Adhyaya 96

Verse 1

भीष्मेणि युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणप्रशंसनपूर्वकं ब्राह्मणानां प्रजानां च रक्षणस्यावश्यकर्तव्यत्वकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठर उवाच। दानं यज्ञः क्रिया चेह किंस्वित्प्रेत्य महाफलम्। कस्य ज्यायः फलं प्रोक्तं कीदृशेभ्यः कथं कदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षण्णवतितमोऽध्यायः।। 96 ।।

bhīṣmeṇi yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇapraśaṃsanapūrvakaṃ brāhmaṇānāṃ prajānāṃ ca rakṣaṇasyāvaśyakartavyatvakathanam|| 1 || yudhiṣṭhara uvāca| dānaṃ yajñaḥ kriyā ceha kiṃsvitpretya mahāphalam| kasya jyāyaḥ phalaṃ proktaṃ kīdṛśebhyaḥ kathaṃ kadā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ|| 96 ||

Verse 2

एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येनि भारत। विद्वञ्जिज्ञासमानाय दानधर्मान्प्रचक्ष्व मे।।

etadicchāmi vijñātuṃ yāthātathyeni bhārata| vidvañjijñāsamānāya dānadharmānpracakṣva me||

Verse 3

अन्तर्वेद्यां च यद्दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यतः। किंस्विन्नैःश्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह।।

antarvedyāṃ ca yaddattaṃ śraddhayā cānṛśaṃsyataḥ| kiṃsvinnaiḥśreyasaṃ tāta tanme brūhi pitāmaha||

Verse 4

भीष्म उवाच। रौद्रं कर्म क्षत्रियस्य सततं तात वर्तते। नास्य वैतानिकफलं विना दानं सुपावनम्।।

bhīṣma uvāca| raudraṃ karma kṣatriyasya satataṃ tāta vartate| nāsya vaitānikaphalaṃ vinā dānaṃ supāvanam||

Verse 5

न तु पापकृतां राज्ञां याजका द्विजसत्तमाः।। धने सत्यप्रदातॄणां प्रतिगृह्णन्ति साधवः।।

na tu pāpakṛtāṃ rājñāṃ yājakā dvijasattamāḥ|| dhane satyapradātṝṇāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ||

Verse 6

प्रतिगृह्णन्ति न तु चेद्यद्रोषादाप्तदक्षिणैः। एतस्मात्कारणाद्यज्ञैर्यजेद्राजाऽऽप्तदक्षिणैः।।

pratigṛhṇanti na tu cedyadroṣādāptadakṣiṇaiḥ| etasmātkāraṇādyajñairyajedrājā''ptadakṣiṇaiḥ||

Verse 7

अथ चेत्प्रतिगृह्णीयुर्दद्यादहरहर्नृपः। श्रद्धामास्थाय परमां पावनं ह्येतुदुत्तमम्।। यज्ञः क्रिया यज्ञरूपाक्रियेत्यर्थः। कीदृशेभ्यो दानं कथं यज्ञक्रियेति। कदेत्युभयत्र सम्बन्धः।।

atha cetpratigṛhṇīyurdadyādaharaharnṛpaḥ| śraddhāmāsthāya paramāṃ pāvanaṃ hyetuduttamam|| yajñaḥ kriyā yajñarūpākriyetyarthaḥ| kīdṛśebhyo dānaṃ kathaṃ yajñakriyeti| kadetyubhayatra sambandhaḥ||

Verse 8

ब्राह्मणांस्तर्पयन्द्रव्यैः स वै यज्ञोऽनुपद्रवः। मैत्रान्साधून्वेदविदः शीलवृत्ततपोर्जितान्।।

brāhmaṇāṃstarpayandravyaiḥ sa vai yajño'nupadravaḥ| maitrānsādhūnvedavidaḥ śīlavṛttataporjitān||

Verse 9

यत्ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति। यज्ञान्साधय साधुभ्यः स्वाद्वन्नान्दक्षिणावतः।। एतद्दानम्।।

yatte te na kariṣyanti kṛtaṃ te na bhaviṣyati| yajñānsādhaya sādhubhyaḥ svādvannāndakṣiṇāvataḥ|| etaddānam||

Verse 10

इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा। पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्यथा।। यद्यदि ते ब्राह्मणास्ते तव न करिष्यन्ति प्रतिग्रहमिति शेषः। तर्हि कृतं सुकृतं ते तव न भविष्यति। तदा सुकृतोत्पत्त्यर्थं यज्ञान्साधय।।

iṣṭaṃ dattaṃ ca manyethā ātmānaṃ dānakarmaṇā| pūjayethā yāyajūkāṃstavāpyaṃśo bhavedyathā|| yadyadi te brāhmaṇāste tava na kariṣyanti pratigrahamiti śeṣaḥ| tarhi kṛtaṃ sukṛtaṃ te tava na bhaviṣyati| tadā sukṛtotpattyarthaṃ yajñānsādhaya||

Verse 11

विद्वद्भ्यः सम्प्रदानेन तत्राप्यंशोऽस्य पूजया। यज्वभ्यश्चाथ विद्वद्भ्यो दत्त्वा लोकं प्रदापयेत्। प्रदद्याज्ज्ञानदातॄणां ज्ञानदानांशभाग्यभवेत्।।

vidvadbhyaḥ sampradānena tatrāpyaṃśo'sya pūjayā| yajvabhyaścātha vidvadbhyo dattvā lokaṃ pradāpayet| pradadyājjñānadātṝṇāṃ jñānadānāṃśabhāgyabhavet||

Verse 12

प्रजावतो भरेथाश्च ब्राह्मणान्बहुभारिणः। प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा।। दाने यज्ञादिकमन्तर्भवतीत्यर्थः।।

prajāvato bharethāśca brāhmaṇānbahubhāriṇaḥ| prajāvāṃstena bhavati yathā janayitā tathā|| dāne yajñādikamantarbhavatītyarthaḥ||

Verse 13

यावतः साधुधर्मान्वै सन्तः संवर्धयन्त्युत। सर्वस्वैश्चापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिणः।। जनयिता प्रजापतिः।।

yāvataḥ sādhudharmānvai santaḥ saṃvardhayantyuta| sarvasvaiścāpi bhartavyā narā ye bahukāriṇaḥ|| janayitā prajāpatiḥ||

Verse 14

समृद्धः सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्म्णेभ्यो युधिष्ठिर। धेनूरनडुहोऽन्नानि च्छत्रं वासांस्युपानहौ।।

samṛddhaḥ samprayaccha tvaṃ brāhmṇebhyo yudhiṣṭhira| dhenūranaḍuho'nnāni cchatraṃ vāsāṃsyupānahau||

Verse 15

आज्यानि यजमानेभ्यस्तथाऽन्नानि च भारत। अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च।।

ājyāni yajamānebhyastathā'nnāni ca bhārata| aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca||

Verse 16

एते देयाः पुष्टिमद्भिर्लघूपायाश्च भारत। अजुगुप्सांश्च विज्ञाय ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान्।।

ete deyāḥ puṣṭimadbhirlaghūpāyāśca bhārata| ajugupsāṃśca vijñāya brāhmaṇānvṛttikarśitān||

Verse 17

उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्प्रतिपालय। राजसूयाश्वमेधाभ्यां श्रेयस्तत्क्षत्रियान्प्रति।।

upacchannaṃ prakāśaṃ vā vṛttyā tānpratipālaya| rājasūyāśvamedhābhyāṃ śreyastatkṣatriyānprati||

Verse 18

एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूतः स्वर्गमाप्स्यसि। सञ्चयित्वा पुनः कोशं यद्राष्ट्रं पालयिष्यसि।।

evaṃ pāpairvinirmuktastvaṃ pūtaḥ svargamāpsyasi| sañcayitvā punaḥ kośaṃ yadrāṣṭraṃ pālayiṣyasi||

Verse 19

तेन त्वं ब्रह्मभूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च। आत्मनश्च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत।। तस्य राज्ञस्ते सन्तो बहुकारिणोऽत्यन्तमुपकर्तारो भवन्ति। नरा ये बहुभाषिण इति त.थ.पाठः।।

tena tvaṃ brahmabhūyatvamavāpsyasi dhanāni ca| ātmanaśca pareṣāṃ ca vṛttiṃ saṃrakṣa bhārata|| tasya rājñaste santo bahukāriṇo'tyantamupakartāro bhavanti| narā ye bahubhāṣiṇa iti ta.tha.pāṭhaḥ||

