Adhyaya 106

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति कपिलादानप्रशंसनम्।। 1 ।। ब्रह्मणाऽग्निकुण्डमध्यात्कपिलासर्जनम्। तधा रुद्रादिदेवैः कपिलायै सर्वपूज्यत्वादिरूपवरदानम्।। 2 ।। देवर्ष्यादिभइः स्वनिवासाय कपिलावयवसमाश्रयणम्।। 3 ।। कृष्णेन हव्यकव्यदानकालकथनम्। तथा श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणविवेचनम्। तथा स्वर्गनरकप्रापकसुकृतदुष्कृतकथनम्।। 4 ।। वैशम्पायन उवाच। एवं श्रुत्वा परं पुण्यं कपिलादानमुत्तमम्। धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा केशवं पुनरब्रवीत्।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati kapilādānapraśaṃsanam|| 1 || brahmaṇā'gnikuṇḍamadhyātkapilāsarjanam| tadhā rudrādidevaiḥ kapilāyai sarvapūjyatvādirūpavaradānam|| 2 || devarṣyādibhaiḥ svanivāsāya kapilāvayavasamāśrayaṇam|| 3 || kṛṣṇena havyakavyadānakālakathanam| tathā śrāddhārhānarhabrāhmaṇavivecanam| tathā svarganarakaprāpakasukṛtaduṣkṛtakathanam|| 4 || vaiśampāyana uvāca| evaṃ śrutvā paraṃ puṇyaṃ kapilādānamuttamam| dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punarabravīt||

Verse 2

देवदेवश कपिला यदा विप्राय दीयते। कथं सर्वेषु चाङ्गेषु तस्यास्तिष्ठन्ति देवताः।।

devadevaśa kapilā yadā viprāya dīyate| kathaṃ sarveṣu cāṅgeṣu tasyāstiṣṭhanti devatāḥ||

Verse 3

याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश चैव त्वया मम। तासां कति सुरश्रेष्ठ् कपिलाः पुण्यलक्षणाः।।

yāścaitāḥ kapilāḥ proktā daśa caiva tvayā mama| tāsāṃ kati suraśreṣṭh kapilāḥ puṇyalakṣaṇāḥ||

Verse 4

कथं वाऽनुगृहीतास्ताः सुरैः पितृगणैरपि। केन युक्ताश्च वर्णेन श्रोतुं कौतूहलं मे।।

kathaṃ vā'nugṛhītāstāḥ suraiḥ pitṛgaṇairapi| kena yuktāśca varṇena śrotuṃ kautūhalaṃ me||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच। युधिष्ठिरेणैवमुक्तः केशवः सत्यवाक्तदा। गुह्यानां परमं गुह्यं वक्तुमेवोपचक्रमे।।

vaiśampāyana uvāca| yudhiṣṭhireṇaivamuktaḥ keśavaḥ satyavāktadā| guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ vaktumevopacakrame||

Verse 6

शृणु राजन्पवित्रं वै रहस्यं धर्ममुत्तमम्।। ग्रहणीयं सत्यमिदं न श्राव्यं हेतुवादिभिः।।

śṛṇu rājanpavitraṃ vai rahasyaṃ dharmamuttamam|| grahaṇīyaṃ satyamidaṃ na śrāvyaṃ hetuvādibhiḥ||

Verse 7

यदा वत्सस्य पादौ द्वौ प्रसवे शिरसा सह। दृश्येते दानकालं तत्तमाहुर्मुनिसत्तमाः।।

yadā vatsasya pādau dvau prasave śirasā saha| dṛśyete dānakālaṃ tattamāhurmunisattamāḥ||

Verse 8

अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्भूमिं न यास्यति। गौस्तावत्पृथिवी ज्ञेया तस्माद्देया तु तादृशी।।

antarikṣagato vatso yāvadbhūmiṃ na yāsyati| gaustāvatpṛthivī jñeyā tasmāddeyā tu tādṛśī||

Verse 9

यावन्ति धेन्वा रोमाणि सवत्साया युधिष्ठिर। यावत्यः सिकताश्चापि गर्भोदकपरिप्लुताः। तावद्वर्षसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते।।

yāvanti dhenvā romāṇi savatsāyā yudhiṣṭhira| yāvatyaḥ sikatāścāpi garbhodakapariplutāḥ| tāvadvarṣasahasrāṇi dātā svarge mahīyate||

Verse 10

सुवर्णाभरणां कृत्वा सव्तसां कपिलां तिलैः। प्रच्छाद्य तां तु दद्याद्वै सर्वरत्नैरलङ्कृताम्।।

suvarṇābharaṇāṃ kṛtvā savtasāṃ kapilāṃ tilaiḥ| pracchādya tāṃ tu dadyādvai sarvaratnairalaṅkṛtām||

