Adhyaya 99

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रत्यश्विन्यादिनक्षत्रयोगेऽन्नदानफलप्रतिपादकनारददेवकीसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। श्रुतं मे भवतो वाक्यमन्नदानस्य यो विधिः। नक्षत्रयोगस्येदानीं दानकल्पं ब्रवीहि मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhirampratyaśvinyādinakṣatrayoge'nnadānaphalapratipādakanāradadevakīsaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| śrutaṃ me bhavato vākyamannadānasya yo vidhiḥ| nakṣatrayogasyedānīṃ dānakalpaṃ bravīhi me||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरानम्। देवक्याश्चैव संवादं समर्षेर्नारदस्य च।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purānam| devakyāścaiva saṃvādaṃ samarṣernāradasya ca||

Verse 3

द्वारकामनुसम्प्राप्तं नारदं देवदर्शनम्। पप्रच्छेदं वचः प्रश्नं देवकी धर्मदर्शिनी।।

dvārakāmanusamprāptaṃ nāradaṃ devadarśanam| papracchedaṃ vacaḥ praśnaṃ devakī dharmadarśinī||

Verse 4

तस्याः सम्पृच्छमानाया देवर्षिर्नारदस्ततः। आचष्ट विधइवत्सर्वं तच्छृणुष्व विशाम्पते।।

tasyāḥ sampṛcchamānāyā devarṣirnāradastataḥ| ācaṣṭa vidhaivatsarvaṃ tacchṛṇuṣva viśāmpate||

Verse 5

नारद उवाच। कृत्तिकासु महाभागे पायसेन ससर्पिषा। सन्तर्प्य ब्राह्मणान्साधूँल्लोकानाप्नोत्यनुत्तमान्।।

nārada uvāca| kṛttikāsu mahābhāge pāyasena sasarpiṣā| santarpya brāhmaṇānsādhū~llokānāpnotyanuttamān||

Verse 6

रोहिण्यां प्रसृतैर्मार्गैर्मांसैरन्नेन सर्पिषा। पयोऽन्नपानं दातव्यमनृणार्थं द्विजातये।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनशततमोऽध्यायः।। 99।।

rohiṇyāṃ prasṛtairmārgairmāṃsairannena sarpiṣā| payo'nnapānaṃ dātavyamanṛṇārthaṃ dvijātaye|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonaśatatamo'dhyāyaḥ|| 99||

Verse 7

दोग्ध्रीं दत्त्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते। गच्छन्ति मानुपाल्लोकात्स्वर्गलोकमनुत्तमम्।। मार्गैर्मृगसम्बन्धिभिः।।

dogdhrīṃ dattvā savatsāṃ tu nakṣatre somadaivate| gacchanti mānupāllokātsvargalokamanuttamam|| mārgairmṛgasambandhibhiḥ||

Verse 8

आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तिलभिश्रमुपोषितः। नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान्।।

ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tilabhiśramupoṣitaḥ| narastarati durgāṇi kṣuradhārāṃśca parvatān||

Verse 9

पूपान्पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नानि शोभने। यशस्वी रूपसम्पन्नो बह्वन्नो जायते कुले।। सौम्यनक्षत्रे मृगशिरसि।।

pūpānpunarvasau dattvā tathaivānnāni śobhane| yaśasvī rūpasampanno bahvanno jāyate kule|| saumyanakṣatre mṛgaśirasi||

Verse 10

पुण्येण कनकं दत्त्वा कृतं वाऽकृतमेव च। अनालोकेषु लोकेषु सोमवत्स विराजते।। पूपान् पिष्टमयान् घृतपाचितपिण्डान्।।

puṇyeṇa kanakaṃ dattvā kṛtaṃ vā'kṛtameva ca| anālokeṣu lokeṣu somavatsa virājate|| pūpān piṣṭamayān ghṛtapācitapiṇḍān||

Verse 11

आश्लेषायां तु यो रूप्यमृषभं वा प्रयच्छति। स सर्पभयनिर्मुक्तः सम्भवानधितिष्ठति।।

āśleṣāyāṃ tu yo rūpyamṛṣabhaṃ vā prayacchati| sa sarpabhayanirmuktaḥ sambhavānadhitiṣṭhati||

Verse 12

मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानवः। प्रदाय पुत्रपशुमानिह प्रेत्य च मोदते।।

maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ| pradāya putrapaśumāniha pretya ca modate||

