Adhyaya 95

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणमहिमानुवर्णनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। यौ च स्यातां चरणेनोपपन्नौ यौ विद्यया सदृशौ जन्मना च। ताभ्यां दानं कतरस्मै विशिष्ट- मयाचमानाय च याचते च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चनवतितमोऽध्यायः।। 95 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇamahimānuvarṇanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| yau ca syātāṃ caraṇenopapannau yau vidyayā sadṛśau janmanā ca| tābhyāṃ dānaṃ katarasmai viśiṣṭa- mayācamānāya ca yācate ca|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcanavatitamo'dhyāyaḥ|| 95 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। श्रेयो वै याचतः पार्थ दानमाहुरयाचते। अर्हत्तमो वै धृतिमान्कृपणादकृतात्मनः।। चरणेनाचरणेन।।

bhīṣma uvāca| śreyo vai yācataḥ pārtha dānamāhurayācate| arhattamo vai dhṛtimānkṛpaṇādakṛtātmanaḥ|| caraṇenācaraṇena||

Verse 3

क्षत्रियो रक्षणधृतिर्ब्राह्मणोऽनर्थनाधृतिः। ब्राह्मणो धृतिमान्विद्वान्देवान्प्रीणाति तुष्टिमान्।। याचतः याचकात् तद्दानादिस्यर्थः।।

kṣatriyo rakṣaṇadhṛtirbrāhmaṇo'narthanādhṛtiḥ| brāhmaṇo dhṛtimānvidvāndevānprīṇāti tuṣṭimān|| yācataḥ yācakāt taddānādisyarthaḥ||

Verse 4

याच्यमाहुरनीशस्य अतिहारं च भारत। उद्वेजयन्ति याचन्ति यदा भूतानि दस्युवत्।। अनर्थना अयाच्चा।

yācyamāhuranīśasya atihāraṃ ca bhārata| udvejayanti yācanti yadā bhūtāni dasyuvat|| anarthanā ayāccā|

Verse 5

म्रियते याचमानो वै तमनु म्रियतेऽददत्। ददत्संजीवयत्येनमात्मानं च युधिष्ठिर।।

mriyate yācamāno vai tamanu mriyate'dadat| dadatsaṃjīvayatyenamātmānaṃ ca yudhiṣṭhira||

Verse 6

आनृशंस्यं परो धर्मो याचते यत्प्रदीयते। अयाचतः सीदमानान्सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत्।।

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo yācate yatpradīyate| ayācataḥ sīdamānānsarvopāyairnimantrayet||

Verse 7

यदि वै तादृशा राष्ट्रे वसेयुस्ते द्विजोत्तमाः। भस्मच्छन्नानिवाग्नींस्तान्बुध्येथास्त्वं प्रयत्नतः।।

yadi vai tādṛśā rāṣṭre vaseyuste dvijottamāḥ| bhasmacchannānivāgnīṃstānbudhyethāstvaṃ prayatnataḥ||

Verse 8

तपसा दीप्यमानास्ते दहेयुः पृथिवीमपि। अपूज्यमानाः कौरव्य पूजार्हास्तु तथाविधाः।।

tapasā dīpyamānāste daheyuḥ pṛthivīmapi| apūjyamānāḥ kauravya pūjārhāstu tathāvidhāḥ||

Verse 9

पूज्या हि ज्ञानविज्ञानतपोयोगसमन्विताः। तेभ्यः पूजां प्रयुञ्जीथा ब्राह्मणेभ्यः परन्तपः

pūjyā hi jñānavijñānatapoyogasamanvitāḥ| tebhyaḥ pūjāṃ prayuñjīthā brāhmaṇebhyaḥ parantapaḥ

Verse 10

ददद्बहुविधान्देयानुपच्छन्दयते च तान्।। याच्यं याचनारूपं कर्म। अनीशस्य दरिद्रस्यातिहारं तिरस्कारमाहुः। यदा यतः याचन्ति याचमानानि भूतानि दस्युवल्लोकानुद्वेजयन्ति।।

dadadbahuvidhāndeyānupacchandayate ca tān|| yācyaṃ yācanārūpaṃ karma| anīśasya daridrasyātihāraṃ tiraskāramāhuḥ| yadā yataḥ yācanti yācamānāni bhūtāni dasyuvallokānudvejayanti||