Verse 11

ससमुद्रा नदी तेन सशैलवनकानना। चतुरन्ता भवेद्दत्ता नात्र कार्या विचारणा।।

sasamudrā nadī tena saśailavanakānanā| caturantā bhaveddattā nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 12

पृथिवीदानतुल्येन तेन दानेन मानवः। संसारसागरात्तीर्णो याति लोकं प्रजापतेः।।

pṛthivīdānatulyena tena dānena mānavaḥ| saṃsārasāgarāttīrṇo yāti lokaṃ prajāpateḥ||

Verse 13

ब्रह्महा भ्रूणहा गोघ्नो यदि वा गुरुतल्पगः। महापातकयुक्तोपि एतद्दानेन शुद्ध्यति।।

brahmahā bhrūṇahā goghno yadi vā gurutalpagaḥ| mahāpātakayuktopi etaddānena śuddhyati||

Verse 14

इदं पठति यः पुण्यं कपिलादानमुत्तमम्। प्रातरुत्थाय मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु।।

idaṃ paṭhati yaḥ puṇyaṃ kapilādānamuttamam| prātarutthāya madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 15

मनसा कर्मणा वाचा मतिपूर्वं युधिष्ठिर। पापं रात्रिकृतं हन्यादस्याध्यायस्य पाठकः।।

manasā karmaṇā vācā matipūrvaṃ yudhiṣṭhira| pāpaṃ rātrikṛtaṃ hanyādasyādhyāyasya pāṭhakaḥ||

Verse 16

इदमावर्तमानस्तु श्राद्धे यस्तर्पयेद्द्विजान्। तस्याप्यमृतमश्नन्ति पितरोऽत्यन्तहर्षिताः।।

idamāvartamānastu śrāddhe yastarpayeddvijān| tasyāpyamṛtamaśnanti pitaro'tyantaharṣitāḥ||

Verse 17

यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना। तस्य रात्रिकृतं सर्वुं पापमाशु प्रणश्यति।।

yaścedaṃ śṛṇuyādbhaktyā madgatenāntarātmanā| tasya rātrikṛtaṃ sarvuṃ pāpamāśu praṇaśyati||

Verse 18

अतः परं विशेषं तु कपिलानां ब्रवीमि ते। याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश राजन्मया तव। तासां चतस्रः प्रवराः पुण्याः पापप्रणाशनाः।।

ataḥ paraṃ viśeṣaṃ tu kapilānāṃ bravīmi te| yāścaitāḥ kapilāḥ proktā daśa rājanmayā tava| tāsāṃ catasraḥ pravarāḥ puṇyāḥ pāpapraṇāśanāḥ||

Verse 19

सुवर्णकपिला पुण्या तथा रक्ताक्षिपिङ्गला। पिङ्गलाक्षी च या गौश्च या स्यात्पिङ्गलपिङ्गला।।

suvarṇakapilā puṇyā tathā raktākṣipiṅgalā| piṅgalākṣī ca yā gauśca yā syātpiṅgalapiṅgalā||

Verse 20

एताश्चतस्रः प्रवराः पवित्राः पापनाशनाः। नमस्कृता वा दृष्टा वा घ्नन्ति पापं नरस्य तु।।

etāścatasraḥ pravarāḥ pavitrāḥ pāpanāśanāḥ| namaskṛtā vā dṛṣṭā vā ghnanti pāpaṃ narasya tu||

Verse 21

यस्यैताः कपिलाः सन्ति गृहे पापप्रणाशनाः। तत्र श्रीर्विजयः कीर्तिः स्फीता नित्यं युधिष्ठिर।।

yasyaitāḥ kapilāḥ santi gṛhe pāpapraṇāśanāḥ| tatra śrīrvijayaḥ kīrtiḥ sphītā nityaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 22

एतासां प्रीतिमायाति क्षीरेण तु वृषध्वजः। दध्ना च त्रिदशाः सर्वे घृतेन तु हुताशनः।।

etāsāṃ prītimāyāti kṣīreṇa tu vṛṣadhvajaḥ| dadhnā ca tridaśāḥ sarve ghṛtena tu hutāśanaḥ||

Verse 23

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः। सकृद्देत्तेन तुष्यन्ति वर्षकोटिं युधिष्ठिर।।

pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ| sakṛddettena tuṣyanti varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira||

Verse 24

कपिलाया घृतं क्षीरं दधि पायसमेव वा। श्रोत्रियेभ्यः सकृद्दत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते।।

kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi pāyasameva vā| śrotriyebhyaḥ sakṛddatvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate||

Verse 25

उपवासं तु यः कृत्वाऽप्यहोरात्रं जितेन्द्रियः। कपिलापञ्चगव्यं तु पीत्वा चान्द्रायणात्परम्।।

upavāsaṃ tu yaḥ kṛtvā'pyahorātraṃ jitendriyaḥ| kapilāpañcagavyaṃ tu pītvā cāndrāyaṇātparam||