Verse 20

पुत्रवच्चापि भृत्यान्स्वान्प्रजाश्च परिपालय। [योगः क्षेमश्च ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत।।

putravaccāpi bhṛtyānsvānprajāśca paripālaya| [yogaḥ kṣemaśca te nityaṃ brāhmaṇeṣvastu bhārata||

Verse 21

तदर्थं जीवितं तेऽस्तु मा तेभ्योऽप्रतिपालनम्। अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद्वित्तनिचयो महान्।।

tadarthaṃ jīvitaṃ te'stu mā tebhyo'pratipālanam| anartho brāhmaṇasyaiṣa yadvittanicayo mahān||

Verse 22

क्षिया ह्यभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत्सम्प्रमोहयेत्। ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद्धुवम्। धर्मप्रणाशे भूतानामभावः स्यान्न संशयः।।

kṣiyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso darpayetsampramohayet| brāhmaṇeṣu pramūḍheṣu dharmo vipraṇaśeddhuvam| dharmapraṇāśe bhūtānāmabhāvaḥ syānna saṃśayaḥ||

Verse 23

यो रक्षिभ्यः सम्प्रदाय राजा राष्ट्रं विलुम्पति। यज्ञे राष्ट्राद्धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन्।। ब्रह्मणो भूयं भावोऽस्यास्ति स ब्राह्मणो ब्रह्मभूयस्तस्य भावो ब्रह्मभूयत्वं ब्राह्मणत्वम्।।

yo rakṣibhyaḥ sampradāya rājā rāṣṭraṃ vilumpati| yajñe rāṣṭrāddhanaṃ tasmādānayadhvamiti bruvan|| brahmaṇo bhūyaṃ bhāvo'syāsti sa brāhmaṇo brahmabhūyastasya bhāvo brahmabhūyatvaṃ brāhmaṇatvam||

Verse 24

यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीतं दत्तं सुदारुणम्। यजेद्राजा न तं यज्ञं प्रशंसन्त्यस्य साधवः।। यो राजा रक्षिभ्यः सङ्ग्रहपरेभ्यो धनं दत्त्वा यज्ञे यज्ञार्थं धनमानयध्वमिति ब्रुवन् यजेत् तर्हि राष्ट्रं विलुम्पति।।

yaccādāya tadājñaptaṃ bhītaṃ dattaṃ sudāruṇam| yajedrājā na taṃ yajñaṃ praśaṃsantyasya sādhavaḥ|| yo rājā rakṣibhyaḥ saṅgrahaparebhyo dhanaṃ dattvā yajñe yajñārthaṃ dhanamānayadhvamiti bruvan yajet tarhi rāṣṭraṃ vilumpati||

Verse 25

अपीडिताः सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलतः। तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहृतैः।। यच्चासौ तद्धनिभिर्भातं भययुक्तं यथास्यात्तथा दत्तं प्रजाभ्य आदाय सुदारुणं यथास्यात्तथा यजेत्तं यज्ञं न प्रशंसन्ति ।।

apīḍitāḥ susaṃvṛddhā ye dadatyanukūlataḥ| tādṛśenāpyupāyena yaṣṭavyaṃ nodyamāhṛtaiḥ|| yaccāsau taddhanibhirbhātaṃ bhayayuktaṃ yathāsyāttathā dattaṃ prajābhya ādāya sudāruṇaṃ yathāsyāttathā yajettaṃ yajñaṃ na praśaṃsanti ||

Verse 26

यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि। तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणैः।। उद्यमः प्रजापीडनात्मकोऽतियत्नः।।

yadā pariniṣicyeta nihito vai yathāvidhi| tadā rājā mahāyajñairyajeta bahudakṣiṇaiḥ|| udyamaḥ prajāpīḍanātmako'tiyatnaḥ||

Verse 27

वृद्धबालधनं रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च। न खातपूर्वं कुर्वीत न रुदन्तीधनं हरेत्।। निहितः प्रजानां नितरां हितो राजा यदा प्रजाभिर्निषिच्येत धनैरभिषिच्येत।।

vṛddhabāladhanaṃ rakṣyamandhasya kṛpaṇasya ca| na khātapūrvaṃ kurvīta na rudantīdhanaṃ haret|| nihitaḥ prajānāṃ nitarāṃ hito rājā yadā prajābhirniṣicyeta dhanairabhiṣicyeta||

Verse 28

हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्रं हन्ति नृप श्रियम्। दद्याच्च महतो भोगान्क्षुद्भयं प्रणुदेत्सताम्।।

hṛtaṃ kṛpaṇavittaṃ hi rāṣṭraṃ hanti nṛpa śriyam| dadyācca mahato bhogānkṣudbhayaṃ praṇudetsatām||

Verse 29

येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालकाः। नाश्नन्ति विधिवत्तानि किन्नु पापतरं ततः।। स्वातपूर्वं धनं न कुर्वीत स्वाधीनं न कुर्वीतेत्यर्थः।।

yeṣāṃ svādūni bhojyāni samavekṣyanti bālakāḥ| nāśnanti vidhivattāni kinnu pāpataraṃ tataḥ|| svātapūrvaṃ dhanaṃ na kurvīta svādhīnaṃ na kurvītetyarthaḥ||

Verse 30

यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान्त्सीदेत्क्षुधा द्विजः। भ्रूणहत्यां च गच्छेथाः कृत्वा पापमिवोत्तमम्।।

yadi te tādṛśo rāṣṭre vidvāntsīdetkṣudhā dvijaḥ| bhrūṇahatyāṃ ca gacchethāḥ kṛtvā pāpamivottamam||

Verse 31

धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति। द्विजोऽन्यो वा मनुष्योपि शिबिराह वचो यथा।।

dhiktasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati| dvijo'nyo vā manuṣyopi śibirāha vaco yathā||

Verse 32

यस्य स्म विषये राज्ञः स्नातकः सीदति क्षुधा। अवृद्धिमेति तद्राष्ट्रं विन्दते सह राजकम्।। समवेक्ष्यन्त्येव नतु लभन्ते।।

yasya sma viṣaye rājñaḥ snātakaḥ sīdati kṣudhā| avṛddhimeti tadrāṣṭraṃ vindate saha rājakam|| samavekṣyantyeva natu labhante||

Verse 33

क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्राद्ध्रियन्ते तरसा स्त्रियः। क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोऽसौ न च जीवति]।।

krośantyo yasya vai rāṣṭrāddhriyante tarasā striyaḥ| krośatāṃ patiputrāṇāṃ mṛto'sau na ca jīvati]||

Verse 34

अरक्षितारं हर्तारं विलोप्तारमनायकम्। तं वै राजकलिं हन्युः प्रजाः सन्नह्य निर्घृणं।।

arakṣitāraṃ hartāraṃ viloptāramanāyakam| taṃ vai rājakaliṃ hanyuḥ prajāḥ sannahya nirghṛṇaṃ||

Verse 35

अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिपः। स संहत्य निहन्तव्यः श्वेव सोन्माद आतुरः।।

ahaṃ vo rakṣitetyuktvā yo na rakṣati bhūmipaḥ| sa saṃhatya nihantavyaḥ śveva sonmāda āturaḥ||

Verse 36

पापं कुर्वन्ति यत्किञ्चित्प्रजा राज्ञा ह्यरक्षिताः। चतुर्थं तस्य पापस्य राजा विन्दति भारत।।

pāpaṃ kurvanti yatkiñcitprajā rājñā hyarakṣitāḥ| caturthaṃ tasya pāpasya rājā vindati bhārata||

Verse 37

अथाहुः सर्वमेवैति भूयोऽर्धमिति निश्चयः। चतुर्थं मतमस्माकं मनोः श्रुत्वानुशासनम्।। सहयुगपत्। राजकं राजसमूहं प्रतिपक्षभूतं विन्दते।।

athāhuḥ sarvamevaiti bhūyo'rdhamiti niścayaḥ| caturthaṃ matamasmākaṃ manoḥ śrutvānuśāsanam|| sahayugapat| rājakaṃ rājasamūhaṃ pratipakṣabhūtaṃ vindate||

Verse 38

शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः। चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नोति भारत।।

śubhaṃ vā yacca kurvanti prajā rājñā surakṣitāḥ| caturthaṃ tasya puṇyasya rājā cāpnoti bhārata||

Verse 39

जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर। पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः।।

jīvantaṃ tvānujīvantu prajāḥ sarvā yudhiṣṭhira| parjanyamiva bhūtāni mahādrumamivāṇḍajāḥ||

Verse 40

कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामराः। ज्ञातयस्त्वाऽनुजीवन्तु सुहृदश्च परन्तप।।

kuberamiva rakṣāṃsi śatakratumivāmarāḥ| jñātayastvā'nujīvantu suhṛdaśca parantapa||