Adhyaya 93

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति तटाकादिप्रतिष्ठाया वृक्षाद्यारोपणस्य च फलनिरूपणम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। आरामाणां तटाकानां यत्फलं कुरुपुङ्गव। तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तोऽद्य भरतर्षभ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati taṭākādipratiṣṭhāyā vṛkṣādyāropaṇasya ca phalanirūpaṇam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| ārāmāṇāṃ taṭākānāṃ yatphalaṃ kurupuṅgava| tadahaṃ śrotumicchāmi tvatto'dya bharatarṣabha||

Verse 2

भीष्म उवाच। सुप्रदर्शा बलवती चित्रा धातुविभूषिता। उपेता सर्वभूतैश्च श्रेष्ठा भूमिरिहोच्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिनवतितमोऽध्यायः।। 93 ।।

bhīṣma uvāca| supradarśā balavatī citrā dhātuvibhūṣitā| upetā sarvabhūtaiśca śreṣṭhā bhūmirihocyate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trinavatitamo'dhyāyaḥ|| 93 ||

Verse 3

तस्याः क्षेत्रविशेषाश्च तटाकानां च बन्धनम्। औदकानि च सर्वाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः।।

tasyāḥ kṣetraviśeṣāśca taṭākānāṃ ca bandhanam| audakāni ca sarvāṇi pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ||

Verse 4

तटाकानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः। त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजनीयस्तटाकवान्।। बलवती बहुसस्योत्पादिका।। औदकानि खातानि तटाकानि।।

taṭākānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ| triṣu lokeṣu sarvatra pūjanīyastaṭākavān|| balavatī bahusasyotpādikā|| audakāni khātāni taṭākāni||

Verse 5

अथवा मित्रसदनं मैत्रं मित्रविवर्धनम्। कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तटाकानां निवेशनम्।। तटाकवान् तटाककृत्।।

athavā mitrasadanaṃ maitraṃ mitravivardhanam| kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taṭākānāṃ niveśanam|| taṭākavān taṭākakṛt||

Verse 6

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः। तटाकसुकृतं देशे क्षेत्रमेकं महाश्रयम्।।

dharmasyārthasya kāmasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ| taṭākasukṛtaṃ deśe kṣetramekaṃ mahāśrayam||

Verse 7

चतुर्विधानां भूतानां तटाकमुपलक्षयेत्। तटाकानि च सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्।।

caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taṭākamupalakṣayet| taṭākāni ca sarvāṇi diśanti śriyamuttamām||

Verse 8

देवा मनुष्यगन्धर्वाः पितरोरगराक्षसाः। स्थावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम्।।

devā manuṣyagandharvāḥ pitaroragarākṣasāḥ| sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayam||

Verse 9

तस्मात्तांस्ते प्रवक्ष्यामि तटाके ये गुणाः स्मृताः। या च तत्र फलावाप्तिर्ऋषिभिः समुदाहृताः।।

tasmāttāṃste pravakṣyāmi taṭāke ye guṇāḥ smṛtāḥ| yā ca tatra phalāvāptirṛṣibhiḥ samudāhṛtāḥ||

Verse 10

वर्षाकाले तटाके तु सलिलं यस्य तिष्ठति। अग्निहोत्रफलं तस्य फलमाहुर्मनीषिणः।।

varṣākāle taṭāke tu salilaṃ yasya tiṣṭhati| agnihotraphalaṃ tasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 11

शरत्काले तु सलिलं तटाके यस्य तिष्ठति। गोसहस्रस्य स प्रेत्य लभते फलमुत्तमम्।।

śaratkāle tu salilaṃ taṭāke yasya tiṣṭhati| gosahasrasya sa pretya labhate phalamuttamam||

Verse 12

हेमन्तकाले सलिलं तटाके यस्य तिष्ठति। स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्।।

hemantakāle salilaṃ taṭāke yasya tiṣṭhati| sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam||

Verse 13

यस्य वै शैशिरे काले तटाके सलिलं भवेत्। तस्याग्निष्टोमयज्ञस्य फलमाहुर्मनीषिणः।।

yasya vai śaiśire kāle taṭāke salilaṃ bhavet| tasyāgniṣṭomayajñasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 14

तटाकं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम्। अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते।।

taṭākaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayam| atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute||

Verse 15

निदाघकाले पानीयं तटाके यस्य तिष्ठति। वाजिमेधफलं तस्य फलं वै मुनयो विदुः।।

nidāghakāle pānīyaṃ taṭāke yasya tiṣṭhati| vājimedhaphalaṃ tasya phalaṃ vai munayo viduḥ||

Verse 16

स कुलं तारयेत्सर्वं यस्य खाते जलाशये। गावः पिबन्ति सलिलं साधवश्च नराः सदा।।

sa kulaṃ tārayetsarvaṃ yasya khāte jalāśaye| gāvaḥ pibanti salilaṃ sādhavaśca narāḥ sadā||