Verse 26

सौम्ये मुहूर्ते तत्प्रशय शुद्धात्मा शुद्धमानसः। क्रोधानृतविनिर्मुक्तो मद्गतेनान्तरात्मना।।

saumye muhūrte tatpraśaya śuddhātmā śuddhamānasaḥ| krodhānṛtavinirmukto madgatenāntarātmanā||

Verse 27

कपिलापञ्चगव्येन सुमन्त्रेण पृथक्पथक्। यो मत्प्रतिकृतिं वाऽपि शङ्कराकृतिमेव वा। स्नापयेद्विषुवे यस्तु सोऽश्वमेधफलं लभेत्।।

kapilāpañcagavyena sumantreṇa pṛthakpathak| yo matpratikṛtiṃ vā'pi śaṅkarākṛtimeva vā| snāpayedviṣuve yastu so'śvamedhaphalaṃ labhet||

Verse 28

स मुक्तपापः शुद्धात्मा यानेनांबरशोभिना। मम लोकं व्रजेन्मुक्तो रुद्रलोकमथापि वा।।

sa muktapāpaḥ śuddhātmā yānenāṃbaraśobhinā| mama lokaṃ vrajenmukto rudralokamathāpi vā||

Verse 29

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा कपिला काञ्चनप्रभा। अग्निकुण्डात्परैर्मन्त्रैर्होमधेनुर्महाप्रभा।।

brahmaṇā tu purā sṛṣṭā kapilā kāñcanaprabhā| agnikuṇḍātparairmantrairhomadhenurmahāprabhā||

Verse 30

सृष्टमात्रां तु तां दृष्ट्वा देवा रुद्रादयो दिवि। सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः।।

sṛṣṭamātrāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā devā rudrādayo divi| siddhā brahmarṣayaścaiva vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ||

Verse 31

सागराः सरितश्चैव पर्वताः सबलाहकाः। गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्चाप्युपस्थिताः।।

sāgarāḥ saritaścaiva parvatāḥ sabalāhakāḥ| gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāścāpyupasthitāḥ||

Verse 32

सर्वे विस्मयमापन्नाः शिखिमध्ये महाप्रभाम्। मन्त्रैशअच विविधैस्तां तु तुष्टुवुस्तामनेकशः।।

sarve vismayamāpannāḥ śikhimadhye mahāprabhām| mantraiśaaca vividhaistāṃ tu tuṣṭuvustāmanekaśaḥ||

Verse 33

कृताञ्जलिपुटाः सर्वे नातिशृङ्गीं त्रिलोचनाम्। मूर्ध्ना प्रणम्य तां भूमौ सवत्साममृतारणिम्।।

kṛtāñjalipuṭāḥ sarve nātiśṛṅgīṃ trilocanām| mūrdhnā praṇamya tāṃ bhūmau savatsāmamṛtāraṇim||

Verse 34

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे चतुर्वक्त्रं पितामहम्। आज्ञापय महादेव किं ते कुर्मः कथं विभो।।

ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve caturvaktraṃ pitāmaham| ājñāpaya mahādeva kiṃ te kurmaḥ kathaṃ vibho||

Verse 35

एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वचनमब्रवीत्। भवन्तोप्यनुगृह्णन्तु दोग्ध्रीमेनां पयस्विनीम्।।

evamuktaḥ suraiḥ sarvairbrahmā vacanamabravīt| bhavantopyanugṛhṇantu dogdhrīmenāṃ payasvinīm||

Verse 36

होमधेनुरियं ज्ञेया ह्यग्नीन्संतर्पयिष्यति। अतोऽग्निस्तर्पितः सर्वान्भवतस्तर्पयिष्यति।।

homadhenuriyaṃ jñeyā hyagnīnsaṃtarpayiṣyati| ato'gnistarpitaḥ sarvānbhavatastarpayiṣyati||

Verse 37

प्रीताः क्षीरामृतेनास्या जातवीर्यपराक्रमाः। जयिष्यथ यथाकामं दानवान्सर्व एव तु।।

prītāḥ kṣīrāmṛtenāsyā jātavīryaparākramāḥ| jayiṣyatha yathākāmaṃ dānavānsarva eva tu||

Verse 38

जातवीर्यबलैर्युक्ताः सत्ववन्तो जितेन्द्रियाः। असङ्ख्येयबलाः सर्वे पालयिष्यथ वै प्रजाः।।

jātavīryabalairyuktāḥ satvavanto jitendriyāḥ| asaṅkhyeyabalāḥ sarve pālayiṣyatha vai prajāḥ||

Verse 39

पालिताश्च प्रजाः सर्वा भवद्भिरिह धर्मतः। पूजयिष्यन्ति वा नित्यं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः।।

pālitāśca prajāḥ sarvā bhavadbhiriha dharmataḥ| pūjayiṣyanti vā nityaṃ yajñairvividhadakṣiṇaiḥ||

Verse 40

एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा परमेष्ठिना। ततः संहृष्टवदनाः कपिलायै वरं ददुः।।

evamuktāḥ surāḥ sarve brahmaṇā parameṣṭhinā| tataḥ saṃhṛṣṭavadanāḥ kapilāyai varaṃ daduḥ||

Verse 41

देवता ऊचुः। यस्माल्लोकहितायाद्य ब्रह्मणा त्वं विनिर्मिता। तस्मात्पूता पवित्रा च भव पापव्यपोहिनी।।

devatā ūcuḥ| yasmāllokahitāyādya brahmaṇā tvaṃ vinirmitā| tasmātpūtā pavitrā ca bhava pāpavyapohinī||

Verse 42

ये त्वां दृष्ट्वा नमस्यन्ति स्पृष्ट्वा चापि करैर्नराः। तेषां वर्षकृतं पापं त्वद्भक्तानां प्रणश्यति।।

ye tvāṃ dṛṣṭvā namasyanti spṛṣṭvā cāpi karairnarāḥ| teṣāṃ varṣakṛtaṃ pāpaṃ tvadbhaktānāṃ praṇaśyati||

Verse 43

अकामकृतमज्ञानमदृष्टं यच्च पातकम्। त्वां दृष्ट्वा ये नमस्यन्ति नराः सर्वसहेति च। तेषां तद्विलयं याति तमः सूर्योदये यथा।।

akāmakṛtamajñānamadṛṣṭaṃ yacca pātakam| tvāṃ dṛṣṭvā ye namasyanti narāḥ sarvasaheti ca| teṣāṃ tadvilayaṃ yāti tamaḥ sūryodaye yathā||

Verse 44

भगवानुवाच। इत्युक्त्वाऽस्यै वरं दत्त्वा प्रययुस्ते यथागतम्। लोकनिस्तरणार्थाय सा च लोकांश्चचार ह।।

bhagavānuvāca| ityuktvā'syai varaṃ dattvā prayayuste yathāgatam| lokanistaraṇārthāya sā ca lokāṃścacāra ha||

Verse 45

तस्यामेव समुद्भूता ह्येताश्च कपिला नव। विचरन्ति महीमेनां लोकानुग्रहकारणात्। तस्मात्तु कपिला देया परत्र हितमिच्छता।।

tasyāmeva samudbhūtā hyetāśca kapilā nava| vicaranti mahīmenāṃ lokānugrahakāraṇāt| tasmāttu kapilā deyā paratra hitamicchatā||

Verse 46

यदा च दीयते राजन्कपिला ह्यग्निहोत्रिणे। तदा च शृङ्गयोस्तस्या विष्णुरिन्द्रश्च तिष्ठति।।

yadā ca dīyate rājankapilā hyagnihotriṇe| tadā ca śṛṅgayostasyā viṣṇurindraśca tiṣṭhati||

Verse 47

चन्द्रवज्रधरौ चापि तिष्ठतः शृङ्गमूलयोः। शृङ्गमध्ये तथा ब्रह्मा ललाटे गोवृषध्वजः।।

candravajradharau cāpi tiṣṭhataḥ śṛṅgamūlayoḥ| śṛṅgamadhye tathā brahmā lalāṭe govṛṣadhvajaḥ||

Verse 48

कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ। दन्तेषु मरुतो देवा जिह्वायां वाक्सरलस्वती।।

karṇayoraśvinau devau cakṣuṣī śaśibhāskarau| danteṣu maruto devā jihvāyāṃ vāksaralasvatī||

Verse 49

रोमकूपेषु मुनयश्चर्मण्येव प्रजापतिः। निश्श्वासेषु स्थिता वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः।।

romakūpeṣu munayaścarmaṇyeva prajāpatiḥ| niśśvāseṣu sthitā vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ||

Verse 50

नासापुटे स्थिता गन्धाः पुष्पाणि सुरभीणि च। अधरे वसवः सर्वे मुखे चाग्निः प्रतिष्ठितः।।

nāsāpuṭe sthitā gandhāḥ puṣpāṇi surabhīṇi ca| adhare vasavaḥ sarve mukhe cāgniḥ pratiṣṭhitaḥ||

Verse 51

साध्या देवाः स्थिताः कक्षे ग्रीवायां पार्वती स्थिता। पृष्ठे च नक्षत्रगणाः ककुद्देशे नभस्स्थलम्।।

sādhyā devāḥ sthitāḥ kakṣe grīvāyāṃ pārvatī sthitā| pṛṣṭhe ca nakṣatragaṇāḥ kakuddeśe nabhassthalam||

