Adhyaya 92

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति तत्तद्दानानां विशिष्यफलकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। मुह्यामीति निशम्याद्य चिन्तयानः पुनःपुनः। हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati tattaddānānāṃ viśiṣyaphalakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| muhyāmīti niśamyādya cintayānaḥ punaḥpunaḥ| hīnāṃ pārthivasiṃhaistaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīmimām||

Verse 2

प्राप्य राज्यानि शतशो महीं जित्वाऽपि भारत। कोटिशः पुरुषान्हत्वा परितप्ये पितामह।।

prāpya rājyāni śataśo mahīṃ jitvā'pi bhārata| koṭiśaḥ puruṣānhatvā paritapye pitāmaha||

Verse 3

का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति। या हीनाः पतिभिः पुत्रैर्मातुलैर्भ्रातृभिस्तथा।।

kā nu tāsāṃ varastrīṇāmavasthā'dya bhaviṣyati| yā hīnāḥ patibhiḥ putrairmātulairbhrātṛbhistathā||

Verse 4

वयं हि तान्कुरुन्हत्वा ज्ञातींश्च सुहृदोऽपि च। अवाक्शीर्षाः पतिष्यामो नरके नात्रं संशयः।।

vayaṃ hi tānkurunhatvā jñātīṃśca suhṛdo'pi ca| avākśīrṣāḥ patiṣyāmo narake nātraṃ saṃśayaḥ||

Verse 5

शरीरं योक्तुमिच्छामि तपसोग्रेण भारत। उपदिष्टमिहेच्छामि तत्त्वतोऽहं विशाम्पते।।

śarīraṃ yoktumicchāmi tapasogreṇa bhārata| upadiṣṭamihecchāmi tattvato'haṃ viśāmpate||

Verse 6

वैशम्पायन उवाच। युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा भीष्मो महामनाः। परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca| yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā bhīṣmo mahāmanāḥ| parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā yudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 7

रहस्यमद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामि भारत। या गतिः प्राप्यते वेन प्रेत्यभावे विशाम्पते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः।। 92 ।।

rahasyamadbhutaṃ caiva śṛṇu vakṣyāmi bhārata| yā gatiḥ prāpyate vena pretyabhāve viśāmpate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvinavatitamo'dhyāyaḥ|| 92 ||

Verse 8

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः। आयुःप्रकर्षो भोगाश्च लभ्यन्ते तपसा विभो।।

tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ| āyuḥprakarṣo bhogāśca labhyante tapasā vibho||

Verse 9

ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपं सम्पत्तथैव च। सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते भरतर्षभ।।

jñānaṃ vijñānamārogyaṃ rūpaṃ sampattathaiva ca| saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate bharatarṣabha||

Verse 10

धनं प्राप्नोति तपसा मौनं ज्ञानं प्रयच्छति। उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम्।। या गतिः फलं, येन साधनेन, प्रेत्यभावे मरणानन्तरम्।।

dhanaṃ prāpnoti tapasā maunaṃ jñānaṃ prayacchati| upabhogāṃstu dānena brahmacaryeṇa jīvitam|| yā gatiḥ phalaṃ, yena sādhanena, pretyabhāve maraṇānantaram||

Verse 11

अहिंसायाः फलं रूपं दीक्षाया जन्म वै कुले। फलमूलाशनाद्राज्यं स्वर्गः पर्णशनाद्भवेत्।।

ahiṃsāyāḥ phalaṃ rūpaṃ dīkṣāyā janma vai kule| phalamūlāśanādrājyaṃ svargaḥ parṇaśanādbhavet||

Verse 12

पयोभक्षो दिवं याति दानेन द्रविणाधिकः। गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन सन्ततिः।।

payobhakṣo divaṃ yāti dānena draviṇādhikaḥ| guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena santatiḥ||