Verse 13

फल्गुनीपूर्वसमये ब्राह्मणानामुपोषितः। भक्ष्यान्फाणितसंयुक्तान्दत्त्वा सौभाग्यमृच्छति।। अनालोकेष आलोकान्तरवर्जितेषु स्वयंप्रकाशेष्वित्यर्थः।।

phalgunīpūrvasamaye brāhmaṇānāmupoṣitaḥ| bhakṣyānphāṇitasaṃyuktāndattvā saubhāgyamṛcchati|| anālokeṣa ālokāntaravarjiteṣu svayaṃprakāśeṣvityarthaḥ||

Verse 14

घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत्षष्टिकौदनम्। उत्तराविषये दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते।।

ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivatṣaṣṭikaudanam| uttarāviṣaye dattvā svargaloke mahīyate||

Verse 15

यद्यत्प्रदीयते दानमुत्तराविषये नरैः। महाफलमनन्तं तद्भवतीति विनिश्चयः।।

yadyatpradīyate dānamuttarāviṣaye naraiḥ| mahāphalamanantaṃ tadbhavatīti viniścayaḥ||

Verse 16

हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तमुपोषितः। प्राप्नोति परमाँल्लोकान्पुण्यकामसमन्वितान्।।

haste hastirathaṃ dattvā caturyuktamupoṣitaḥ| prāpnoti paramā~llokānpuṇyakāmasamanvitān||

Verse 17

चित्रायां वृषभं दत्त्वा पुण्यगन्धांश्च भारत। चरन्त्यप्सरसां लोके रमन्ते नन्दने तथा।।

citrāyāṃ vṛṣabhaṃ dattvā puṇyagandhāṃśca bhārata| carantyapsarasāṃ loke ramante nandane tathā||

Verse 18

स्वात्यामथ धनं दत्त्वा यदिष्टतममात्मनः।i प्राप्नोति लोकान्स शुभानिह चैव महद्यशः।।

svātyāmatha dhanaṃ dattvā yadiṣṭatamamātmanaḥ|i prāpnoti lokānsa śubhāniha caiva mahadyaśaḥ||

Verse 19

विशाखायामनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम्। सप्रासङ्गं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंयुतम्। फाणितं गोरसविकारः।।

viśākhāyāmanaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadām| saprāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sadhānyaṃ vastrasaṃyutam| phāṇitaṃ gorasavikāraḥ||

Verse 20

पितॄन्देवांश्च प्रीणाति प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते। न च दुर्गाण्यवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति।।

pitṝndevāṃśca prīṇāti pretya cānantyamaśnute| na ca durgāṇyavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati||

Verse 21

दत्त्वा यथोक्तं विप्रेभ्यो वृत्तिमिष्टां स विन्दति। नरकादींश्च संक्लेशान्नाप्नोतीति विनिश्चयः।।

dattvā yathoktaṃ viprebhyo vṛttimiṣṭāṃ sa vindati| narakādīṃśca saṃkleśānnāpnotīti viniścayaḥ||

Verse 22

अनुराधासु प्रावरं वरान्नं समुपोषितः। दत्त्वा युगशतं चापि नरः स्वर्गे महीयते।।

anurādhāsu prāvaraṃ varānnaṃ samupoṣitaḥ| dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ svarge mahīyate||

Verse 23

कालशाकं तु विप्रेभ्यो दत्त्वा मर्त्यः समूलकम्। ज्येष्ठायामृद्धिमिष्टां वै गतिमिष्टां स गच्छति।। प्रासङ्गो धान्यादिपिधानयोग्यं चतुरश्रम्।।

kālaśākaṃ tu viprebhyo dattvā martyaḥ samūlakam| jyeṣṭhāyāmṛddhimiṣṭāṃ vai gatimiṣṭāṃ sa gacchati|| prāsaṅgo dhānyādipidhānayogyaṃ caturaśram||

Verse 24

मूले मूलफलं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः समाहितः। पितॄन्प्रीणयते चापि गतिमिष्टां च गच्छति।

mūle mūlaphalaṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ| pitṝnprīṇayate cāpi gatimiṣṭāṃ ca gacchati|

Verse 25

अथ पूर्वास्वषाढासु दधिपात्राण्युपोषितः। कुलवृत्तोपसम्पन्ने ब्राह्मणे वेदपारगे।।

atha pūrvāsvaṣāḍhāsu dadhipātrāṇyupoṣitaḥ| kulavṛttopasampanne brāhmaṇe vedapārage||

Verse 26

प्रदाय जायते प्रेत्य कुले सुबहुगोधने। उदमन्थं ससर्पिष्कं प्रभूतमधुफाणितम्।।

pradāya jāyate pretya kule subahugodhane| udamanthaṃ sasarpiṣkaṃ prabhūtamadhuphāṇitam||

Verse 27

दत्त्वोत्तरास्वषाढासु सर्वकामानवाप्नुयात्। दुग्धं त्वभिजिते योगे दत्त्वा मधुघृतप्लुतम्। धर्मनित्यो मनीषिभ्यः स्वर्गलोके महीयते।।

dattvottarāsvaṣāḍhāsu sarvakāmānavāpnuyāt| dugdhaṃ tvabhijite yoge dattvā madhughṛtaplutam| dharmanityo manīṣibhyaḥ svargaloke mahīyate||

Verse 28

श्रवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितमेव वा। श्वेतेन याति यानेन स्वर्गलोकानसंवृतान्।।

śravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritameva vā| śvetena yāti yānena svargalokānasaṃvṛtān||

Verse 29

गोप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः। वस्त्रराशिधनं सद्यः प्रेत्य राज्यं प्रपद्यते।।

goprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ| vastrarāśidhanaṃ sadyaḥ pretya rājyaṃ prapadyate||

Verse 30

गन्धाञ्शतभिषग्योगे दत्त्वा सागरुचन्दनान्। प्राप्नोत्यप्सरसां सङ्घान्प्रेत्य गन्धांश्च शाश्वतान्

gandhāñśatabhiṣagyoge dattvā sāgarucandanān| prāpnotyapsarasāṃ saṅghānpretya gandhāṃśca śāśvatān

Verse 31

पूर्वप्रोष्ठपदायोगे राजमाषान्प्रदाय तु। सर्वभक्षफलोपेतः स वै प्रेत्य सुखी भवेत्।। उदमन्धं उदकुम्भयुक्तं सक्तुविकारम्।।

pūrvaproṣṭhapadāyoge rājamāṣānpradāya tu| sarvabhakṣaphalopetaḥ sa vai pretya sukhī bhavet|| udamandhaṃ udakumbhayuktaṃ saktuvikāram||

Verse 32

औरभ्रमुत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति। स पितॄन्प्रीणयति वै प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते।। पूर्वप्रोष्टपदायोगे छागमांसमिति थ.पाठः।।

aurabhramuttarāyoge yastu māṃsaṃ prayacchati| sa pitṝnprīṇayati vai pretya cānantyamaśnute|| pūrvaproṣṭapadāyoge chāgamāṃsamiti tha.pāṭhaḥ||

Verse 33

कांस्योपदोहनां धेनु रेवत्यां यः प्रयच्छति। सा प्रेत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठति।।

kāṃsyopadohanāṃ dhenu revatyāṃ yaḥ prayacchati| sā pretya kāmānādāya dātāramupatiṣṭhati||

Verse 34

रथमश्वसमायुक्तं दत्त्वाऽश्विन्यां नरोत्तमः। हस्त्यश्वरथसम्पन्ने वर्चस्वी जायते कुले।।

rathamaśvasamāyuktaṃ dattvā'śvinyāṃ narottamaḥ| hastyaśvarathasampanne varcasvī jāyate kule||

Verse 35

भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलधेनुं प्रदाय वै। गाः सुप्रभूताः प्राप्नोति नरः प्रेत्य यशस्तथा।।

bharaṇīṣu dvijātibhyastiladhenuṃ pradāya vai| gāḥ suprabhūtāḥ prāpnoti naraḥ pretya yaśastathā||

Verse 36

भीष्म उवाच। इत्येष लक्षणोद्देशः प्रोक्तो नक्षत्रयोगतः। देवक्या नारदेनेह सा स्नुषाभ्योऽब्रवीदिदम्।।

bhīṣma uvāca| ityeṣa lakṣaṇoddeśaḥ prokto nakṣatrayogataḥ| devakyā nāradeneha sā snuṣābhyo'bravīdidam||