Verse 52

अपाने सर्वतीर्थानि गोमूत्रे जाह्नवी स्वयम्। इष्टतुष्टमया लक्ष्मीर्गोमये वसती तदा।।

apāne sarvatīrthāni gomūtre jāhnavī svayam| iṣṭatuṣṭamayā lakṣmīrgomaye vasatī tadā||

Verse 53

नासिकायां सदा देवी ज्येष्ठा वसति भामिनी। श्रोणीतटस्थाः पितरो रमा लाङ्गूलमाश्रिता।।

nāsikāyāṃ sadā devī jyeṣṭhā vasati bhāminī| śroṇītaṭasthāḥ pitaro ramā lāṅgūlamāśritā||

Verse 54

पार्श्वयोरुभयोः सर्वे विश्वेदेवाः प्रतिष्ठिताः। तिष्ठत्युरसि तासां तु प्रीतः शक्तिधरो गुहः।।

pārśvayorubhayoḥ sarve viśvedevāḥ pratiṣṭhitāḥ| tiṣṭhatyurasi tāsāṃ tu prītaḥ śaktidharo guhaḥ||

Verse 55

जानजङ्घोरुदेशेषु पञ्च तिष्ठन्ति वायवः। खुरमध्येषु गन्धर्वाः खुराग्रेषु च पन्नगाः।।

jānajaṅghorudeśeṣu pañca tiṣṭhanti vāyavaḥ| khuramadhyeṣu gandharvāḥ khurāgreṣu ca pannagāḥ||

Verse 56

चत्वारः सागराः पूर्णास्तस्या एव पयोधराः। रतिर्मेधा क्षमा स्वाहा श्रद्धा शान्तिर्धृतिः स्मृतिः।

catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇāstasyā eva payodharāḥ| ratirmedhā kṣamā svāhā śraddhā śāntirdhṛtiḥ smṛtiḥ|

Verse 57

कीर्तिर्दीप्तिः क्रिया कान्तिस्तुष्टिः पुष्टिस्च सन्ततिः। दिशश्च प्रदिशश्चैव सेवन्ते कपिलां सदा।।

kīrtirdīptiḥ kriyā kāntistuṣṭiḥ puṣṭisca santatiḥ| diśaśca pradiśaścaiva sevante kapilāṃ sadā||

Verse 58

देवा पितृगणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसां गणाः। लोका द्वीपार्णवाश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा।।

devā pitṛgaṇāścāpi gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ| lokā dvīpārṇavāścaiva gaṅgādyāḥ saritastathā||

Verse 59

देवाः पितृगणाश्चापि वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः। वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैः स्तुवन्ति हृषितास्तथा।।

devāḥ pitṛgaṇāścāpi vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ| vedoktairvividhairmantraiḥ stuvanti hṛṣitāstathā||

Verse 60

विद्याधराश्च ये सिद्धा भूतास्तारागणास्तथा। पुष्पवृष्टिं च वर्षन्ति प्रनृत्यन्ति च हर्षिताः।।

vidyādharāśca ye siddhā bhūtāstārāgaṇāstathā| puṣpavṛṣṭiṃ ca varṣanti pranṛtyanti ca harṣitāḥ||

Verse 61

ब्रह्मणोत्पादिता देवी वह्निकुण्डान्महाप्रभा। नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवैर्नमस्कृते।।

brahmaṇotpāditā devī vahnikuṇḍānmahāprabhā| namaste kapile puṇye sarvadevairnamaskṛte||

Verse 62

कपिलेऽथ महासत्वे सर्वतीर्थमये शुभे। दातारं स्वजनोपेतं ब्रह्मलोकं नय स्वयम्।।

kapile'tha mahāsatve sarvatīrthamaye śubhe| dātāraṃ svajanopetaṃ brahmalokaṃ naya svayam||

Verse 63

अहो रत्नमिदं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्। अहो धर्मार्जितं शुद्धमिदमग्र्यं महाधनम्। इत्याकाशस्थितस्ते तु सर्वदेवा जपन्ति च।।

aho ratnamidaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam| aho dharmārjitaṃ śuddhamidamagryaṃ mahādhanam| ityākāśasthitaste tu sarvadevā japanti ca||

Verse 64

तस्याः प्रतिग्रहीता च भुङ्क्ते यावद्द्विजोत्तमः। तावद्देवगणाः सर्वे कपिलामर्चयन्ति च। स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां गन्धैः पुष्पैः सुपूजिताम्।।

tasyāḥ pratigrahītā ca bhuṅkte yāvaddvijottamaḥ| tāvaddevagaṇāḥ sarve kapilāmarcayanti ca| svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ gandhaiḥ puṣpaiḥ supūjitām||

Verse 65

वस्त्राभ्यामहताभ्यां तु यावत्तिष्ठत्यलङ्कृता। तावद्यदिच्छेत्कपिला मन्त्रपूता सुसंस्कृता। भूलोकवासिनः सर्वान्ब्रह्मलोकं नयेत्स्वयम्।।

vastrābhyāmahatābhyāṃ tu yāvattiṣṭhatyalaṅkṛtā| tāvadyadicchetkapilā mantrapūtā susaṃskṛtā| bhūlokavāsinaḥ sarvānbrahmalokaṃ nayetsvayam||

Verse 66

भूरश्वः कनकं गावो रूप्यमश्वं तिला यवाः। दीयमानानि विप्राय प्रहृष्यन्ति दिनेदिने।।

bhūraśvaḥ kanakaṃ gāvo rūpyamaśvaṃ tilā yavāḥ| dīyamānāni viprāya prahṛṣyanti dinedine||

Verse 67

अथ त्वश्रोत्रियेभ्यो वै तानि दत्तानि पाण्डव। तथा निन्दन्त्यथात्मानमशुभं किंनु नः कृतं।।

atha tvaśrotriyebhyo vai tāni dattāni pāṇḍava| tathā nindantyathātmānamaśubhaṃ kiṃnu naḥ kṛtaṃ||

Verse 68

अहो रक्षःपिशाचैश्च लुप्यमानाः समन्ततः। यास्यामो निरयं शीघ्रमिति शोचन्ति तानि वै।।

aho rakṣaḥpiśācaiśca lupyamānāḥ samantataḥ| yāsyāmo nirayaṃ śīghramiti śocanti tāni vai||

Verse 69

एतान्यपि द्विजेभ्यो वै श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः। दीयमानानि वर्धन्ते दातारं तारयन्ति च।।

etānyapi dvijebhyo vai śrotriyebhyo viśeṣataḥ| dīyamānāni vardhante dātāraṃ tārayanti ca||

Verse 70

युधिष्ठिर उवाच। देवदेवेश दैत्यघ्न कालः को हव्यकव्ययोः। के तत्रि पूजामर्हन्ति वर्जनीयाश्च के द्विजाः।।

yudhiṣṭhira uvāca| devadeveśa daityaghna kālaḥ ko havyakavyayoḥ| ke tatri pūjāmarhanti varjanīyāśca ke dvijāḥ||

Verse 71

भगवानुवाच। दैवं पूर्वाह्णिकं ज्ञेयं पैतृकं चापराह्णिकम्। कालहीनं च यद्दानं तद्दानं राजसं विदुः।।

bhagavānuvāca| daivaṃ pūrvāhṇikaṃ jñeyaṃ paitṛkaṃ cāparāhṇikam| kālahīnaṃ ca yaddānaṃ taddānaṃ rājasaṃ viduḥ||

Verse 72

अवघुष्टं च यद्भुक्तमनृतेन च भारत। परामृष्टं शुना वाऽपि तद्भागं राक्षसं विदुः।।

avaghuṣṭaṃ ca yadbhuktamanṛtena ca bhārata| parāmṛṣṭaṃ śunā vā'pi tadbhāgaṃ rākṣasaṃ viduḥ||

Verse 73

यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तादयोपि च। दैवे च पित्र्ये ते विप्रा राजन्नार्हन्ति सत्क्रियां।।

yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattādayopi ca| daive ca pitrye te viprā rājannārhanti satkriyāṃ||

Verse 74

क्लीबः प्लङ्गी च कृष्ठी च राजयक्ष्मान्वितश्च यः। अपस्मारी च यश्चापि पित्र्ये नार्हति सत्कृतिम्।।

klībaḥ plaṅgī ca kṛṣṭhī ca rājayakṣmānvitaśca yaḥ| apasmārī ca yaścāpi pitrye nārhati satkṛtim||

Verse 75

चिकित्सका देवलका मिथ्यानियमधारिणः। सोमविक्रयिणश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्।।

cikitsakā devalakā mithyāniyamadhāriṇaḥ| somavikrayiṇaścāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim||

Verse 76

एकोद्दिष्टे च ये चान्नं भुञ्जते विधिवद्द्बिजाः। चान्द्रायणमकृत्वा ते पुनर्नार्हन्ति सत्कृतिम्।।

ekoddiṣṭe ca ye cānnaṃ bhuñjate vidhivaddbijāḥ| cāndrāyaṇamakṛtvā te punarnārhanti satkṛtim||

Verse 77

गायका नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा। कथका यौधिकाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्।।

gāyakā nartakāścaiva plavakā vādakāstathā| kathakā yaudhikāścaiva śrāddhe nārhanti satkṛtim||

Verse 78

अनग्नयश्च ये विप्राः शवनिर्यातकाश्च ये। स्तेनाश्चापि विकर्मस्था राजन्नार्हन्ति सत्कृतिम्।।

anagnayaśca ye viprāḥ śavaniryātakāśca ye| stenāścāpi vikarmasthā rājannārhanti satkṛtim||

Verse 79

अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपुत्राश्च ये द्विजाः। पुत्रिकापुत्रकाश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्।।

aparijñātapūrvāśca gaṇaputrāśca ye dvijāḥ| putrikāputrakāścāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim||

Verse 80

रणकर्ता च यो विप्रो यश्च वाणिज्यको द्विजः। प्राणिविक्रयवृत्तिश्च श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्।।

raṇakartā ca yo vipro yaśca vāṇijyako dvijaḥ| prāṇivikrayavṛttiśca śrāddhe nārhanti satkṛtim||

Verse 81

चीर्णव्रतगुणैर्युक्ता नित्यं स्वाध्यायतत्पराः। सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते श्राद्धे सत्कृतिक्षमाः।।

cīrṇavrataguṇairyuktā nityaṃ svādhyāyatatparāḥ| sāvitrījñāḥ kriyāvantaste śrāddhe satkṛtikṣamāḥ||

Verse 82

श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दघि घृतं तथा। दर्भाः सुमनसः क्षेत्रं तत्काले श्राद्धदो भवेत्।।

śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ daghi ghṛtaṃ tathā| darbhāḥ sumanasaḥ kṣetraṃ tatkāle śrāddhado bhavet||

Verse 83

चारित्रनिरता राजन्कृशा ये कृशवृत्तयः। अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महत्फलम्।।

cāritraniratā rājankṛśā ye kṛśavṛttayaḥ| arthinaścopagacchanti tebhyo dattaṃ mahatphalam||

Verse 84

तपस्विनश्च ये विप्रास्तथा भैक्षचराश्च ये। अर्थिनः केचिदिच्छन्ति तेषां दत्तं महत्फलम्।।

tapasvinaśca ye viprāstathā bhaikṣacarāśca ye| arthinaḥ kecidicchanti teṣāṃ dattaṃ mahatphalam||

Verse 85

एवं धर्मभूतां श्रेष्ठ ज्ञात्वा सर्वात्मना तदा। र्श्रोत्रियाय दरिद्राय प्रयच्छानुपकारिणे।।

evaṃ dharmabhūtāṃ śreṣṭha jñātvā sarvātmanā tadā| rśrotriyāya daridrāya prayacchānupakāriṇe||

Verse 86

दानं यत्ते प्रियं किंचिच्छ्रोत्रियाणां च यत्प्रियम्। तत्प्रयच्छस्व धर्मज्ञ यदीच्छसि तदक्षयम्।।

dānaṃ yatte priyaṃ kiṃcicchrotriyāṇāṃ ca yatpriyam| tatprayacchasva dharmajña yadīcchasi tadakṣayam||

Verse 87

निरयं ये च गच्छन्ति तच्छृणुष्व युधिष्ठिर।।

nirayaṃ ye ca gacchanti tacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira||

Verse 88

गुर्वर्थं वा भयार्थं वा नोचेदन्यत्र पाण्डव। वदन्ति येऽनृतं विप्रास्ते वै निरयगामिनः।।

gurvarthaṃ vā bhayārthaṃ vā nocedanyatra pāṇḍava| vadanti ye'nṛtaṃ viprāste vai nirayagāminaḥ||

Verse 89

परदारापहर्तारः परदारामिमर्शकाः। परारप्रयोक्तारस्तें वै निरयगामिनः।।

paradārāpahartāraḥ paradārāmimarśakāḥ| parāraprayoktārasteṃ vai nirayagāminaḥ||

Verse 90

सूचकाः संधिभेत्तारः परद्रव्योपजीविनः। अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः।।

sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paradravyopajīvinaḥ| akṛtajñāśca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ||

Verse 91

वर्णाश्रमाणां ये बाह्याः पाषण्डाश्चैव पापिनः। उपासते च तानेव ते सर्वे नरकालयाः।।

varṇāśramāṇāṃ ye bāhyāḥ pāṣaṇḍāścaiva pāpinaḥ| upāsate ca tāneva te sarve narakālayāḥ||

Verse 92

वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः। वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः।।

vedavikrayiṇaścaiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ| vedānāṃ lekhakāścaiva te vai nirayagāminaḥ||

Verse 93

रसविक्रयिणो राजन्विषविक्रयिणश्च ये। क्षीरविक्रयिणश्चापि ते वै निरयगामिनः।।

rasavikrayiṇo rājanviṣavikrayiṇaśca ye| kṣīravikrayiṇaścāpi te vai nirayagāminaḥ||

Verse 94

चण्डालेभ्यश्च ये क्षीरं प्रयच्छन्ति नराधमाः। अर्थार्थमथवा स्नेहात्ते वै निरयगामिनः।।

caṇḍālebhyaśca ye kṣīraṃ prayacchanti narādhamāḥ| arthārthamathavā snehātte vai nirayagāminaḥ||

Verse 95

पशूनां दमक**यैव तथा नासानुवेधकाः पुंस्त्वहिंसाकरस्चैव ते वै निरयगामिनः।।

paśūnāṃ damaka**yaiva tathā nāsānuvedhakāḥ puṃstvahiṃsākarascaiva te vai nirayagāminaḥ||

Verse 96

अदातारः समर्था ये द्रव्याणां लोभकारणात्। दीनानन्धान्न पश्यन्ति ते वै निरयगामिनः।।

adātāraḥ samarthā ye dravyāṇāṃ lobhakāraṇāt| dīnānandhānna paśyanti te vai nirayagāminaḥ||

Verse 97

क्षान्तान्दान्तान्कृशान्प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान्। त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वा निरयगामिनः।।

kṣāntāndāntānkṛśānprājñāndīrghakālaṃ sahoṣitān| tyajanti kṛtakṛtyā ye te vā nirayagāminaḥ||

Verse 98

बालानामपि वृद्धानां श्रान्तानां चापि ये नराः। अदत्त्वाऽश्नान्ति मृष्टान्नं ते वै निरयगामिनः।।

bālānāmapi vṛddhānāṃ śrāntānāṃ cāpi ye narāḥ| adattvā'śnānti mṛṣṭānnaṃ te vai nirayagāminaḥ||

Verse 99

एते पूर्वर्षिभिः प्रोक्ता नरा निरयगामिनः। ये स्वर्गं समनुप्राप्तास्ताञ्शृणुष्व युधिष्ठिर।।

ete pūrvarṣibhiḥ proktā narā nirayagāminaḥ| ye svargaṃ samanuprāptāstāñśṛṇuṣva yudhiṣṭhira||

Verse 100

दानेन तपसा चैव सत्येन च दमेन च। ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः।।

dānena tapasā caiva satyena ca damena ca| ye dharmamanuvartante te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 101

शुश्रूषयाऽप्युपाध्यायाच्छ्रुतमादाय पाण्डव। ये प्रतिग्रहनिस्स्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः।।

śuśrūṣayā'pyupādhyāyācchrutamādāya pāṇḍava| ye pratigrahanissnehāste narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 102

मधुमांसासवेभ्यस्तु निवृत्ता व्रतवत्तु ये। परदारनिवृत्ता ये ते नराः स्वर्गगामिनः।।

madhumāṃsāsavebhyastu nivṛttā vratavattu ye| paradāranivṛttā ye te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 103

मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति च ये नराः। भ्रहातॄणामपि सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः।।

mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti ca ye narāḥ| bhrahātṝṇāmapi sasnehāste narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 104

ये तु भोजनकाले तु निर्याताश्चातिथिप्रियाः। द्वाररोधं न कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः।।

ye tu bhojanakāle tu niryātāścātithipriyāḥ| dvārarodhaṃ na kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 105

वैवाहिकं तु कन्यानां दरिद्राणां च ये नराः। कारयन्ति च कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः।।

vaivāhikaṃ tu kanyānāṃ daridrāṇāṃ ca ye narāḥ| kārayanti ca kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 106

रसानामथ बीजानामोषधीनां तथैव च। दातारः श्रद्धयोपेतास्ते नराः स्वर्गगामिनः।।

rasānāmatha bījānāmoṣadhīnāṃ tathaiva ca| dātāraḥ śraddhayopetāste narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 107

क्षेमाक्षेमं च मार्गेषु समानि विषमाणि च। अर्थिनां ये च वक्ष्यन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः।।

kṣemākṣemaṃ ca mārgeṣu samāni viṣamāṇi ca| arthināṃ ye ca vakṣyanti te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 108

पर्वद्वये चतुर्दश्यामष्टम्यां संध्ययोर्द्वयोः। आर्द्रायां जन्मनक्षत्रे विषुवे श्रवणेऽथवा। ये ग्राम्यधर्मविरतास्ते नराः स्वर्गगाप्तिनः।।

parvadvaye caturdaśyāmaṣṭamyāṃ saṃdhyayordvayoḥ| ārdrāyāṃ janmanakṣatre viṣuve śravaṇe'thavā| ye grāmyadharmaviratāste narāḥ svargagāptinaḥ||

Verse 109

हव्यकव्यविधानं च नरकस्वर्गगामिनौ। धर्माधर्मौ च कथितौ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

havyakavyavidhānaṃ ca narakasvargagāminau| dharmādharmau ca kathitau kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||