Verse 13

गवाढ्यः शाकदीक्षाभिः स्वर्गमाहुस्तृणाशनात्। स्त्रियस्त्रिषवण्सनानाद्वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत्।। जीवितं आयुः।।

gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ svargamāhustṛṇāśanāt| striyastriṣavaṇsanānādvāyuṃ pītvā kratuṃ labhet|| jīvitaṃ āyuḥ||

Verse 14

नित्यस्नायी दीर्घजीवी सन्ध्ये तु द्वे जपन्द्विजः। मन्त्रं साधयतो राजन्नाकपृष्ठमनाशने।। क्रतुं प्रजापतिम्। प्रणायामैः प्रजापतिलोकं प्राप्नोतीत्यर्थः।।

nityasnāyī dīrghajīvī sandhye tu dve japandvijaḥ| mantraṃ sādhayato rājannākapṛṣṭhamanāśane|| kratuṃ prajāpatim| praṇāyāmaiḥ prajāpatilokaṃ prāpnotītyarthaḥ||

Verse 15

स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च। चीरवल्कलवासोभिर्वासांस्याभाणानि च।।

sthaṇḍileṣu śayānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca| cīravalkalavāsobhirvāsāṃsyābhāṇāni ca||

Verse 16

शय्यासनानि यानानि योगयुक्ते तपोधने। अग्निप्रवेशे नियतं ब्रह्मलोके महीयते।।

śayyāsanāni yānāni yogayukte tapodhane| agnipraveśe niyataṃ brahmaloke mahīyate||

Verse 17

रसानां प्रतिसंहारात्सौभाग्यमिह विन्दति। आमिषप्रतिसंहारात्प्रजा ह्यायुष्मती भवेत्।। अनाशनं अनाहारः। नित्यस्नायी भवेद्दक्ष इति झ.पाठः।।

rasānāṃ pratisaṃhārātsaubhāgyamiha vindati| āmiṣapratisaṃhārātprajā hyāyuṣmatī bhavet|| anāśanaṃ anāhāraḥ| nityasnāyī bhaveddakṣa iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 18

उदवासं वसेद्यस्तु स नराधिपतिर्भवेत्। सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मोदते।।

udavāsaṃ vasedyastu sa narādhipatirbhavet| satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha modate||

Verse 19

कीर्तिर्भवति दानेन तथाऽऽरोग्यमहिंसया। द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चापि पुष्कलम्।।

kīrtirbhavati dānena tathā''rogyamahiṃsayā| dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ cāpi puṣkalam||

Verse 20

पानीयस्य प्रदानेन कीर्तिर्भवति शाश्वती। अन्नस्य तु प्रदानेन तृप्यन्ते कामभोगतः।।

pānīyasya pradānena kīrtirbhavati śāśvatī| annasya tu pradānena tṛpyante kāmabhogataḥ||

Verse 21

सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशोकैर्विमुच्यते। देवशुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं निगच्छति।।

sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokairvimucyate| devaśuśrūṣayā rājyaṃ divyaṃ rūpaṃ nigacchati||

Verse 22

दीपालोकप्रदानेन चक्षुष्मान्बुद्धिमान्भवेत्। प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति।।

dīpālokapradānena cakṣuṣmānbuddhimānbhavet| prekṣaṇīyapradānena smṛtiṃ medhāṃ ca vindati||

Verse 23

गन्धमाल्यप्रदानेन कीर्तिर्भवति पुष्कला। केशश्मश्रू धारंयतामग्र्या भवति सन्ततिः।।

gandhamālyapradānena kīrtirbhavati puṣkalā| keśaśmaśrū dhāraṃyatāmagryā bhavati santatiḥ||

Verse 24

उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव। कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते।। प्रतिसंहारात्यागात।।

upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva| kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate|| pratisaṃhārātyāgāta||

Verse 25

दासीदासमलङ्कारान्क्षेत्राणि च गृहाणि च। ब्रह्मदेयां सुतां दत्त्वा प्राप्नोति मनुजर्षभ।।

dāsīdāsamalaṅkārānkṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca| brahmadeyāṃ sutāṃ dattvā prāpnoti manujarṣabha||

Verse 26

क्रतुभिश्चोपवासैश्च त्रिदिवं याति भारत। लभते च शिवं ज्ञानं फलपुष्पप्रदो नरः।।

kratubhiścopavāsaiśca tridivaṃ yāti bhārata| labhate ca śivaṃ jñānaṃ phalapuṣpaprado naraḥ||

Verse 27

सुवर्णशृङ्गैस्तु विराजितानां गवां सहस्रस्य नरः प्रदानात्। प्राप्नोति पुण्यं दिवि देवलोक- मित्येवमाहुर्दिवि वेदसङ्घाः।।

suvarṇaśṛṅgaistu virājitānāṃ gavāṃ sahasrasya naraḥ pradānāt| prāpnoti puṇyaṃ divi devaloka- mityevamāhurdivi vedasaṅghāḥ||

Verse 28

प्रयच्छते यः कपिलां सवत्सां कांस्योपदोहां कनकाग्रशृङ्गीम्। तैस्तैर्गुणैः कामदुघाऽस्य भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति सा गौः।।

prayacchate yaḥ kapilāṃ savatsāṃ kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm| taistairguṇaiḥ kāmadughā'sya bhūtvā naraṃ pradātāramupaiti sā gauḥ||

Verse 29

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा- स्तावत्फलं प्राप्य स गोप्रदानात्। पुत्रांश्च पौत्रांश्च कुलं च सर्व- मासप्तमं तारयते परत्र।।

yāvanti romāṇi bhavanti dhenvā- stāvatphalaṃ prāpya sa gopradānāt| putrāṃśca pautrāṃśca kulaṃ ca sarva- māsaptamaṃ tārayate paratra||

Verse 30

सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं कांस्योपदोहां द्रविणोत्तरीयाम्। धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय लोका वसूनां सुलभा भवन्ति।।

sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām| dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti||

Verse 31

स्वकर्मभिर्मानवं संनिरुद्धं तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम्। मंहार्णवे नौरिव वायुयुक्ता दानं गवां तारयते परत्र।।

svakarmabhirmānavaṃ saṃniruddhaṃ tīvrāndhakāre narake patantam| maṃhārṇave nauriva vāyuyuktā dānaṃ gavāṃ tārayate paratra||

Verse 32

यो ब्रह्मदेयां तु ददाति कन्यां भूमिप्रदानं च करोति विप्रे। ददाति चान्नं विधिवच्च यश्च स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य।।

yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ bhūmipradānaṃ ca karoti vipre| dadāti cānnaṃ vidhivacca yaśca sa lokamāpnoti puraṃdarasya||

Verse 33

नैवेशिकं सर्वगुणोपपन्नं ददाति वै यस्तु नरो द्विजाय। स्वाध्यायचारित्र्यगुणान्विताय तस्यापि लोकाः कुरुषूत्तरेषु।। उपवार्सः सर्वभोगत्यागः। दीक्षा जपादिनियमखीकारः। अभिषेकस्त्रिषवणं स्नानम्।।

naiveśikaṃ sarvaguṇopapannaṃ dadāti vai yastu naro dvijāya| svādhyāyacāritryaguṇānvitāya tasyāpi lokāḥ kuruṣūttareṣu|| upavārsaḥ sarvabhogatyāgaḥ| dīkṣā japādiniyamakhīkāraḥ| abhiṣekastriṣavaṇaṃ snānam||

Verse 34

धुर्यप्रदानेन गवां तथा वै लोकानवाप्नोति नरो वसूनाम्। स्वर्गाय चाहुस्तु हिरण्यदानं ततो विशिष्टं कनकप्रदानम्।।

dhuryapradānena gavāṃ tathā vai lokānavāpnoti naro vasūnām| svargāya cāhustu hiraṇyadānaṃ tato viśiṣṭaṃ kanakapradānam||

Verse 35

छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं यानं तथोपानहसम्प्रदाने। वस्रप्रदानेन फलं सुरूपं गन्धप्रदानात्सुरभिर्नरः स्यात्।।

chatrapradānena gṛhaṃ variṣṭhaṃ yānaṃ tathopānahasampradāne| vasrapradānena phalaṃ surūpaṃ gandhapradānātsurabhirnaraḥ syāt||

Verse 36

पुष्पोपगं वाऽथ फलोपगं वा यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय। सश्रीकमृद्धं बहुरत्नपूर्णं लभत्ययत्नोपगतं गृहं वै।।

puṣpopagaṃ vā'tha phalopagaṃ vā yaḥ pādapaṃ sparśayate dvijāya| saśrīkamṛddhaṃ bahuratnapūrṇaṃ labhatyayatnopagataṃ gṛhaṃ vai||

Verse 37

भक्ष्यान्नपानीयरसप्रदाता सर्वान्समाप्नोति रसान्प्रकामम्। प्रतिश्रयाच्छानसम्प्रदाता प्राप्नोति तान्येव न संशयोऽत्र।।

bhakṣyānnapānīyarasapradātā sarvānsamāpnoti rasānprakāmam| pratiśrayācchānasampradātā prāpnoti tānyeva na saṃśayo'tra||

Verse 38

स्रग्धूपगन्धाननुलेपनानि स्नानानि माल्यानि च मानवो यः। दद्याद्द्विजेभ्यः स भवेदरोग- स्तथाऽभिरूपश्च नरेन्द्रलोके।।

sragdhūpagandhānanulepanāni snānāni mālyāni ca mānavo yaḥ| dadyāddvijebhyaḥ sa bhavedaroga- stathā'bhirūpaśca narendraloke||

Verse 39

बीजैरशून्यं शयनैरुपेतं दद्याद्गृहं यः पुरुषो द्विजाय। पुण्याभिरामं बहुरत्नपूर्णं लभत्यधिष्ठानवरं स राजन्।।

bījairaśūnyaṃ śayanairupetaṃ dadyādgṛhaṃ yaḥ puruṣo dvijāya| puṇyābhirāmaṃ bahuratnapūrṇaṃ labhatyadhiṣṭhānavaraṃ sa rājan||

Verse 40

सुगन्धचित्रास्तरणोपधानं दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय। रूपान्वितां पक्षवतीं मनोज्ञां भार्यामयत्नोपगतां लभेत्सः।। नैवेशिकं गृहोपस्करं शय्यादि।।

sugandhacitrāstaraṇopadhānaṃ dadyānnaro yaḥ śayanaṃ dvijāya| rūpānvitāṃ pakṣavatīṃ manojñāṃ bhāryāmayatnopagatāṃ labhetsaḥ|| naiveśikaṃ gṛhopaskaraṃ śayyādi||

Verse 41

पितामहस्यानवरो वीरशायी भवेन्नरः। नाधिकं विद्यते यस्मादित्याहुः परमर्षयः।। पक्षवतीं महाकुलोद्भवाम्।।

pitāmahasyānavaro vīraśāyī bhavennaraḥ| nādhikaṃ vidyate yasmādityāhuḥ paramarṣayaḥ|| pakṣavatīṃ mahākulodbhavām||

Verse 42

वैशम्पायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतात्मा कुरुनन्दनः। नाश्रमेऽरोचयद्वासं वीरमार्गाभिकाङ्क्षया।।

vaiśampāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā prītātmā kurunandanaḥ| nāśrame'rocayadvāsaṃ vīramārgābhikāṅkṣayā||

Verse 43

ततो युधिष्ठिरः प्राह पाण्डवान्पुरुषर्षभ। पितामहस्य यद्वाक्यं तद्वो रोचत्विति प्रभुः।।

tato yudhiṣṭhiraḥ prāha pāṇḍavānpuruṣarṣabha| pitāmahasya yadvākyaṃ tadvo rocatviti prabhuḥ||

Verse 44

ततस्तु पाण्डवाः सर्वे द्रौपदी च यशस्विनी। युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं बाढमित्यभ्यपूजयन्।।

tatastu pāṇḍavāḥ sarve draupadī ca yaśasvinī| yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ bāḍhamityabhyapūjayan||