Adhyaya 97

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति सेन्द्रबृहस्पतिसंवादानुवादं भूमिदानप्रशंसनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। इदं देयमिदं देयमितीयं श्रुतिचोदनात्। बहुदेयाश्च राजानः किंस्विद्देयमनुत्तमम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati sendrabṛhaspatisaṃvādānuvādaṃ bhūmidānapraśaṃsanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| idaṃ deyamidaṃ deyamitīyaṃ śruticodanāt| bahudeyāśca rājānaḥ kiṃsviddeyamanuttamam||

Verse 2

भीष्म उवाच। अति दानानि सर्वाणि पृथिवीदानमुच्यते। अचला ह्यक्षया भूमिर्दोग्ध्री कामानिहोत्तमान्।।

bhīṣma uvāca| ati dānāni sarvāṇi pṛthivīdānamucyate| acalā hyakṣayā bhūmirdogdhrī kāmānihottamān||

Verse 3

दोग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून्व्रीहियवांस्तथा। भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीरेधते समाः।।

dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūnvrīhiyavāṃstathā| bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīredhate samāḥ||

Verse 4

यावद्भूमेरायुरिह तावद्भूमिद एधते। न भूमिदानादस्तीह परं किञ्चिद्युधिष्ठिर।।

yāvadbhūmerāyuriha tāvadbhūmida edhate| na bhūmidānādastīha paraṃ kiñcidyudhiṣṭhira||

Verse 5

अप्यल्पं प्रददुः सर्वे पृथिव्या इति नः श्रुतम्। भूमिमेव ददुः सर्वे भूमिं ते भुञ्जते जनाः।।

apyalpaṃ pradaduḥ sarve pṛthivyā iti naḥ śrutam| bhūmimeva daduḥ sarve bhūmiṃ te bhuñjate janāḥ||

Verse 6

स्वकर्मैवोपजीवन्ति नरा इह परत्र च। भूमिः पतिं महादेवी दातारं कुरुते प्रियम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः।। 97 ।।

svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca| bhūmiḥ patiṃ mahādevī dātāraṃ kurute priyam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptanavatitamo'dhyāyaḥ|| 97 ||

Verse 7

य एतां दक्षिणां दद्यादक्षयां राजसत्तम। पुनर्नरत्वं सम्प्राप्य भवेत्स पृथिवीपतिः।।

ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyādakṣayāṃ rājasattama| punarnaratvaṃ samprāpya bhavetsa pṛthivīpatiḥ||

Verse 8

यथा दानं तथा भोग इति धर्मेषु निश्चयः। सङ्ग्रामे वा तनुं जह्याद्दद्याच्च पृथिवीमिमांम्।।

yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ| saṅgrāme vā tanuṃ jahyāddadyācca pṛthivīmimāṃm||

Verse 9

इत्येतत्क्षत्रबन्धूनां वदन्ति परमाशिषः। पुनाति दत्ता पृथिवी दातारमिति शुश्रुम।।

ityetatkṣatrabandhūnāṃ vadanti paramāśiṣaḥ| punāti dattā pṛthivī dātāramiti śuśruma||

Verse 10

अपि पापसमाचारं ब्रह्मघ्नमपि चानृतम्। सैव पापं प्लावयति सैव पापात्प्रमोचयेत्।।

api pāpasamācāraṃ brahmaghnamapi cānṛtam| saiva pāpaṃ plāvayati saiva pāpātpramocayet||

Verse 11

अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः। पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनं जगती यतः।।

api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ| pṛthivīṃ nānyadicchanti pāvanaṃ jagatī yataḥ||

Verse 12

नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम्। दानं वाऽप्यथवाऽदानं नामास्याः प्रथमप्रियम्।। प्रियं स्वपतिम्।।

nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam| dānaṃ vā'pyathavā'dānaṃ nāmāsyāḥ prathamapriyam|| priyaṃ svapatim||

Verse 13

य एतां विदुषे दद्यात्पृथिवीं पृथिवीपतिः। पृथिव्यामेतदिष्टं स राजा राज्यमितो व्रजेत्।।

ya etāṃ viduṣe dadyātpṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ| pṛthivyāmetadiṣṭaṃ sa rājā rājyamito vrajet||

Verse 14

पुनश्चासौ जनिं प्राप्य राजवत्स्यान्न संशयः। तस्मात्प्राप्यैव पृथिवीं दद्याद्विप्राय पार्थिवः।।

punaścāsau janiṃ prāpya rājavatsyānna saṃśayaḥ| tasmātprāpyaiva pṛthivīṃ dadyādviprāya pārthivaḥ||

Verse 15

नाभूमिपतिना भूमिरधिष्ठेया कथञ्चन। न च वस्त्रेणि वा गूहेदन्तर्धानेन वा चरेत्।।

nābhūmipatinā bhūmiradhiṣṭheyā kathañcana| na ca vastreṇi vā gūhedantardhānena vā caret||

Verse 16

ये चान्ये भूमिमिच्छेयुः कुर्युरेवं न संशयः। यः साधोर्भूमिमादत्ते न भूमिं विन्दते तु सः।।

ye cānye bhūmimiccheyuḥ kuryurevaṃ na saṃśayaḥ| yaḥ sādhorbhūmimādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ||

Verse 17

भूमिं दत्त्वा तु साधुभ्यो विन्दते भूमिमुत्तमाम्। प्रेत्य चेह च धर्मात्मा सम्प्राप्नोति महद्यशः।।

bhūmiṃ dattvā tu sādhubhyo vindate bhūmimuttamām| pretya ceha ca dharmātmā samprāpnoti mahadyaśaḥ||

Verse 18

एकाहारकरीं दत्त्वा षष्ठिसाहस्रमूर्ध्वगः। तावत्या हरणे पृथ्व्या नरकं द्विगुणोत्तरम्।।

ekāhārakarīṃ dattvā ṣaṣṭhisāhasramūrdhvagaḥ| tāvatyā haraṇe pṛthvyā narakaṃ dviguṇottaram||

Verse 19

यस्य विप्रास्तु शंसन्ति साधोर्भूमिं सदैव हि। न तस्य शत्रवो राजन्प्रशंसन्ति वसुन्धराम्।। प्रियेण प्रियाय वा दत्तेति योगात्तस्या दानमादानं वा कुर्वन् प्रियदत्ताया अस्याः प्रियो भवतीत्यर्थः। दानं वाप्यथ वा ज्ञानं नामास्याः परमप्रियम् इति ट.ध.पाठः।।

yasya viprāstu śaṃsanti sādhorbhūmiṃ sadaiva hi| na tasya śatravo rājanpraśaṃsanti vasundharām|| priyeṇa priyāya vā datteti yogāttasyā dānamādānaṃ vā kurvan priyadattāyā asyāḥ priyo bhavatītyarthaḥ| dānaṃ vāpyatha vā jñānaṃ nāmāsyāḥ paramapriyam iti ṭa.dha.pāṭhaḥ||

Verse 20

यत्किञ्चित्पुरुषः पापं कुरुते वृत्तिकर्शितः। अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन पूयते।।

yatkiñcitpuruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛttikarśitaḥ| api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate||

Verse 21

येऽपि सङ्गीर्णाकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः। तेभ्यः पवित्रमाख्येयं भूमिदानमनुत्तमम्।।

ye'pi saṅgīrṇākarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ| tebhyaḥ pavitramākhyeyaṃ bhūmidānamanuttamam||

Verse 22

अल्पान्तरमिदं शश्वत्पुराणा मेनिरे जनाः। यो यजेताश्वमेधेन दद्याद्वा साधवे महीम्।।

alpāntaramidaṃ śaśvatpurāṇā menire janāḥ| yo yajetāśvamedhena dadyādvā sādhave mahīm||

Verse 23

अपि चेत्सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्नपि पण्डिताः। अशंक्यमेकमेवैतद्भूमिदानमनुत्तमम्।। शंसन्त्यमुकदत्ते गृहे तिष्ठाम इति कथयन्ति।।

api cetsukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerannapi paṇḍitāḥ| aśaṃkyamekamevaitadbhūmidānamanuttamam|| śaṃsantyamukadatte gṛhe tiṣṭhāma iti kathayanti||

Verse 24

सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्तावसूनि च। सर्वमेतन्महाप्राज्ञो ददाति वसुधां ददत्।।

suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca| sarvametanmahāprājño dadāti vasudhāṃ dadat||

Verse 25

तपो यज्ञः श्रुतं शीलमलोभः सत्यसन्धता। गुरुदैवतपूजा च एता वर्तन्ति भूमिदम्।। अर्पितदानान्तरवद्भूमिदाने पुण्योत्पत्तौ शङ्कैव नास्तीत्यर्थः।।

tapo yajñaḥ śrutaṃ śīlamalobhaḥ satyasandhatā| gurudaivatapūjā ca etā vartanti bhūmidam|| arpitadānāntaravadbhūmidāne puṇyotpattau śaṅkaiva nāstītyarthaḥ||

Verse 26

भर्तुनिःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः। ब्रह्मलोकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम्।।

bhartuniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ| brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam||

Verse 27

यथा जनित्री स्वं पुत्रं क्षीरेण भरते सदा। अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर्मही।।

yathā janitrī svaṃ putraṃ kṣīreṇa bharate sadā| anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasairmahī||

Verse 28

मृत्युर्वैकिंकरो दण्डस्तापो वह्नेः सुदारुणः। घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम्।। एता एतानि। सुपो डादेशः। वर्तन्त्यनुसरन्ति। नातिक्रामन्ति भूमिदमिति थ.ध.पाठः।।

mṛtyurvaikiṃkaro daṇḍastāpo vahneḥ sudāruṇaḥ| ghorāśca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam|| etā etāni| supo ḍādeśaḥ| vartantyanusaranti| nātikrāmanti bhūmidamiti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 29

पितॄंश्च पितृलोकस्थान्देवलोके च देवताः। सन्तर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुन्धराम्।।

pitṝṃśca pitṛlokasthāndevaloke ca devatāḥ| santarpayati śāntātmā yo dadāti vasundharām||

Verse 30

कृशाय म्रियमाणाय वृत्तिग्लानाय सीदते। भूमिं वृत्तिकरीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः।। वैकिंकरः विपरीतं कुत्सितं च करोतीति विकिंकरः कालस्तत्सम्बन्धी कालमृत्युरित्यर्थः।।

kṛśāya mriyamāṇāya vṛttiglānāya sīdate| bhūmiṃ vṛttikarīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ|| vaikiṃkaraḥ viparītaṃ kutsitaṃ ca karotīti vikiṃkaraḥ kālastatsambandhī kālamṛtyurityarthaḥ||

Verse 31

यथा धावति गौर्वत्सं स्रवन्ती वत्सला पयः। एवमेव महाभाग भूमिर्भरति भूमिदम्।। सत्री सत्रकृत्।।

yathā dhāvati gaurvatsaṃ sravantī vatsalā payaḥ| evameva mahābhāga bhūmirbharati bhūmidam|| satrī satrakṛt||

Verse 32

हलकृष्टां महीं दत्त्वा सबीजां सफलामपि। सोदकं वाऽपि शरणं तथा भवति कामदः।।

halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sabījāṃ saphalāmapi| sodakaṃ vā'pi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ||

Verse 33

ब्राह्मणं वृत्तसम्पन्नमाहिताग्निं शुचिव्रतम्। नरः प्रतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम्।।

brāhmaṇaṃ vṛttasampannamāhitāgniṃ śucivratam| naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam||

Verse 34

यथा चन्द्रमसो वृद्धिरहन्यहनि जायते। तथा भूमिकृतं दानं सस्येसस्ये विवर्धते।।

yathā candramaso vṛddhirahanyahani jāyate| tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasyesasye vivardhate||

Verse 35

अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। याः श्रुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै।।

atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ| yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai||

Verse 36

मामेवादत्त मां दत्त मां दत्त्वा मामवाप्स्यथ। अस्मिँल्लोके परे चैव तद्दत्तं जायते पुनः।। उदीर्णं इति पाठे महत्। शरणं गृहम्।।

māmevādatta māṃ datta māṃ dattvā māmavāpsyatha| asmi~lloke pare caiva taddattaṃ jāyate punaḥ|| udīrṇaṃ iti pāṭhe mahat| śaraṇaṃ gṛham||

Verse 37

य इमां व्याहृतिं वेद ब्राह्मणो वेदसम्मिताम्। श्राद्धस्य हूयमानस्य ब्रह्मभूयं स गच्छति।। ततश्च जनने पुनरिति थ.पाठ.।।

ya imāṃ vyāhṛtiṃ veda brāhmaṇo vedasammitām| śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṃ sa gacchati|| tataśca janane punariti tha.pāṭha.||

Verse 38

कृत्यानामभिशप्तानामरिष्टशमनं महत्। प्रायश्चित्तं महीं दत्त्वा पुनात्युभयतो दश।। ब्रह्मभूयं बृहत्त्वं फलमिति यावत्। गच्छति प्राप्नोति। ब्राह्मणो ब्रह्मसंश्रित इति ट.ध.पाठः।।

kṛtyānāmabhiśaptānāmariṣṭaśamanaṃ mahat| prāyaścittaṃ mahīṃ dattvā punātyubhayato daśa|| brahmabhūyaṃ bṛhattvaṃ phalamiti yāvat| gacchati prāpnoti| brāhmaṇo brahmasaṃśrita iti ṭa.dha.pāṭhaḥ||

Verse 39

पुनाति य इदं वेद वेदवादं तथैव च। प्रकृतिः सर्वभूतानां भूमिर्वै शाश्वती मता।। कृत्यानां मन्त्रमयीनां मारणार्थशक्तीनां सम्बन्धि यदरिष्टं तच्छमनम्।।

punāti ya idaṃ veda vedavādaṃ tathaiva ca| prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmirvai śāśvatī matā|| kṛtyānāṃ mantramayīnāṃ māraṇārthaśaktīnāṃ sambandhi yadariṣṭaṃ tacchamanam||

Verse 40

अभिषिच्यैव नृपतिं श्रावयेदिममागमम्। यथा श्रुत्वा महीं दद्यान्नादद्यात्साधुतश्च तां।।

abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śrāvayedimamāgamam| yathā śrutvā mahīṃ dadyānnādadyātsādhutaśca tāṃ||

Verse 41

सोऽयं कृत्स्नो ब्राह्मणार्थो राजार्थश्चाप्यसंशयः। राजा हि धर्मकुशलः प्रथमं भूतिलक्षणम्।। इदं भूमिदानं यो वेद। वादं भूमिवाक्यं यो वेद। सोऽपि पुनाति दशपुरुषानिति शेषः।।

so'yaṃ kṛtsno brāhmaṇārtho rājārthaścāpyasaṃśayaḥ| rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṃ bhūtilakṣaṇam|| idaṃ bhūmidānaṃ yo veda| vādaṃ bhūmivākyaṃ yo veda| so'pi punāti daśapuruṣāniti śeṣaḥ||

Verse 42

अथ येषामधर्मज्ञो राजा भवति नास्तिकः। न ते सुखं प्रबुध्यन्ति न सुखं प्रस्वपन्ति च।।

atha yeṣāmadharmajño rājā bhavati nāstikaḥ| na te sukhaṃ prabudhyanti na sukhaṃ prasvapanti ca||

Verse 43

सदा भवन्ति चोद्विग्नास्तस्य दुश्चरितैर्नराः। योगक्षेमा हि बहवो राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत्।।

sadā bhavanti codvignāstasya duścaritairnarāḥ| yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tat||

Verse 44

अथ येषां पुनः प्राज्ञो राजा भवति धार्मिकः। सुखं ते प्रतिबुध्यन्ते सुसुखं प्रस्वपन्ति च।।

atha yeṣāṃ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ| sukhaṃ te pratibudhyante susukhaṃ prasvapanti ca||

Verse 45

तस्य राज्ञः शुभे राज्ये कर्मभिर्निर्वृता नराः। योगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते स्वकर्मभिः।।

tasya rājñaḥ śubhe rājye karmabhirnirvṛtā narāḥ| yogakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ||

Verse 46

स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत्। स दाता स च विक्रान्तो यो ददाति वसुन्धरां।।

sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛt| sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasundharāṃ||

Verse 47

आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः। ददन्ति वसुधां स्फीतां ये वेदविदुषि द्विजे।।

ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ| dadanti vasudhāṃ sphītāṃ ye vedaviduṣi dvije||

Verse 48

यथा सस्यानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले। तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदानसमार्जिताः।।

yathā sasyāni rohanti prakīrṇāni mahītale| tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ||

Verse 49

आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः। शूलिपाणिश्च भगवान्प्रतिनन्दन्ति भूमिदम्।।

ādityo varuṇo viṣṇurbrahmā somo hutāśanaḥ| śūlipāṇiśca bhagavānpratinandanti bhūmidam||

Verse 50

भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां व्रजन्ति च। चतुर्विधो हि लोकोऽयं योऽयं भूमिगुणात्मकः।।

bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ vrajanti ca| caturvidho hi loko'yaṃ yo'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ||

Verse 51

एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते। नानया सदृशं भूतं किञ्चिदस्ति जनाधिप।।

eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate| nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiñcidasti janādhipa||

Verse 52

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 53

इष्ट्वा क्रतुशतेनाथ महता दक्षिणावता। मघवा वाग्विदांश्रेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम्।।

iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā| maghavā vāgvidāṃśreṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatim||

Verse 54

भगवन्केन दानेन स्वर्गतः सुखमेधते। यदक्षयमहार्यं च तद्ब्रूहि वदतांवर।।

bhagavankena dānena svargataḥ sukhamedhate| yadakṣayamahāryaṃ ca tadbrūhi vadatāṃvara||

Verse 55

भीष्म उवाच। इत्युक्तृः स सुरेन्द्रेण ततो देवपुलोहितः। बृहस्पतिर्बृहत्तेजाः प्रत्युवाच शतक्रतुम्।।

bhīṣma uvāca| ityuktṛḥ sa surendreṇa tato devapulohitaḥ| bṛhaspatirbṛhattejāḥ pratyuvāca śatakratum||

Verse 56

सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानं च वृत्रहन्। विद्यादानं च कन्यानां दानं पापहरं परम्। दददेतान्महाप्राज्ञः सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

suvarṇadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahan| vidyādānaṃ ca kanyānāṃ dānaṃ pāpaharaṃ param| dadadetānmahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate||

Verse 57

न भूमिदानाद्देवेन्द्र परं किञ्चिदिति प्रभो। विशिष्टमिति मन्येऽहं यता प्राहुर्मनीषिणः।।

na bhūmidānāddevendra paraṃ kiñciditi prabho| viśiṣṭamiti manye'haṃ yatā prāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 58

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा राष्ट्रघातेऽथ स्वामिनः। कुलस्त्रीणां परिभवे मृतास्ते भूमिपैः समाः।।

brāhmaṇārthe gavārthe vā rāṣṭraghāte'tha svāminaḥ| kulastrīṇāṃ paribhave mṛtāste bhūmipaiḥ samāḥ||

Verse 59

ये शूरा निहता युद्धे स्वर्याता रणगृद्धिनः। सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम्।।

ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā raṇagṛddhinaḥ| sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam||

Verse 60

भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः। ब्राह्मलोकगता युक्ता नातिक्रामन्ति भूमिदम्।।

bharturniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ| brāhmalokagatā yuktā nātikrāmanti bhūmidam||

Verse 61

पञ्च पूर्वा हि पुरुषाः षडन्ये वसुधां गताः। एकादश ददद्भूमिं परित्रातीह मानवः।।

pañca pūrvā hi puruṣāḥ ṣaḍanye vasudhāṃ gatāḥ| ekādaśa dadadbhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ||

Verse 62

रत्नोपकीर्णां वसुधां यो ददाति पुरंदर। स मुक्तः सर्वकलुषैः स्वर्गलोके महीयते।।

ratnopakīrṇāṃ vasudhāṃ yo dadāti puraṃdara| sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate||

Verse 63

महीं स्फीतां ददद्राजन्सर्वकामगुणान्विताम्। राजाधिराजो भवति तद्धि दानमनुत्तमम्।।

mahīṃ sphītāṃ dadadrājansarvakāmaguṇānvitām| rājādhirājo bhavati taddhi dānamanuttamam||

Verse 64

सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः प्रयच्छति। सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव।।

sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ prayacchati| sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava||

Verse 65

सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामगुणान्विताम्। ददाति यः सहस्राक्ष स्वर्गं याति स मानवः।।

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmaguṇānvitām| dadāti yaḥ sahasrākṣa svargaṃ yāti sa mānavaḥ||

Verse 66

मधुसर्पिःप्रवाहिण्यः पयोदधिवहास्तथा। सरितस्तपर्यन्तीह सुरेन्द्र वसुधाप्रदम्।।

madhusarpiḥpravāhiṇyaḥ payodadhivahāstathā| saritastaparyantīha surendra vasudhāpradam||

Verse 67

भूमिप्रदानान्नृपतिर्मुच्यते सर्वकिल्बिषात्। न हि भूमिप्रदानेन दानमन्यद्विशिष्यते।।

bhūmipradānānnṛpatirmucyate sarvakilbiṣāt| na hi bhūmipradānena dānamanyadviśiṣyate||

Verse 68

ददाति यः समुन्द्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम्। तं जनाः कथयन्तीह यावद्धरति गौरियम्।।

dadāti yaḥ samundrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitām| taṃ janāḥ kathayantīha yāvaddharati gauriyam||

Verse 69

पुण्यामृद्धिरसां भूमिं यो ददाति पुरंदर। न तस्य लोकाः क्षीयन्ते भूमिदानगुणान्विताः।।

puṇyāmṛddhirasāṃ bhūmiṃ yo dadāti puraṃdara| na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇānvitāḥ||

Verse 70

सर्वदा पार्थिवेनेह सततं भूतिमिच्छता। भूर्देया विधिवच्छक्र पात्रे सुखमभीप्सुनां।।

sarvadā pārthiveneha satataṃ bhūtimicchatā| bhūrdeyā vidhivacchakra pātre sukhamabhīpsunāṃ||

Verse 71

अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा द्विजातये। समुत्सृजति तत्पापं जीर्णां त्वचमिवोरगः।।

api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā dvijātaye| samutsṛjati tatpāpaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ||

Verse 72

सागरान्सरितः शैलान्काननानि च सर्वशः। सर्वमेतन्नरः शक्र ददाति वसुधां ददत्।।

sāgarānsaritaḥ śailānkānanāni ca sarvaśaḥ| sarvametannaraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadat||

Verse 73

तटाकान्युदपानानि स्रोतांसि च सरांसि च। स्नेहान्सर्वरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत्।।

taṭākānyudapānāni srotāṃsi ca sarāṃsi ca| snehānsarvarasāṃścaiva dadāti vasudhāṃ dadat||

Verse 74

ओषधीर्वीर्यसम्पन्नानगान्पुष्पफलान्वितान्। काननोपलशैलांश्च ददाति वसुधां ददत्।।

oṣadhīrvīryasampannānagānpuṣpaphalānvitān| kānanopalaśailāṃśca dadāti vasudhāṃ dadat||

Verse 75

अग्निष्टोमप्रभृतिभिरिष्ट्वा च स्वाप्तदक्षिणैः। न तत्फलमवाप्नोति भूमिदानाद्यदश्नुते।।

agniṣṭomaprabhṛtibhiriṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ| na tatphalamavāpnoti bhūmidānādyadaśnute||

Verse 76

दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा क्षिपन्। पूर्वदत्तां हरन्भूमिं नरकायोपगच्छति।। भूतिलक्षणं ऐश्वर्यसूचकम्।।

dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kṣipan| pūrvadattāṃ haranbhūmiṃ narakāyopagacchati|| bhūtilakṣaṇaṃ aiśvaryasūcakam||

Verse 77

न ददाति प्रतिश्रुत्य दत्त्वाऽपि च हरेत्तु यः। स बद्धो वारुणैः पाशैस्तप्यते मृत्युसासनात्।।

na dadāti pratiśrutya dattvā'pi ca harettu yaḥ| sa baddho vāruṇaiḥ pāśaistapyate mṛtyusāsanāt||

Verse 78

आहिताग्निं सदायज्ञं कृशवृत्तिं प्रियातिथिम्। ये भरन्ति द्विजश्रेष्ठं नोपसर्पन्ति ते यमम्।।

āhitāgniṃ sadāyajñaṃ kṛśavṛttiṃ priyātithim| ye bharanti dvijaśreṣṭhaṃ nopasarpanti te yamam||

Verse 79

ब्राह्मणेष्वनृणीभूतः पार्थिवः स्यात्पुरंदर। इतरेषां तु वर्णानां तारयेत्कृशदुर्बलान्।।

brāhmaṇeṣvanṛṇībhūtaḥ pārthivaḥ syātpuraṃdara| itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayetkṛśadurbalān||

Verse 80

नाच्छिन्द्यात्स्पर्शितां भूमिं परेण त्रिदशाधिप। ब्राह्मणस्य सुरश्रेष्ठ कृशवृत्तेः कदाचन।। क्षिपन् हरन्।।

nācchindyātsparśitāṃ bhūmiṃ pareṇa tridaśādhipa| brāhmaṇasya suraśreṣṭha kṛśavṛtteḥ kadācana|| kṣipan haran||

Verse 81

यथाश्रु पतितं तेषां दीनानामथ सीदताम्। ब्राह्मणानां हृते क्षेत्रे हन्यात्त्रिपुरुषं कुलम्।।

yathāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānāmatha sīdatām| brāhmaṇānāṃ hṛte kṣetre hanyāttripuruṣaṃ kulam||

Verse 82

भूमिपालं च्युतं राष्ट्राद्यस्तु संस्थापयेत्पुनः। तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते।।

bhūmipālaṃ cyutaṃ rāṣṭrādyastu saṃsthāpayetpunaḥ| tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate||

Verse 83

सुनिर्मितां सुविक्रीतां सुभृतां स्थापयेन्नृप। इक्षुभिः सन्ततां भूमिं यवगोधूमसालिनीम्।।

sunirmitāṃ suvikrītāṃ subhṛtāṃ sthāpayennṛpa| ikṣubhiḥ santatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmasālinīm||

Verse 84

गोश्ववाहनपूर्णां वा यो ददाति वसुन्धराम्। विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोके महीयते।।

gośvavāhanapūrṇāṃ vā yo dadāti vasundharām| vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargaloke mahīyate||

Verse 85

निधिगर्भां ददद्भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम्। अक्षयाँल्लभते लोकान्भूमिसत्रं हि तस्य तत।।

nidhigarbhāṃ dadadbhūmiṃ sarvaratnaparicchadām| akṣayā~llabhate lokānbhūmisatraṃ hi tasya tata||

Verse 86

विधूय कलुषं सर्वं विरजाः सम्मतः सताम्। लोके महीयते सद्भिर्यो ददाति वसुन्धराम्।।

vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ sammataḥ satām| loke mahīyate sadbhiryo dadāti vasundharām||

Verse 87

यथाऽप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर्विसर्पति। तथा भूमिकृतं दानं सस्येसस्ये विवर्धते।।

yathā'psu patitaḥ śakra tailabindurvisarpati| tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasyesasye vivardhate||

Verse 88

ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशोभनाः। वध्यन्तेऽभिमुखाः शक्र ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते।।

ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ| vadhyante'bhimukhāḥ śakra brahmalokaṃ vrajanti te||

Verse 89

नृत्तगीतपरा नार्यो दिव्यमाल्यविभूषिताः। उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र यथा भूमिप्रदं दिवि।।

nṛttagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ| upatiṣṭhanti devendra yathā bhūmipradaṃ divi||

Verse 90

मोदते च सुखं स्वर्गे देवगन्धर्वपूजितः। यो ददाति महीं सम्यग्विधिनेह द्विजातये।।

modate ca sukhaṃ svarge devagandharvapūjitaḥ| yo dadāti mahīṃ samyagvidhineha dvijātaye||

Verse 91

शतमप्सरसश्चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः। उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र ब्रह्मलोके धराप्रदम्।।

śatamapsarasaścaiva divyamālyavibhūṣitāḥ| upatiṣṭhanti devendra brahmaloke dharāpradam||

Verse 92

उपतिष्ठन्ति पुण्यानि सदा भूमिप्रदं नरम्। शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवाहनम्।। स्पर्शितां दत्ताम्।।

upatiṣṭhanti puṇyāni sadā bhūmipradaṃ naram| śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāhanam|| sparśitāṃ dattām||

Verse 93

भूमिप्रदानात्पुष्पाणि हिरण्यनिचयास्तथा। आज्ञा सदाऽप्रतिहता जयशब्दा वसूनि च।।

bhūmipradānātpuṣpāṇi hiraṇyanicayāstathā| ājñā sadā'pratihatā jayaśabdā vasūni ca||

Verse 94

भूमिदानस्य पुण्यानि फलं स्वर्गः पुरन्दर। हिरण्यपुष्पाश्चौषध्यः कुशकाञ्चनशाद्वलाः।।

bhūmidānasya puṇyāni phalaṃ svargaḥ purandara| hiraṇyapuṣpāścauṣadhyaḥ kuśakāñcanaśādvalāḥ||

Verse 95

अमृतप्रसवां भूमिं प्राप्नोति पुरुषो ददत्।।

amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ prāpnoti puruṣo dadat||

Verse 96

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमो गुरुः। नास्ति सत्यसमो धर्मो नास्ति दानसमो निधिः।।

nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ| nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ||

Verse 97

भीष्म उवाच। एतदाङ्गिरसाच्छ्रुत्वा वासवो वसुधामिमाम्। वसुरत्नसमाकीर्णां ददावाङ्गिरसे तदा।।

bhīṣma uvāca| etadāṅgirasācchrutvā vāsavo vasudhāmimām| vasuratnasamākīrṇāṃ dadāvāṅgirase tadā||

Verse 98

य इदं श्रावयेच्छ्राद्धे भूमिदानस्य संस्तवम्। न तस्य रक्षसां भागो नासुराणां भवत्युत।।

ya idaṃ śrāvayecchrāddhe bhūmidānasya saṃstavam| na tasya rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ bhavatyuta||

Verse 99

अक्षयं च भवेद्दत्तं पितृभ्यस्तन्न संशयः। तस्माच्छ्राद्धेष्विदं विद्वान्भुञ्जतः श्रावयेद्द्विजान्।।

akṣayaṃ ca bhaveddattaṃ pitṛbhyastanna saṃśayaḥ| tasmācchrāddheṣvidaṃ vidvānbhuñjataḥ śrāvayeddvijān||

Verse 100

इत्येतत्सर्वदानानां श्रेष्ठमुक्तं तवानघ। मया भरतशार्दूल किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

ityetatsarvadānānāṃ śreṣṭhamuktaṃ tavānagha| mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||