Adhyaya 9

Verse 1

बृहस्पतिना इन्द्रंप्रति स्वानुजेन संवर्तेन मरुत्तस्य याजनकथनपूर्वकं तद्विघटनचोदना।। 1 ।। अग्निना मरुत्तमेत्य याजनाय बृहस्पतिस्वीकरणरूपेन्द्रसन्देशकथनम्।। 2 ।। तथा पुनरिन्द्रमेत्य मरुत्तेन स्वसंदेशापरिग्रहणनिवेदनम्।। 3 ।। तथा इन्द्रेण पुनर्मरुत्ते स्वसन्देशनिवेदनचोदने संवर्ततपोभयात्तदनङ्गीकरणम्।। 4 ।। इन्द्र उवाच। कच्चित्सुखं स्वपिषि त्वं बृहस्पते कच्चिन्मनोज्ञाः परिचारकास्ते। कच्चिद्देवानां सुखकामोसि विप्र कच्चिद्देवास्त्वां परिपालयन्ति।।

bṛhaspatinā indraṃprati svānujena saṃvartena maruttasya yājanakathanapūrvakaṃ tadvighaṭanacodanā|| 1 || agninā maruttametya yājanāya bṛhaspatisvīkaraṇarūpendrasandeśakathanam|| 2 || tathā punarindrametya maruttena svasaṃdeśāparigrahaṇanivedanam|| 3 || tathā indreṇa punarmarutte svasandeśanivedanacodane saṃvartatapobhayāttadanaṅgīkaraṇam|| 4 || indra uvāca| kaccitsukhaṃ svapiṣi tvaṃ bṛhaspate kaccinmanojñāḥ paricārakāste| kacciddevānāṃ sukhakāmosi vipra kacciddevāstvāṃ paripālayanti||

Verse 2

बृहस्पतिरुवाच। सुखं शये शयने देवराज तथा मनोज्ञाः परिचारका मे। तथा देवानां सुखकामोस्मि नित्यं देवाश्च मां सुभृशं पालयन्ति।।

bṛhaspatiruvāca| sukhaṃ śaye śayane devarāja tathā manojñāḥ paricārakā me| tathā devānāṃ sukhakāmosmi nityaṃ devāśca māṃ subhṛśaṃ pālayanti||

Verse 3

इन्द्र उवाच। कुतो दुःखं मानसं देहजं वा पाण्डुर्विवर्णश्च कुतस्त्वमद्य। आचक्ष्व मे ब्राह्मण यावदेता- न्निहन्मि सर्वांस्तव दुःखकर्तॄन्।।

indra uvāca| kuto duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā pāṇḍurvivarṇaśca kutastvamadya| ācakṣva me brāhmaṇa yāvadetā- nnihanmi sarvāṃstava duḥkhakartṝn||

Verse 4

बृहस्पतिरुवाच। मरुत्तमाहुर्मघवन्यक्ष्यमाणं महायज्ञेनोत्तमदक्षिणेन। संवर्तो याजयतीति मे श्रुतं तदिच्छामि न स तं याजयेत्।।

bṛhaspatiruvāca| maruttamāhurmaghavanyakṣyamāṇaṃ mahāyajñenottamadakṣiṇena| saṃvarto yājayatīti me śrutaṃ tadicchāmi na sa taṃ yājayet||

Verse 5

इन्द्र उवाच। सर्वान्कामाननुयातोसि विप्र त्वं देवानां मन्त्रयसे पुरोधाः। उभौ च ते जरामृत्यू व्यतीतौ किं संवर्तस्तव कर्ताऽद्य विप्र।।

indra uvāca| sarvānkāmānanuyātosi vipra tvaṃ devānāṃ mantrayase purodhāḥ| ubhau ca te jarāmṛtyū vyatītau kiṃ saṃvartastava kartā'dya vipra||

Verse 6

बृहस्पतिरुवाच। देवैः सह त्वमसुरान्सम्प्रणुद्य जिघांससे चाप्युत सानुबन्धान्। यंयं समृद्धं पश्यसि तत्रतत्र दुःखं सपत्नेषु समृद्धिभावः।।

bṛhaspatiruvāca| devaiḥ saha tvamasurānsampraṇudya jighāṃsase cāpyuta sānubandhān| yaṃyaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatratatra duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhibhāvaḥ||

Verse 7

अतोस्मि देवेन्द्र विवर्णरूपः सपत्नो मे वर्धते तन्निशम्य। सर्वोपायैर्मघवन्संनियच्छ संवर्तं वा पार्थिवं वा मरुत्तम्।।

atosmi devendra vivarṇarūpaḥ sapatno me vardhate tanniśamya| sarvopāyairmaghavansaṃniyaccha saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttam||

Verse 8

इन्द्र उवाच। एहि गच्छ प्रहितो जातवेदो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। अयं वै त्वां याजयिता बृहस्पति- स्तथाऽमरं चैव करिष्यतीति।।

indra uvāca| ehi gaccha prahito jātavedo bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte| ayaṃ vai tvāṃ yājayitā bṛhaspati- stathā'maraṃ caiva kariṣyatīti||

Verse 9

अग्निरुवाच। अहं गच्छामि तव शक्राद्य दूतो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। वाचं सत्यां पुरुहूतस्य कर्तुं बृहस्पतेश्चापचितिं चिकीर्षुः।।

agniruvāca| ahaṃ gacchāmi tava śakrādya dūto bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte| vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ bṛhaspateścāpacitiṃ cikīrṣuḥ||

Verse 10

व्यास उवाच। तः प्रायाद्धूमकेतुर्महात्मा वनस्पतीन्वीरुधश्चावमृद्गन्। कामाद्धिमान्ते परिवर्तमानः काष्ठातिगो मातरिश्वेव नर्दन्।।

vyāsa uvāca| taḥ prāyāddhūmaketurmahātmā vanaspatīnvīrudhaścāvamṛdgan| kāmāddhimānte parivartamānaḥ kāṣṭhātigo mātariśveva nardan||

Verse 11

मरुत उवाच। आश्वर्यमद्ययामि रूपिणं वह्निमागतम्। आसनं सलिलं पाद्यं गां चोपानय वै मुने।।

maruta uvāca| āśvaryamadyayāmi rūpiṇaṃ vahnimāgatam| āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ copānaya vai mune||

Verse 12

अग्निरुवाच। आसनं सलिलं पाद््रतिनन्दामि तेऽनघ। इन्द्रेण तु समादिष्टं विद्धि मां दूतमागतम्।।

agniruvāca| āsanaṃ salilaṃ pādratinandāmi te'nagha| indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtamāgatam||

Verse 13

मरुत उवाच। कच्चिच्छ्सुखी च कच्चिच्चास्मान्प्रीयते धूमकेतो। कच्चिद्देवा अस्य वशे यथाव- त्प्रब्रूहि त्वं मम कार्त्स्न्येन देव।।

maruta uvāca| kaccicchsukhī ca kacciccāsmānprīyate dhūmaketo| kacciddevā asya vaśe yathāva- tprabrūhi tvaṃ mama kārtsnyena deva||

Verse 14

अग्निरुवाच। शक्रो भृशं सुसुखी पार्थरातिं चेच्छत्यजरां वै त्वया सः। देवाश्च सर्वे वशगास्तस्य राज- न्संदेशं त्वं शृणु मे देवराज्ञः।।

agniruvāca| śakro bhṛśaṃ susukhī pārtharātiṃ cecchatyajarāṃ vai tvayā saḥ| devāśca sarve vaśagāstasya rāja- nsaṃdeśaṃ tvaṃ śṛṇu me devarājñaḥ||

Verse 15

यदर्थं मां प्राहिणोत्त्वत्सकाशं बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। अयं गुरुर्याजयतां नृप त्वां मर्त्यं सन्तममरं त्वां करोतु।।

yadarthaṃ māṃ prāhiṇottvatsakāśaṃ bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte| ayaṃ gururyājayatāṃ nṛpa tvāṃ martyaṃ santamamaraṃ tvāṃ karotu||

Verse 16

मरुत उवाच। संवर्तोऽयं याजयिता द्विजो मां बृहस्पतेरञ्जलिरेष तस्य। न चैवासौ याजयित्वा महेन्द्रं मर्त्यं सन्तं याजयन्नद्य शोभेत्।।

maruta uvāca| saṃvarto'yaṃ yājayitā dvijo māṃ bṛhaspaterañjalireṣa tasya| na caivāsau yājayitvā mahendraṃ martyaṃ santaṃ yājayannadya śobhet||

Verse 17

अग्निरुवाच। ये वै लोका देवलोके महान्तः सम्प्राप्स्यसे तान्देवराजप्रसादात्। त्वां चेदसौ याजयेद्वै बृहस्पति- र्नूनं स्वर्गं त्वं जयेः कीर्तियुक्तः।।

agniruvāca| ye vai lokā devaloke mahāntaḥ samprāpsyase tāndevarājaprasādāt| tvāṃ cedasau yājayedvai bṛhaspati- rnūnaṃ svargaṃ tvaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ||

Verse 18

तथा लोका मानुषा ये च दिव्याः प्रजापतेश्चापि ये वै महान्तः। तेते जिता देवराज्यं च कृत्स्नं बृहस्पतिर्याजयेच्चेन्नरेन्द्र।।

tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ prajāpateścāpi ye vai mahāntaḥ| tete jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ bṛhaspatiryājayeccennarendra||