Verse 17

तटाके यस्य गावस्तु पिबन्ति तृषिता जलम्। मृगपक्षिमनुष्याश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत।।

taṭāke yasya gāvastu pibanti tṛṣitā jalam| mṛgapakṣimanuṣyāśca so'śvamedhaphalaṃ labheta||

Verse 18

यत्पिबन्ति जलं तत्र स्नायन्ते विश्रमन्ति च। तटाके यस्य तत्सर्वं प्रेत्यानन्त्याय कल्पते।।

yatpibanti jalaṃ tatra snāyante viśramanti ca| taṭāke yasya tatsarvaṃ pretyānantyāya kalpate||

Verse 19

दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै। पानीयस्य प्रदानेन प्रीतिर्भवति शाश्वती।।

durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai| pānīyasya pradānena prītirbhavati śāśvatī||

Verse 20

तिलान्ददत पानीयं दीपान्ददत जागृत। ज्ञातिभिः सह मोदध्वमेतत्प्रेत्य सुदुर्लभम्।।

tilāndadata pānīyaṃ dīpāndadata jāgṛta| jñātibhiḥ saha modadhvametatpretya sudurlabham||

Verse 21

सर्वदानैर्गुरुतरं सर्वदानैर्विशिष्यते। पानीयं नरशार्दूल तस्माद्दातव्यमेव हि।।

sarvadānairgurutaraṃ sarvadānairviśiṣyate| pānīyaṃ naraśārdūla tasmāddātavyameva hi||

Verse 22

एवमेतत्तटाकस्य कीर्तितं फलमुत्तमम्। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वृक्षाणामवरोपणम्।।

evametattaṭākasya kīrtitaṃ phalamuttamam| ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vṛkṣāṇāmavaropaṇam||

Verse 23

स्थावराणां च भूतानां जातयः षट् प्रकीर्तिताः। वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः।।

sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayaḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ| vṛkṣagulmalatāvallyastvaksārāstṛṇajātayaḥ||

Verse 24

एता जात्यस्तु वृक्षाणां तेषां रोपे गुणास्त्विमे। कीर्तिश्च मानुषे लोके प्रेत्य चैव फलं शुभम्।।

etā jātyastu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ rope guṇāstvime| kīrtiśca mānuṣe loke pretya caiva phalaṃ śubham||

Verse 25

लभते नाम लोके च पितृभिश्च महीयते। देवलोके गतस्यापि नाम तस्य न नश्यति।।

labhate nāma loke ca pitṛbhiśca mahīyate| devaloke gatasyāpi nāma tasya na naśyati||

Verse 26

अतीतानागते चोभे पितृवंशं च भारत। तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षांश्च रोपयेत्।।

atītānāgate cobhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata| tārayedvṛkṣaropī ca tasmādvṛkṣāṃśca ropayet||

Verse 27

तस्य पुत्रा भवन्त्येते पादपा नात्र संशयः। परलोकगतः स्वर्गं लोकांश्चाप्नोति सोऽव्ययान्।।

tasya putrā bhavantyete pādapā nātra saṃśayaḥ| paralokagataḥ svargaṃ lokāṃścāpnoti so'vyayān||

Verse 28

पुष्णैः सुरगणान्वृक्षाः फलैश्चापि तथा पितॄन्। धायया चातिथिं तात पूजयन्ति महीरुहः।।

puṣṇaiḥ suragaṇānvṛkṣāḥ phalaiścāpi tathā pitṝn| dhāyayā cātithiṃ tāta pūjayanti mahīruhaḥ||

Verse 29

किन्नरोरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः। तथा ऋषिगणाश्चैव संश्रयन्ति महीरुहान्।।

kinnaroragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ| tathā ṛṣigaṇāścaiva saṃśrayanti mahīruhān||

Verse 30

पुष्पिताः फलवन्तश्च तर्पयन्तीह मानवान्। वृक्षदं पुत्रवद्वृक्षास्तारयन्ति परत्र तु।।

puṣpitāḥ phalavantaśca tarpayantīha mānavān| vṛkṣadaṃ putravadvṛkṣāstārayanti paratra tu||

Verse 31

तस्मात्तटाके सद्वृक्षा रोप्याः श्रेयोर्थिना सदा। पुत्रवत्परिपाल्याश्च पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः।।

tasmāttaṭāke sadvṛkṣā ropyāḥ śreyorthinā sadā| putravatparipālyāśca putrāste dharmataḥ smṛtāḥ||

Verse 32

तटाककृद्वृक्षरोपी इष्टयज्ञश्च यो द्विजः। एते स्वर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः।।

taṭākakṛdvṛkṣaropī iṣṭayajñaśca yo dvijaḥ| ete svarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ||

Verse 33

तस्मात्तटाकं कुर्वीत आरामांश्चैव रोपयेत्। यजेच्च विविधैर्यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत्।।

tasmāttaṭākaṃ kurvīta ārāmāṃścaiva ropayet| yajecca vividhairyajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadet||