Adhyaya 94

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणप्रशंसनपूर्वकं तदाराधनविधानम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। यानीमानि बहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते। तेभ्यो विशिष्टं किं दानं मतं ते कुरुपुङ्गव।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇapraśaṃsanapūrvakaṃ tadārādhanavidhānam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| yānīmāni bahirvedyāṃ dānāni paricakṣate| tebhyo viśiṣṭaṃ kiṃ dānaṃ mataṃ te kurupuṅgava||

Verse 2

कौतूहलं हि परमं तत्र मे विद्यते प्रभो। दातारं दत्तमन्वेति यद्दानं तत्प्रचक्ष्व मे।।

kautūhalaṃ hi paramaṃ tatra me vidyate prabho| dātāraṃ dattamanveti yaddānaṃ tatpracakṣva me||

Verse 3

भीष्म उवाच। अभयं सर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रहः। यच्चाभिलषितं दद्यात्तृषितायाभियाचते।।

bhīṣma uvāca| abhayaṃ sarvabhūtebhyo vyasane cāpyanugrahaḥ| yaccābhilaṣitaṃ dadyāttṛṣitāyābhiyācate||

Verse 4

भरणे पुत्रदाराणां तद्दानं श्रेष्ठमुच्यते। दत्तं दातारमन्वेति तद्दानं भरतर्षभ।।

bharaṇe putradārāṇāṃ taddānaṃ śreṣṭhamucyate| dattaṃ dātāramanveti taddānaṃ bharatarṣabha||

Verse 5

हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च। एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतात्।।

hiraṇyadānaṃ godānaṃ pṛthivīdānameva ca| etāni vai pavitrāṇi tārayantyapi duṣkṛtāt||

Verse 6

एतानि पुरुषव्याघ्र साधुभ्यो देहि नित्यदा। दानानि हि नरं पापान्मोक्षयन्ति न संशयः।।

etāni puruṣavyāghra sādhubhyo dehi nityadā| dānāni hi naraṃ pāpānmokṣayanti na saṃśayaḥ||

Verse 7

यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे। तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता।।

yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccāsya dayitaṃ gṛhe| tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā||

Verse 8

प्रियाणि लभते नित्यं प्रियदः प्रियकृत्तथा। प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च।।

priyāṇi labhate nityaṃ priyadaḥ priyakṛttathā| priyo bhavati bhūtānāmiha caiva paratra ca||

Verse 9

याचमानमभीमानादनासक्तमकिञ्चनम्। यो नार्चति यथाशक्ति स नृशंसो युधिष्ठिर।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः।। 94 ।।

yācamānamabhīmānādanāsaktamakiñcanam| yo nārcati yathāśakti sa nṛśaṃso yudhiṣṭhira|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi caturnavatitamo'dhyāyaḥ|| 94 ||

Verse 10

अमित्रमपि चेद्दीनं शरणैषिणमागतम्। व्यसने योऽनुगृह्णाति स वै पुरुषसत्तमः।।

amitramapi ceddīnaṃ śaraṇaiṣiṇamāgatam| vyasane yo'nugṛhṇāti sa vai puruṣasattamaḥ||

Verse 11

कृशाय कृतविद्याय वृत्तिक्षीणाय सीदते। अपहन्यात्क्षुधां यस्तु न तेन पुरुषः समः।। अभीमानादतिसमर्थोऽयमित्यभिमानं स्वमनस्येव कृत्वा याचमानम्। याचमानावमानाच्च आशावन्तमकिञ्चनमिति थ.ध.पाठः।।

kṛśāya kṛtavidyāya vṛttikṣīṇāya sīdate| apahanyātkṣudhāṃ yastu na tena puruṣaḥ samaḥ|| abhīmānādatisamartho'yamityabhimānaṃ svamanasyeva kṛtvā yācamānam| yācamānāvamānācca āśāvantamakiñcanamiti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 12

क्रियानियमितान्साधुन्पुत्रदारैश्च कर्शितान्। अयाचमानान्कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत्।। कृशायेत्यादिचतुर्थी षष्ठ्यर्थ। कृशाय ह्रीमते तातेति ट.थ.ध.पाठः।।

kriyāniyamitānsādhunputradāraiśca karśitān| ayācamānānkaunteya sarvopāyairnimantrayet|| kṛśāyetyādicaturthī ṣaṣṭhyartha| kṛśāya hrīmate tāteti ṭa.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 13

आशिषं ये न देवेषु न च मर्त्येषु कुर्वते। अर्हन्तो नित्यसत्वस्था यथालब्धोपजीविनः।।

āśiṣaṃ ye na deveṣu na ca martyeṣu kurvate| arhanto nityasatvasthā yathālabdhopajīvinaḥ||

Verse 14

आशीविषसमेभ्यश्च तेभ्यो रक्षस्व भारत। तान्युक्तैरुपजिज्ञास्य भोगैर्निर्वप रक्ष च।।

āśīviṣasamebhyaśca tebhyo rakṣasva bhārata| tānyuktairupajijñāsya bhogairnirvapa rakṣa ca||

Verse 15

कृतैरावसथैर्नित्यं सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः। निमन्त्रयेथाः कौरव्य सर्वभूतसुखावहैः।।

kṛtairāvasathairnityaṃ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ| nimantrayethāḥ kauravya sarvabhūtasukhāvahaiḥ||

Verse 16

यदि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धापूतं युधिष्ठिर। कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः।। क्रियानियमितान् स्वधर्मयन्त्रितान्। ह्रिया तु नियतानिति थ.ध.पाठ।।

yadi te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira| kāryamityeva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ|| kriyāniyamitān svadharmayantritān| hriyā tu niyatāniti tha.dha.pāṭha||

Verse 17

विद्यास्नाता व्रतस्नाता धर्ममाश्रित्य जीविनः। गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्म्णाः संशितव्रताः।।

vidyāsnātā vratasnātā dharmamāśritya jīvinaḥ| gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmṇāḥ saṃśitavratāḥ||

Verse 18

तेषु शुद्धेषु दान्तेषु स्वदारनिरतेषु च। यत्करिष्यसि कल्याणं तत्ते लोके युधाम्पते।।

teṣu śuddheṣu dānteṣu svadāranirateṣu ca| yatkariṣyasi kalyāṇaṃ tatte loke yudhāmpate||

Verse 19

यथाऽग्निहोत्रं सुहुतं सायम्प्रातर्द्विजातिना। तथा भवति दत्तं वै विद्वद्भ्यो यत्कृतात्मना।।

yathā'gnihotraṃ suhutaṃ sāyamprātardvijātinā| tathā bhavati dattaṃ vai vidvadbhyo yatkṛtātmanā||

Verse 20

एष ते विततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः। विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यो ददतस्तात वर्तताम्।। धर्मार्थमेव धर्मं कुर्वन्ति नतु फलान्तरार्थमिति भावः।।

eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ| viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo dadatastāta vartatām|| dharmārthameva dharmaṃ kurvanti natu phalāntarārthamiti bhāvaḥ||

Verse 21

निवापो दानसदृशः सदृशेषु युधिष्ठिर। निवेदयन्पूजयन्वै तेष्वानृण्यं निगच्छति।। ददतः दातुस्तव वर्ततां सर्वदास्तु।।

nivāpo dānasadṛśaḥ sadṛśeṣu yudhiṣṭhira| nivedayanpūjayanvai teṣvānṛṇyaṃ nigacchati|| dadataḥ dātustava vartatāṃ sarvadāstu||

Verse 22

य एवं नैव कुप्यन्ते न लुभ्यन्ति तृणेष्वपि। त एव नः पूज्यतमा ये चापि प्रियवादिनः।।

ya evaṃ naiva kupyante na lubhyanti tṛṇeṣvapi| ta eva naḥ pūjyatamā ye cāpi priyavādinaḥ||

Verse 23

ये नो न बहुमन्यन्ते न प्रवर्तन्ति याचने। पुत्रवत्परिपाल्यास्ते नमस्तेभ्यस्तथाऽभयम्।।

ye no na bahumanyante na pravartanti yācane| putravatparipālyāste namastebhyastathā'bhayam||

Verse 24

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या मृदुधर्मपरा हि ये। क्षात्रेणापि हि संसृष्टं तेजः शाम्यति तेष्वपि।।

ṛtvikpurohitācāryā mṛdudharmaparā hi ye| kṣātreṇāpi hi saṃsṛṣṭaṃ tejaḥ śāmyati teṣvapi||

Verse 25

ईश्वरो बलवानस्मि राजाऽस्मीति युधिष्ठिर। ब्राह्मणान्मास्म पर्यासीर्वासोभिरशनेन च।।

īśvaro balavānasmi rājā'smīti yudhiṣṭhira| brāhmaṇānmāsma paryāsīrvāsobhiraśanena ca||

Verse 26

यच्छोभार्थं बलार्तं वा वित्तमस्ति तवानघ। तेन ते ब्राह्मणाः पूज्याः स्वधर्ममनुतिष्ठता।। निवापः पितृतर्पणम्। दानसदृशः इत्यत्र दानं महादानम्।।

yacchobhārthaṃ balārtaṃ vā vittamasti tavānagha| tena te brāhmaṇāḥ pūjyāḥ svadharmamanutiṣṭhatā|| nivāpaḥ pitṛtarpaṇam| dānasadṛśaḥ ityatra dānaṃ mahādānam||

