम्। वर्तते यस्तु मूढात्मा तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

guruṃ tvaṃkṛtyaṃ huṃkṛtya atikramya ca śāsanam| vartate yastu mūḍhātmā tamāhurbrahmaghātakam||

Verse 9

क्रोधाद्वा यदि वा द्वेषादाक्रुष्टस्तर्जितोपि वा। ऋतौ स्त्रियं वा नोपेयात्तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

krodhādvā yadi vā dveṣādākruṣṭastarjitopi vā| ṛtau striyaṃ vā nopeyāttamāhurbrahmaghātakam||

Verse 10

यावत्सारो भवेद्दीनस्तन्नाशे यस्य दुःस्थितिः। तत्सर्वस्वं हरेद्यो वै तमाहुर्ब्रह्मघातकम्।।

yāvatsāro bhaveddīnastannāśe yasya duḥsthitiḥ| tatsarvasvaṃ haredyo vai tamāhurbrahmaghātakam||

Verse 11

युधिष्ठिर उवाच। सप्वेषामपि दानानां यत्तु दानं विशिष्यते। अभोज्यान्नाश्च ये विप्रास्तान्ब्रवीहि सुरोत्तम।।

yudhiṣṭhira uvāca| sapveṣāmapi dānānāṃ yattu dānaṃ viśiṣyate| abhojyānnāśca ye viprāstānbravīhi surottama||

Verse 12

भगवानुवाच। अन्नमेव प्रशंसन्ति देवा ब्रह्मपुरस्सराः। अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति।।

bhagavānuvāca| annameva praśaṃsanti devā brahmapurassarāḥ| annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati||

Verse 13

अन्नमूर्जस्करं लोके ह्यन्नात्प्राणाः प्रतिष्ठिताः। अबोज्यान्नान्मया राजन्वक्ष्यमाणान्निबोध मे।।

annamūrjaskaraṃ loke hyannātprāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ| abojyānnānmayā rājanvakṣyamāṇānnibodha me||

Verse 14

दीक्षितस्य कदर्यस्य क्रुद्धस्य निकृतस्य च। अभिशप्तस्य षण्डस्य पाकभेदकरस्य च।।

dīkṣitasya kadaryasya kruddhasya nikṛtasya ca| abhiśaptasya ṣaṇḍasya pākabhedakarasya ca||

Verse 15

चिकित्सकस्य दूतस्य तथा चोच्छिष्टभोजिनः। उग्रान्नं सूतकान्नं च शूद्रोच्छेषणमेव च।।

cikitsakasya dūtasya tathā cocchiṣṭabhojinaḥ| ugrānnaṃ sūtakānnaṃ ca śūdroccheṣaṇameva ca||

Verse 16

द्विषदन्नं न भोक्तव्यं पतितान्नं च यच्छ्रुतम्। तथा च पिशुनस्यान्नं यज्ञविक्रयिणस्तथा।।

dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ patitānnaṃ ca yacchrutam| tathā ca piśunasyānnaṃ yajñavikrayiṇastathā||

Verse 17

शैलूषं तन्तुवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च। अंबष्ठकनिषादानां रङ्गावतरकस्य च।।

śailūṣaṃ tantuvāyānnaṃ kṛtaghnasyānnameva ca| aṃbaṣṭhakaniṣādānāṃ raṅgāvatarakasya ca||

Verse 18

सुवर्णकर्तुर्वैणस्यि शस्त्रविक्रयिणस्तथा। सूताना शौण्डिकानां च वैद्यस्य रजकस्य च।।

suvarṇakarturvaiṇasyi śastravikrayiṇastathā| sūtānā śauṇḍikānāṃ ca vaidyasya rajakasya ca||

Verse 19

स्त्रीजितस्य नृशंसस्य तथा माहिषिकस्य च। अनिर्दशानां प्रेतानां गणिकानां तथैव च।।

strījitasya nṛśaṃsasya tathā māhiṣikasya ca| anirdaśānāṃ pretānāṃ gaṇikānāṃ tathaiva ca||

Verse 20

बन्दिनो द्यूतकर्तुश्च तथा द्यूतविदामपि। परिवित्तस्य यच्चान्नं परिवेत्तुस्तथैव च।।

bandino dyūtakartuśca tathā dyūtavidāmapi| parivittasya yaccānnaṃ parivettustathaiva ca||

Verse 21

यश्चाग्रदिधिषुर्विप्रो दिधिषूपपिस्तथा। तयोरप्युभयोरन्नं राज्ञां चापि विवर्जयेत्।।

yaścāgradidhiṣurvipro didhiṣūpapistathā| tayorapyubhayorannaṃ rājñāṃ cāpi vivarjayet||

Verse 22

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम्। आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चार्मावकृन्तिनः।।

rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam| āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaścārmāvakṛntinaḥ||

Verse 23

गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकीर्तितम्। पूयं चिकित्सकस्यान्नं शुक्लं तु वृषलीपतेः।।

gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikīrtitam| pūyaṃ cikitsakasyānnaṃ śuklaṃ tu vṛṣalīpateḥ||

Verse 24

विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्। तेषां त्वगस्थिरोमाणि भुङ्क्ते योऽन्नं तु भक्षयेत्।।

viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ tasmāttatparivarjayet| teṣāṃ tvagasthiromāṇi bhuṅkte yo'nnaṃ tu bhakṣayet||

Verse 25

अमात्यान्नमथैतेषां भुक्त्वा तु त्रियहं क्षिपेत्। मत्या भुक्त्वा सकृद्वाऽपि प्राजापत्यं चरेद्द्विजः।।

amātyānnamathaiteṣāṃ bhuktvā tu triyahaṃ kṣipet| matyā bhuktvā sakṛdvā'pi prājāpatyaṃ careddvijaḥ||

Verse 26

दानानां च फलं यद्वै शृणु पाण्डव तत्वतः। जलदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षयमन्नदः।।

dānānāṃ ca phalaṃ yadvai śṛṇu pāṇḍava tatvataḥ| jaladastṛptimāpnoti sukhamakṣayamannadaḥ||

Verse 27

तिलदश्च प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्। भूमदो भूमिमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः।।

tiladaśca prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam| bhūmado bhūmimāpnoti dīrghamāyurhiraṇyadaḥ||

Verse 28

गृहदोऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्। वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः।।

gṛhado'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpamuttamam| vāsodaścandrasālokyamaśvisālokyamaśvadaḥ||

Verse 29

अनडुद्दः श्रियं जुष्टां गोदो गोलोकमश्नुते। यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः।।

anaḍuddaḥ śriyaṃ juṣṭāṃ godo golokamaśnute| yānaśayyāprado bhāryāmaiśvaryamabhayapradaḥ||

Verse 30

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसाम्यताम्। सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते।।

dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasāmyatām| sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate||

Verse 31

हिरण्यभूगवाश्वाजवस्त्रशय्यासनादिषु। योर्चितः प्रतिगृह्णाति दद्यादुचितमेव च। तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं च विपर्यये।।

hiraṇyabhūgavāśvājavastraśayyāsanādiṣu| yorcitaḥ pratigṛhṇāti dadyāducitameva ca| tāvubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ ca viparyaye||

Verse 32

अनृतं न वदेद्विद्वांस्तपस्तप्त्वा न विस्मयेत्। नार्तोप्यभिभवेद्विप्रान्न दत्त्वा परिकीर्तयेत्।।

anṛtaṃ na vadedvidvāṃstapastaptvā na vismayet| nārtopyabhibhavedviprānna dattvā parikīrtayet||

Verse 33

यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात्। आयुर्विप्रावमानेन दानं तु परिकीर्तनात्।।

yajño'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt| āyurviprāvamānena dānaṃ tu parikīrtanāt||

Verse 34

एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रमीयते। अकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेकश्चाप्नोति दुष्कृतम्।।

ekaḥ prajāyate jantureka eva pramīyate| ako'nubhuṅkte sukṛtamekaścāpnoti duṣkṛtam||

Verse 35

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ। विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुवर्तते।।

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau| vimukhā bāndhavā yānti dharmastamanuvartate||

Verse 36

अनागतानि कार्याणि कर्तुं गणयते मनः। शरीरकं समुद्दिश्य स्मयते नूनमन्तकः।।

anāgatāni kāryāṇi kartuṃ gaṇayate manaḥ| śarīrakaṃ samuddiśya smayate nūnamantakaḥ||

Verse 37

तस्माद्धर्मसहासस्तु धर्मं संचिनुयात्सदा। धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम्।।

tasmāddharmasahāsastu dharmaṃ saṃcinuyātsadā| dharmeṇa hi sahāyena tamastarati dustaram||

Verse 38

येषां तटाकानि बहूदकानि सभाश्च कूपाश्च शुभाः प्रपाश्च। अन्नप्रदानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्विषया भवन्ति।।

yeṣāṃ taṭākāni bahūdakāni sabhāśca kūpāśca śubhāḥ prapāśca| annapradānaṃ madhurā ca vāṇī yamasya te nirviṣayā bhavanti||