Adhyaya 98

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रत्यन्नदानप्रशंसनपूर्वकं तत्फलकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। कानि दानानि लोकेऽस्मिन्दातुकामो महीपतिः। गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्याद्भरतसत्तम।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhirampratyannadānapraśaṃsanapūrvakaṃ tatphalakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kāni dānāni loke'smindātukāmo mahīpatiḥ| guṇādhikebhyo viprebhyo dadyādbharatasattama||

Verse 2

केन तुष्यन्ति ते सद्यः किं तुष्टाः प्रदिशन्ति च। शंस मे तन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत्।।

kena tuṣyanti te sadyaḥ kiṃ tuṣṭāḥ pradiśanti ca| śaṃsa me tanmahābāho phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahat||

Verse 3

दत्तं किं फलवद्राजन्निह लोकें परत्र च। भवतः श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद।।

dattaṃ kiṃ phalavadrājanniha lokeṃ paratra ca| bhavataḥ śrotumicchāmi tanme vistarato vada||

Verse 4

भीष्म उवाच। इममर्थं पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शनः। यदुक्तवानसौ वाक्यं तन्मे निगदतः शृणु।।

bhīṣma uvāca| imamarthaṃ purā pṛṣṭo nārado devadarśanaḥ| yaduktavānasau vākyaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 5

नारद उवाच। अन्नमेव प्रशंसन्ति देवा ऋषिगणास्तथा। लोकतन्त्रं हि यज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्।।

nārada uvāca| annameva praśaṃsanti devā ṛṣigaṇāstathā| lokatantraṃ hi yajñāśca sarvamanne pratiṣṭhitam||

Verse 6

अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति। तस्मादन्नं विशेषेणि दातुमिच्छन्ति मानवाः।।

annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati| tasmādannaṃ viśeṣeṇi dātumicchanti mānavāḥ||

Verse 7

अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः। अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगदिदं प्रभो।।

annamūrjaskaraṃ loke prāṇāścānne pratiṣṭhitāḥ| annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagadidaṃ prabho||

Verse 8

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तापसास्तथा।। अन्नाद्भवन्ति वै प्राणाः प्रत्यक्षं नात्र संशयः।।

annādgṛhasthā loke'sminbhikṣavastāpasāstathā|| annādbhavanti vai prāṇāḥ pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ||

Verse 9

कटुम्बिने सीदते च ब्राह्मणाय महात्मने। दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टनवतितमोऽध्यायः।। 98 ।।

kaṭumbine sīdate ca brāhmaṇāya mahātmane| dātavyaṃ bhikṣave cānnamātmano bhūtimicchatā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ|| 98 ||

Verse 10

ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने। निदधाति निधिं श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः।।

brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyādannamarthine| nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ pāralaukikamātmanaḥ||

Verse 11

श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमर्हमुपस्थितम्। अर्ययेद्भूतिमन्विच्छन्गृहस्थो गृहमागतम्।।

śrāntamadhvani vartantaṃ vṛddhamarhamupasthitam| aryayedbhūtimanvicchangṛhastho gṛhamāgatam||

Verse 12

क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः। अन्नदः प्राप्नुते राजन्दिवि चेह च यत्सुखम्।।

krodhamutpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ| annadaḥ prāpnute rājandivi ceha ca yatsukham||

Verse 13

नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात्कदाचन। अपि श्वपाके शुनि वा नान्नदानं प्रणश्यति।।

nāvamanyedabhigataṃ na praṇudyātkadācana| api śvapāke śuni vā nānnadānaṃ praṇaśyati||

Verse 14

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते। आर्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्नुयात्।।

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate| ārtāyādṛṣṭapūrvāya sa mahaddharmamāpnuyāt||

Verse 15

पितॄन्देवानृपीन्विप्रानतिथींश्च जनाधिप। यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्।।

pitṝndevānṛpīnviprānatithīṃśca janādhipa| yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat||

Verse 16

कृत्वाऽतिपातकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने। ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन मुह्यते।।

kṛtvā'tipātakaṃ karma yo dadyādannamarthine| brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena muhyate||

Verse 17

ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्नं शूद्रे महाफलम्। अन्नदानं हि शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते।।

brāhmaṇeṣvakṣayaṃ dānamannaṃ śūdre mahāphalam| annadānaṃ hi śūdre ca brāhmaṇe ca viśiṣyate||

Verse 18

न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च। भिक्षितो ब्राह्मणेनान्नं दद्यादेवाविचारतः।।

na pṛcchedgotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ deśameva ca| bhikṣito brāhmaṇenānnaṃ dadyādevāvicārataḥ||

Verse 19

अन्नदस्यान्नदा वृक्षाः सर्वकामफलप्रदाः। भवन्ति चेह चामुत्र नृपते नात्र संशयः।। कुटुम्बं पीडयित्वापि ब्राह्मणायेति ट.ध.पाठः।।

annadasyānnadā vṛkṣāḥ sarvakāmaphalapradāḥ| bhavanti ceha cāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ|| kuṭumbaṃ pīḍayitvāpi brāhmaṇāyeti ṭa.dha.pāṭhaḥ||

Verse 20

आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः। अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रो वाऽन्नं प्रदास्यति।।

āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭimiva karṣakāḥ| asmākamapi putro vā pautro vā'nnaṃ pradāsyati||

Verse 21

ब्राह्मणो हि महद्भूतं स्वयं देहीति याचते। अकामो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात्।।

brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ svayaṃ dehīti yācate| akāmo vā sakāmo vā dattvā puṇyamavāpnuyāt||

Verse 22

ब्राह्मणः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक्। विप्रा यदधिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा।।

brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāmatithiḥ prasṛtāgrabhuk| viprā yadadhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā||

Verse 23

सत्कताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते। महाभागे कुले प्रेत्य जन्म चाप्नोति भारत।।

satkatāśca nivartante tadatīva pravardhate| mahābhāge kule pretya janma cāpnoti bhārata||

Verse 24

दत्त्वा त्वन्नं नरो लोके तथा स्थानमनुत्तमम्। स्विष्टमृष्टान्नदायी तु स्वर्गे वसति सत्कृतः।।

dattvā tvannaṃ naro loke tathā sthānamanuttamam| sviṣṭamṛṣṭānnadāyī tu svarge vasati satkṛtaḥ||

Verse 25

अन्नं प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतिष्ठिम्। अन्नदः पशुमान्पुत्री धनवान्भोगवानपि।।

annaṃ prāṇā narāṇāṃ hi sarvamanne pratiṣṭhim| annadaḥ paśumānputrī dhanavānbhogavānapi||

Verse 26

प्राणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप। अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः।।

prāṇavāṃścāpi bhavati rūpavāṃśca tathā nṛpa| annadaḥ prāṇado loke sarvadaḥ procyate tu saḥ||

Verse 27

अन्नं हि दत्त्वाऽतिथये ब्राह्मणाय यथाविधि। प्रदाता सुखमाप्नोति दैवतैश्चापि पूज्यते।।

annaṃ hi dattvā'tithaye brāhmaṇāya yathāvidhi| pradātā sukhamāpnoti daivataiścāpi pūjyate||

Verse 28

ब्राह्मणो हि महद्भूतं क्षेत्रभूतं युधिष्ठिर। उप्यते तत्रि यद्बीजं तद्धि पुण्यफलं महत्।। अन्नदस्यान्नवृक्षाश्चेति झ.पाठः।।

brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ kṣetrabhūtaṃ yudhiṣṭhira| upyate tatri yadbījaṃ taddhi puṇyaphalaṃ mahat|| annadasyānnavṛkṣāśceti jha.pāṭhaḥ||

Verse 29

प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तुर्दातुर्भवत्युत। सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत।।

pratyakṣaṃ prītijananaṃ bhokturdāturbhavatyuta| sarvāṇyanyāni dānāni parokṣaphalavantyuta||

Verse 30

अन्नाद्धि प्रसवं यान्ति रतिरन्नाद्धि भारत। धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथाऽन्नतः।।

annāddhi prasavaṃ yānti ratirannāddhi bhārata| dharmārthāvannato viddhi roganāśaṃ tathā'nnataḥ||

Verse 31

अन्नं ह्यमृतमित्याह पुरा कल्पे प्रजापतिः। अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्।।

annaṃ hyamṛtamityāha purā kalpe prajāpatiḥ| annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvamanne pratiṣṭhitam||

Verse 32

अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः। बलं बलवतोपीह प्रणश्यत्यन्नहानितः।।

annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ| balaṃ balavatopīha praṇaśyatyannahānitaḥ||

Verse 33

आवाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्चान्नमृते तथा। निवर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते।। क्षेत्र चरति पादवत् इति थ.ध.पाठः।।

āvāhāśca vivāhāśca yajñāścānnamṛte tathā| nivartante naraśreṣṭha brahma cātra pralīyate|| kṣetra carati pādavat iti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 34

अन्नतः सर्वमेतद्धि यत्किञ्चित्स्थाणु जङ्गमम्। त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो बुधैः।।

annataḥ sarvametaddhi yatkiñcitsthāṇu jaṅgamam| triṣu lokeṣu dharmārthamannaṃ deyamato budhaiḥ||

Verse 35

अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशांसि च। कीर्तिश्च वर्धते शश्वत्त्रिषु लोकेषु पार्थिव।।

annadasya manuṣyasya balamojo yaśāṃsi ca| kīrtiśca vardhate śaśvattriṣu lokeṣu pārthiva||

Verse 36

मेघेषूर्ध्वं सन्निधत्ते प्राणानां पवनः पतिः। तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत।। ब्रह्म वेदः।।

megheṣūrdhvaṃ sannidhatte prāṇānāṃ pavanaḥ patiḥ| tacca meghagataṃ vāri śakro varṣati bhārata|| brahma vedaḥ||

Verse 37

आदत्ते च रसान्भौनानादित्यः स्वगभस्तिभिः। वायुरादित्यतस्तांश्च रसान्देवः प्रवर्षति।।

ādatte ca rasānbhaunānādityaḥ svagabhastibhiḥ| vāyurādityatastāṃśca rasāndevaḥ pravarṣati||

Verse 38

तद्यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ। तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत।।

tadyadā meghato vāri patitaṃ bhavati kṣitau| tadā vasumatī devī snigdhā bhavati bhārata||

Verse 39

ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत्। मांसमेदोस्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्ततः पुनः।।

tataḥ sasyāni rohanti yena vartayate jagat| māṃsamedosthiśukrāṇāṃ prādurbhāvastataḥ punaḥ||

Verse 40

सम्भवन्ति ततः शुक्रात्प्राणिनः पृथिवीपते। अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रं सृजतः पुष्यतश्च ह।।

sambhavanti tataḥ śukrātprāṇinaḥ pṛthivīpate| agnīṣomau hi tacchukraṃ sṛjataḥ puṣyataśca ha||

Verse 41

एवमन्नाद्धि सूर्यश्च पवनः शक्रमेव च। एक एव स्मृतो राशिस्ततो भूतानि जज्ञिरे।।

evamannāddhi sūryaśca pavanaḥ śakrameva ca| eka eva smṛto rāśistato bhūtāni jajñire||

Verse 42

प्राणान्ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ। गृहमभ्यागतायाथ यो दद्यादन्नमर्थिने।।

prāṇāndadāti bhūtānāṃ tejaśca bharatarṣabha| gṛhamabhyāgatāyātha yo dadyādannamarthine||

Verse 43

भीष्म उवाच। नारदेनैवमुक्तोऽहमन्नदानं सदा नृप। अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद्देहि गतज्वरः।।

bhīṣma uvāca| nāradenaivamukto'hamannadānaṃ sadā nṛpa| anasūyustvamapyannaṃ tasmāddehi gatajvaraḥ||

Verse 44

दत्त्वाऽन्नं विधिवद्राजन्विप्रेभ्यस्त्वमपि प्रभो। यथावदनुरूपेभ्यस्ततः स्वर्गमवाप्स्यसि।।

dattvā'nnaṃ vidhivadrājanviprebhyastvamapi prabho| yathāvadanurūpebhyastataḥ svargamavāpsyasi||

Verse 45

अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शृणु जनाधिप। भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम्।।

annadānāṃ hi ye lokāstāṃstvaṃ śṛṇu janādhipa| bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām||

Verse 46

नानासंस्थानि रूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च। चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किंकिणीजालवन्ति च।।

nānāsaṃsthāni rūpāṇi nānāstambhānvitāni ca| candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṃkiṇījālavanti ca||

Verse 47

तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च। अनेकशतभौमानि सान्तर्जलचराणि च।।

taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca| anekaśatabhaumāni sāntarjalacarāṇi ca||

Verse 48

वैदूर्यार्कप्रकाशानि रौप्यरुक्ममयानि च। सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः।।

vaidūryārkaprakāśāni raupyarukmamayāni ca| sarvakāmaphalāścāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ||

Verse 49

वाप्यो वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः। घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः।।

vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāścaiva sarvaśaḥ| ghoṣavanti ca yānāni yuktānyatha sahasraśaḥ||

Verse 50

भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च। क्षीरं स्रवन्ति सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः।।

bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsyābharaṇāni ca| kṣīraṃ sravanti saritastathā caivānnaparvatāḥ||

Verse 51

प्रासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश्च कनकोञ्ज्वलाः। तान्यन्नदाः प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव।।

prāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāśca kanakoñjvalāḥ| tānyannadāḥ prapadyante tasmādannaprado bhava||

Verse 52

एते लोकाः पुण्यकृता अन्नदानां महात्मनाम्। तस्मादन्नं प्रयत्नेन दातव्यं मानवैर्भुवि।।

ete lokāḥ puṇyakṛtā annadānāṃ mahātmanām| tasmādannaṃ prayatnena dātavyaṃ mānavairbhuvi||