Verse 11

यदग्निहोत्रे सुहुते सायंप्रातर्भवेत्फलम्। विद्यावेदव्रतवति तद्दानफलमुच्यते।।

yadagnihotre suhute sāyaṃprātarbhavetphalam| vidyāvedavratavati taddānaphalamucyate||

Verse 12

विद्यावेदव्रतस्नाता न व्यापाश्रयजीविनः। गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणान्संशितव्रतान्।।

vidyāvedavratasnātā na vyāpāśrayajīvinaḥ| gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇānsaṃśitavratān||

Verse 13

कृतैरावसथैर्हृद्यैः सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः। निमन्त्रयेथाः कौरव्य कामैश्चान्यैर्द्विजोत्तमान्।।

kṛtairāvasathairhṛdyaiḥ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ| nimantrayethāḥ kauravya kāmaiścānyairdvijottamān||

Verse 14

अपि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धोपेतं युधिष्ठिर। कार्यमित्येव मन्वाना धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः।।

api te pratigṛhṇīyuḥ śraddhopetaṃ yudhiṣṭhira| kāryamityeva manvānā dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ||

Verse 15

अपि ते ब्राह्मणा भुक्त्वा गताः सोद्धरणान्गृहान्। येषां दाराः प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः।। उपच्छन्दयते उपच्छन्दयेत। ददद्बहुविधान्दायानुपागच्छन्नयाचतामिति झ.पाठः। अयाचतां अयाचमानानाम्। उपागच्छन्समीपमुपसर्पन् दायान्धनादीन्ददत् दाता भवेति शेषः।।

api te brāhmaṇā bhuktvā gatāḥ soddharaṇāngṛhān| yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ|| upacchandayate upacchandayeta| dadadbahuvidhāndāyānupāgacchannayācatāmiti jha.pāṭhaḥ| ayācatāṃ ayācamānānām| upāgacchansamīpamupasarpan dāyāndhanādīndadat dātā bhaveti śeṣaḥ||

Verse 16

अन्नानि प्रातःसवने नियता ब्रह्मचारिणः। ब्राह्मणास्तात भुञ्जानास्त्रेताग्निं प्रीणयन्त्युत।।

annāni prātaḥsavane niyatā brahmacāriṇaḥ| brāhmaṇāstāta bhuñjānāstretāgniṃ prīṇayantyuta||

Verse 17

माध्यंदिनं ते सवनं ददतस्तात वर्तताम्। गोहिरण्यानि वासांसि तेनेन्द्रः प्रीयतां तव।।

mādhyaṃdinaṃ te savanaṃ dadatastāta vartatām| gohiraṇyāni vāsāṃsi tenendraḥ prīyatāṃ tava||

Verse 18

तृतीयं सवनं ते वै वैश्वदेवं युधिष्ठिर। यद्देवेभ्यः पितृभ्यश्च विप्रेभ्यश्च प्रयच्छसि।।

tṛtīyaṃ savanaṃ te vai vaiśvadevaṃ yudhiṣṭhira| yaddevebhyaḥ pitṛbhyaśca viprebhyaśca prayacchasi||

Verse 19

अहिंसा सर्वभूतेभ्यः संविभागश्च सर्वशः। दमस्त्यागो धृतिः सत्यं भवत्यवभृथाय ते।।

ahiṃsā sarvabhūtebhyaḥ saṃvibhāgaśca sarvaśaḥ| damastyāgo dhṛtiḥ satyaṃ bhavatyavabhṛthāya te||

Verse 20

एथ ते चिततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः। विशिष्टः सर्वयज्ञानां नित्यं तात प्रवर्तताम्।।

etha te citato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ| viśiṣṭaḥ sarvayajñānāṃ nityaṃ tāta pravartatām||