Verse 19

संवर्त उवाच। मा स्मैव त्वं पुनरागाः कथंचि- द्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। मा त्वां धक्ष्ये चक्षुषा दारुणेन संक्रुद्धोऽहं पावक त्वं निबोधः।।

saṃvarta uvāca| mā smaiva tvaṃ punarāgāḥ kathaṃci- dbṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte| mā tvāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena saṃkruddho'haṃ pāvaka tvaṃ nibodhaḥ||

Verse 20

व्यास उवाच। ततो देवानगमद्धूमकेतु- दीहाद्भीतो व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत्। तं वै दृष्ट्वा प्राह शक्रो महात्मा बृहस्पतेः सन्निधौ हव्यवाहम्।।

vyāsa uvāca| tato devānagamaddhūmaketu- dīhādbhīto vyathito'śvatthaparṇavat| taṃ vai dṛṣṭvā prāha śakro mahātmā bṛhaspateḥ sannidhau havyavāham||

Verse 21

यस्त्वं गतः प्रहितो जातवेदो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। तत्किं प्राह स नृपो यक्ष्यमाणः कच्चिद्वचः प्रतिगृह्णाति तच्च।

yastvaṃ gataḥ prahito jātavedo bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte| tatkiṃ prāha sa nṛpo yakṣyamāṇaḥ kaccidvacaḥ pratigṛhṇāti tacca|

Verse 22

अग्निरुवाच। न ते वाचं रोचयते मरुत्तो बृहस्पतेरञ्जलिं प्राहिणोत्सः। संवर्तो मां याजयितेत्युवाच पुनः पुनः स मया याच्यमानः।।

agniruvāca| na te vācaṃ rocayate marutto bṛhaspaterañjaliṃ prāhiṇotsaḥ| saṃvarto māṃ yājayitetyuvāca punaḥ punaḥ sa mayā yācyamānaḥ||

Verse 23

उवाचेदं मानुषा ये च दिव्या। प्रजापतेर्ये च लोका महान्तः। तांश्चेल्लभेयं संविदं तेन कृत्वा तथापि नेच्छेयमिति प्रतीतः।।

uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyā| prajāpaterye ca lokā mahāntaḥ| tāṃścellabheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā tathāpi neccheyamiti pratītaḥ||

Verse 24

इन्द्र उवाच। पुनर्गत्वा पार्थिवं त्वं समेत्य वाक्यं मदीयं प्रापय स्वार्थयुक्तम्। पुनर्यद्युक्तो न करिष्यते वच- स्त्वत्तो वज्रं सम्प्रहर्तास्मि तस्मै।।

indra uvāca| punargatvā pārthivaṃ tvaṃ sametya vākyaṃ madīyaṃ prāpaya svārthayuktam| punaryadyukto na kariṣyate vaca- stvatto vajraṃ samprahartāsmi tasmai||

Verse 25

अग्निरुवाच। गन्धर्वराड्यात्वयं तत्र दूतो बिभेम्यहं वासव तत्र गन्तुम्। संरब्धो मामब्रवीत्तीक्ष्णरोषः संवर्तो वाक्यं चरितब्रह्मचर्यः।।

agniruvāca| gandharvarāḍyātvayaṃ tatra dūto bibhemyahaṃ vāsava tatra gantum| saṃrabdho māmabravīttīkṣṇaroṣaḥ saṃvarto vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ||

Verse 26

यद्यागच्छेः पुनरेवं कथंचि- द्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। दहेयं त्वां चक्षुषा दारुणेन संक्रुद्ध इत्येतदवैहि शक्र।।

yadyāgaccheḥ punarevaṃ kathaṃci- dbṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte| daheyaṃ tvāṃ cakṣuṣā dāruṇena saṃkruddha ityetadavaihi śakra||

Verse 27

शक्र उवाच। त्वमेवान्यान्दहसे जातवेदो न हि त्वदन्यो विद्यते भस्मकर्ता। त्वत्संस्पर्शात्सर्वलोको बिभेति अश्रद्धेयं वदसे हव्यवाह।।

śakra uvāca| tvamevānyāndahase jātavedo na hi tvadanyo vidyate bhasmakartā| tvatsaṃsparśātsarvaloko bibheti aśraddheyaṃ vadase havyavāha||

Verse 28

अग्निरुवाच। दिवं देवेन्द्र पृथिवीं च सर्वां संवेष्टयेस्त्वं स्वबलेनैव शक्र। एवंविधस्येह सतस्तवासौ कथं वृत्रस्त्रिदिवं प्राग्जहार।।

agniruvāca| divaṃ devendra pṛthivīṃ ca sarvāṃ saṃveṣṭayestvaṃ svabalenaiva śakra| evaṃvidhasyeha satastavāsau kathaṃ vṛtrastridivaṃ prāgjahāra||

Verse 29

इन्द्र उवाच। नगण्डिकाकारयोगं करेऽणुं न चारिसोमं प्रपिबामि वह्ने। न क्षीणशक्तौ प्रहारामि वज्रं को मे सुखाय प्रहरेत मर्त्यः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि नवमोऽध्यायः।। 9 ।।

indra uvāca| nagaṇḍikākārayogaṃ kare'ṇuṃ na cārisomaṃ prapibāmi vahne| na kṣīṇaśaktau prahārāmi vajraṃ ko me sukhāya prahareta martyaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi navamo'dhyāyaḥ|| 9 ||

Verse 30

प्रव्रजयेयं कालकेयान्पृथिव्या- मपाकर्षन्दानवानन्तरिक्षात्। दिवः प्रह्लादमवसानमानयं को मेऽसुखाय प्रहरेत मानवः।।

pravrajayeyaṃ kālakeyānpṛthivyā- mapākarṣandānavānantarikṣāt| divaḥ prahlādamavasānamānayaṃ ko me'sukhāya prahareta mānavaḥ||

Verse 31

अग्निरुवाच। यत्र शर्यातिं च्यवनो याजयिष्य- न्सहाश्विभ्यां सोममगृह्णदेकः। तं त्वं क्रुद्धः प्रत्यषेधीः पुरस्ता- च्छर्यातियज्ञं स्म तं महेन्द्र।।

agniruvāca| yatra śaryātiṃ cyavano yājayiṣya- nsahāśvibhyāṃ somamagṛhṇadekaḥ| taṃ tvaṃ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastā- ccharyātiyajñaṃ sma taṃ mahendra||

Verse 32

वज्रं गृहीत्वा च पुरन्दर त्वं सम्प्राहार्षीश्च्यवनस्यातिघोरम्। स ते विप्रः सह वज्रेणि बाहु- मपागृह्णात्तपसा जातमन्युः।।

vajraṃ gṛhītvā ca purandara tvaṃ samprāhārṣīścyavanasyātighoram| sa te vipraḥ saha vajreṇi bāhu- mapāgṛhṇāttapasā jātamanyuḥ||

Verse 33

ततो रोषात्सर्वतो घोररूपं सपत्नं ते जनयामास भूयः। मदं नाम्ना चासुरं विश्वरूपं यं त्वं दृष्ट्वा चक्षुषी संन्यमीलः।।

tato roṣātsarvato ghorarūpaṃ sapatnaṃ te janayāmāsa bhūyaḥ| madaṃ nāmnā cāsuraṃ viśvarūpaṃ yaṃ tvaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ||

Verse 34

हनुरेका जगतीस्था तथैका दिवं गता महतो दानवस्य। सहस्रं दन्तानां शतयोजनानां सुतीक्ष्णानां घोररूपं बभूव।।

hanurekā jagatīsthā tathaikā divaṃ gatā mahato dānavasya| sahasraṃ dantānāṃ śatayojanānāṃ sutīkṣṇānāṃ ghorarūpaṃ babhūva||

Verse 35

वृत्ताः स्थूला रजतस्तम्भवर्णा दंष्ट्राश्चतस्रो द्वे शते योजनानाम्। स त्वां दन्तान्विदशन्नभ्यधाव- ज्जिघांसया शूलमुद्यम्य घोरम्।।

vṛttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā daṃṣṭrāścatasro dve śate yojanānām| sa tvāṃ dantānvidaśannabhyadhāva- jjighāṃsayā śūlamudyamya ghoram||

Verse 36

तं नापश्यस्त्वं तदा घोररूपं सर्वे वै त्वां ददृशुर्दर्शनीयम्। यस्माद्भीतः प्राञ्जलिस्त्वं महर्षि- मागच्छेथाः शरणं दानवघ्न।।

taṃ nāpaśyastvaṃ tadā ghorarūpaṃ sarve vai tvāṃ dadṛśurdarśanīyam| yasmādbhītaḥ prāñjalistvaṃ maharṣi- māgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna||

Verse 37

क्षात्राद्बलाद्ब्रह्मबलं गरीयो न ब्रह्मतः किञ्चिदन्यद्गरीयः। सोहं जानन्ब्रह्मतेजो यथाव- न्न संवर्त गन्तुमिच्छामि शक्र।।

kṣātrādbalādbrahmabalaṃ garīyo na brahmataḥ kiñcidanyadgarīyaḥ| sohaṃ jānanbrahmatejo yathāva- nna saṃvarta gantumicchāmi śakra||