Verse 27

नमस्कार्यास्तथा विप्रा वर्तमाना यथातथम्। यथासुखं यथोत्साहं ललन्तु त्वयि पुत्रवत्।। ते त्वया।।

namaskāryāstathā viprā vartamānā yathātatham| yathāsukhaṃ yathotsāhaṃ lalantu tvayi putravat|| te tvayā||

Verse 28

को ह्यक्षयप्रसादानां सुहृदामल्पतोषिणाम्। वृत्तिमर्हत्युपक्षेप्तुं त्वदन्यः कुरुसत्तम।। ललन्तु रमन्ताम्।।

ko hyakṣayaprasādānāṃ suhṛdāmalpatoṣiṇām| vṛttimarhatyupakṣeptuṃ tvadanyaḥ kurusattama|| lalantu ramantām||

Verse 29

यथाऽपत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके सनातनः। सदैव सा गतिर्नान्या तथाऽस्माकं द्विजातयः।।

yathā'patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke sanātanaḥ| sadaiva sā gatirnānyā tathā'smākaṃ dvijātayaḥ||

Verse 30

यदि नो ब्राह्मणास्तात संत्यजेयुरपूजिताः। पश्यन्तो दारुणं कर्म सततं क्षत्रिये स्थितम्।।

yadi no brāhmaṇāstāta saṃtyajeyurapūjitāḥ| paśyanto dāruṇaṃ karma satataṃ kṣatriye sthitam||

Verse 31

अवेदानामकीर्तीनामलोकानामयज्विनाम्। कोनु स्याज्जीवितेनार्थस्तद्धिनो ब्राह्मणाश्रयम्।। उपक्षेप्तं समर्पितुम्।।

avedānāmakīrtīnāmalokānāmayajvinām| konu syājjīvitenārthastaddhino brāhmaṇāśrayam|| upakṣeptaṃ samarpitum||

Verse 32

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मं सनातनम्। राजन्यो ब्राह्मणान्राजन्पुरा परिचचार ह। वैश्यो राजन्यमित्येव शूद्रो वैश्यमिति श्रुतिः।।

atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaṃ sanātanam| rājanyo brāhmaṇānrājanpurā paricacāra ha| vaiśyo rājanyamityeva śūdro vaiśyamiti śrutiḥ||

Verse 33

दूराच्छूद्रेणोपचर्यो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन्। संस्पर्शपरिचर्यसल्तु वैश्येन क्षत्रियेण च।।

dūrācchūdreṇopacaryo brāhmaṇo'gniriva jvalan| saṃsparśaparicaryasaltu vaiśyena kṣatriyeṇa ca||

Verse 34

मृदुभावान्सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालकान्। आशीविषानिव क्रुद्धांस्तानुपाचरत द्विजान्।।

mṛdubhāvānsatyaśīlānsatyadharmānupālakān| āśīviṣāniva kruddhāṃstānupācarata dvijān||

Verse 35

अपरेषां परेषां च परेभ्यश्चापि ये परे। क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च। ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च।। अवेदानामिति। तर्हि ब्राह्मणैरस्मत्त्यागे तत एव अवेदादीनामस्माकं जीवितेन कोर्थः। तत् जीवितं।।

apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaścāpi ye pare| kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca| brāhmaṇeṣveva śāmyanti tejāṃsi ca tapāṃsi ca|| avedānāmiti| tarhi brāhmaṇairasmattyāge tata eva avedādīnāmasmākaṃ jīvitena korthaḥ| tat jīvitaṃ||

Verse 36

न मे पिता प्रियतरो न त्वं तात तथा प्रियः। न मे पितुः पिता राजन्न चात्मा न च जीवितम्।।

na me pitā priyataro na tvaṃ tāta tathā priyaḥ| na me pituḥ pitā rājanna cātmā na ca jīvitam||

Verse 37

त्वत्तश्च मे प्रियतरः पृथिव्यां नास्ति कश्चन। त्वत्तोऽपि मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ।।

tvattaśca me priyataraḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścana| tvatto'pi me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha||

Verse 38

ब्रवीमि सत्यमेतच्च यथाऽहं पाण्डुनन्दन। तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शान्तनुः।।

bravīmi satyametacca yathā'haṃ pāṇḍunandana| tena satyena gaccheyaṃ lokānyatra sa śāntanuḥ||

Verse 39

पश्येयं च सतां लोकाञ्छुचीन्ब्रह्मपुरस्कृतान्। तत्र मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च।।

paśyeyaṃ ca satāṃ lokāñchucīnbrahmapuraskṛtān| tatra me tāta gantavyamahnāya ca cirāya ca||

Verse 40

सोहमेतादृशान्लोकान्दृष्ट्वा भरतसत्तम। यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव।।

sohametādṛśānlokāndṛṣṭvā bharatasattama| yanme kṛtaṃ brāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva||