Adhyaya 90

Verse 1

च्यवनेन कुशिकम्प्रति स्वस्य तद्गृहे निवासादेः कारणकथनम्।। 1 ।। तथा तस्य ब्राह्मण्यप्राप्तीच्छावगमेन तत्पौत्रादेस्तल्लाभवरदानम्।। 2 ।। वरश्च गृह्यतां मत्तो यश्च ते संशयो हृदि। तं प्रब्रूदि नरश्रेष्ठ सर्वं सम्पादयामि ते।।

cyavanena kuśikamprati svasya tadgṛhe nivāsādeḥ kāraṇakathanam|| 1 || tathā tasya brāhmaṇyaprāptīcchāvagamena tatpautrādestallābhavaradānam|| 2 || varaśca gṛhyatāṃ matto yaśca te saṃśayo hṛdi| taṃ prabrūdi naraśreṣṭha sarvaṃ sampādayāmi te||

Verse 2

कुशिक उवाच। यदि प्रीतोसि भगवंस्ततो मे वद भार्गव। कारणं श्रोतुमिच्छामि मद्गृहे वासकारितम्।।

kuśika uvāca| yadi prītosi bhagavaṃstato me vada bhārgava| kāraṇaṃ śrotumicchāmi madgṛhe vāsakāritam||

Verse 3

शयनं चैकपार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम्। न किञ्चिदुक्त्वा गमनं बहिश्च मुनिपुङ्गवः।।

śayanaṃ caikapārśvena divasānekaviṃśatim| na kiñciduktvā gamanaṃ bahiśca munipuṅgavaḥ||

Verse 4

अन्तर्धानमकस्माच्च पुनरेव च दर्शनम्। पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम्।।

antardhānamakasmācca punareva ca darśanam| punaśca śayanaṃ vipra divasānekaviṃśatim||

Verse 5

तैलाभ्यक्तस्य गमनं भोजनं च गृहे मम। समुपानीय विविधं यद्दग्धं जातवेदसा।।

tailābhyaktasya gamanaṃ bhojanaṃ ca gṛhe mama| samupānīya vividhaṃ yaddagdhaṃ jātavedasā||

Verse 6

निर्याणां च रथेनाशु सहसा यत्कृतं त्वया। धनानां च विसर्गश्च वनस्यापि च दर्शनम्।।

niryāṇāṃ ca rathenāśu sahasā yatkṛtaṃ tvayā| dhanānāṃ ca visargaśca vanasyāpi ca darśanam||

Verse 7

प्रासादानां बहूनां च काञ्चनानां महामुने। मणिविद्रुमपादानां पर्यङ्काणां च दर्शनम्।।

prāsādānāṃ bahūnāṃ ca kāñcanānāṃ mahāmune| maṇividrumapādānāṃ paryaṅkāṇāṃ ca darśanam||

Verse 8

पुनश्चादर्शनं तस्य श्रोतुमिच्छामि कारणम्। अतीव ह्यत्र मुह्यामि चिन्तयानो भृगूद्वह।।

punaścādarśanaṃ tasya śrotumicchāmi kāraṇam| atīva hyatra muhyāmi cintayāno bhṛgūdvaha||

Verse 9

न चैवात्राधिगच्छामि सर्वस्यास्य विनिश्चयम्। एतदिच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं श्रोतुं तपोधन।।

na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayam| etadicchāmi kārtsnyena satyaṃ śrotuṃ tapodhana||

Verse 10

च्यवन उवाच। शृणु सर्वमशेषेणि यदिदं येन हेतुना। न हि शक्यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव।।

cyavana uvāca| śṛṇu sarvamaśeṣeṇi yadidaṃ yena hetunā| na hi śakyamanākhyātumevaṃ pṛṣṭena pārthiva||

Verse 11

पितामहस्य वदतः पुरा देवसमागमे। श्रुतवानस्मि यद्राजंस्तन्मे निगदतः शृणु।

pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame| śrutavānasmi yadrājaṃstanme nigadataḥ śṛṇu|

Verse 12

ब्रह्मक्षत्रविरोधेन भविता कुलसङ्करः। पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वितः।।

brahmakṣatravirodhena bhavitā kulasaṅkaraḥ| pautraste bhavitā rājaṃstejovīryasamanvitaḥ||

Verse 13

ततः स्वकुलरक्षार्थमहं त्वां समुपागतः। चिकीर्षन्कुशिकोच्छेदं संदिधक्षुः कुलं तव।।

tataḥ svakularakṣārthamahaṃ tvāṃ samupāgataḥ| cikīrṣankuśikocchedaṃ saṃdidhakṣuḥ kulaṃ tava||

Verse 14

ततोऽहमागम्य पुरे त्वामवोचं महीपते। नियमं कञ्चिदारप्सये शुश्रूषा क्रियतामिति।।

tato'hamāgamya pure tvāmavocaṃ mahīpate| niyamaṃ kañcidārapsaye śuśrūṣā kriyatāmiti||

Verse 15

न च ते दुष्कृतं किञ्चिदहमासादयं गृहे। तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्त्वमन्यथा।।

na ca te duṣkṛtaṃ kiñcidahamāsādayaṃ gṛhe| tena jīvasi rājarṣe na bhavethāstvamanyathā||

Verse 16

एवं बुद्धिं समास्थाय दिवसानेकविंशतिम्। सुप्तोस्मि यदि मां कश्चिद्बोधयेदिति पार्थिव।।

evaṃ buddhiṃ samāsthāya divasānekaviṃśatim| suptosmi yadi māṃ kaścidbodhayediti pārthiva||

Verse 17

यदा त्वया सभार्येण संसुप्तो न प्रबोधितः। अहं तदैव ते प्रीतो मनसा राजसत्तम।।

yadā tvayā sabhāryeṇa saṃsupto na prabodhitaḥ| ahaṃ tadaiva te prīto manasā rājasattama||

Verse 18

उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तो यदि मां त्वं महीपते। पृच्छेः क्व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो।।

utthāya cāsmi niṣkrānto yadi māṃ tvaṃ mahīpate| pṛccheḥ kva yāsyasītyevaṃ śapeyaṃ tvāmiti prabho||

Verse 19

अन्तर्हितः पुनश्चास्मि पुनरेव च ते गृहे। योगमास्थाय संसुप्तो दिवसानेकविंशतिम्।।

antarhitaḥ punaścāsmi punareva ca te gṛhe| yogamāsthāya saṃsupto divasānekaviṃśatim||

Verse 20

क्षुधितौ मामसूयेथां श्रमाद्वेति नराधिप। एतां बुद्धिं समास्थाय कर्शितौ वां क्षुधा मया।।

kṣudhitau māmasūyethāṃ śramādveti narādhipa| etāṃ buddhiṃ samāsthāya karśitau vāṃ kṣudhā mayā||

Verse 21

न च तेऽभूत्सुसूक्ष्मोपि मन्युर्मनसि पार्थिव। सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम्।।

na ca te'bhūtsusūkṣmopi manyurmanasi pārthiva| sabhāryasya naraśreṣṭha tena te prītimānaham||

Verse 22

भोजनं च समानाय्य यत्तदादीपितं मया। क्रुध्येथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च मे।।

bhojanaṃ ca samānāyya yattadādīpitaṃ mayā| krudhyethā yadi mātsaryāditi tanmarṣitaṃ ca me||

Verse 23

ततोऽहं रथमारुह्य त्वामवोचं नराधिप। सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा।।

tato'haṃ rathamāruhya tvāmavocaṃ narādhipa| sabhāryo māṃ vahasveti tacca tvaṃ kṛtavāṃstathā||

Verse 24

अविशङ्को नरपते प्रीतोऽहं चापि तेन ह। धनोत्सर्गेऽपि च कृते न त्वां क्रोधोप्यधर्षयत्।।

aviśaṅko narapate prīto'haṃ cāpi tena ha| dhanotsarge'pi ca kṛte na tvāṃ krodhopyadharṣayat||

Verse 25

ततः प्रीतेन ते राजन्पुनरेतत्कृतं तव। सभार्यस्य वनं भूयस्तद्विद्धि मनुजाधिप।।

tataḥ prītena te rājanpunaretatkṛtaṃ tava| sabhāryasya vanaṃ bhūyastadviddhi manujādhipa||

Verse 26

प्रीत्यर्थं तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम्। यत्ते वनेऽस्मिन्नृपते दृष्टं दिव्यं सुदर्शनम्।।

prītyarthaṃ tava caitanme svargasaṃdarśanaṃ kṛtam| yatte vane'sminnṛpate dṛṣṭaṃ divyaṃ sudarśanam||

Verse 27

स्वर्गोद्देशस्त्वया राजन्सशरीरेण पार्थिव। मुहूर्तमनुभूतोऽसौ सभार्येण नृपोत्तम।।

svargoddeśastvayā rājansaśarīreṇa pārthiva| muhūrtamanubhūto'sau sabhāryeṇa nṛpottama||

Verse 28

निदर्शनार्थं तपसो धर्मस्य च नराधिप। तत्र नासीत्स्पृहा राजंस्तच्चापि विदितं मया।।

nidarśanārthaṃ tapaso dharmasya ca narādhipa| tatra nāsītspṛhā rājaṃstaccāpi viditaṃ mayā||

Verse 29

ब्राह्मण्यं काङ्क्षसे हि त्वं तपश्च पृथिवीपते। अवमत्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्वं च पार्थिव।।

brāhmaṇyaṃ kāṅkṣase hi tvaṃ tapaśca pṛthivīpate| avamatya narendratvaṃ devendratvaṃ ca pārthiva||

Verse 30

एवमेतद्यथातत्वं ब्राह्मण्यं तात दुर्लभम्। ब्राह्मण्ये सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता।।

evametadyathātatvaṃ brāhmaṇyaṃ tāta durlabham| brāhmaṇye sati carṣitvamṛṣitve ca tapasvitā||

Verse 31

भविष्यत्येष ते कामः कुशिकात्कौशिको द्विजः।।

bhaviṣyatyeṣa te kāmaḥ kuśikātkauśiko dvijaḥ||

Verse 32

तृतीयं पुरुषं प्राप्य ब्राह्मणत्वं गमिष्यति। वंशस्ते पार्थिवश्रेष्ठ भृगूणामेव तेजसा।।

tṛtīyaṃ puruṣaṃ prāpya brāhmaṇatvaṃ gamiṣyati| vaṃśaste pārthivaśreṣṭha bhṛgūṇāmeva tejasā||

Verse 33

पौत्रस्ते भविता विप्रस्तपस्वी पावकद्युतिः। जमदग्नौ महाभाग तपसा भावितात्मनि।।

pautraste bhavitā viprastapasvī pāvakadyutiḥ| jamadagnau mahābhāga tapasā bhāvitātmani||

Verse 34

यः स देवमनुष्याणआं भयमुत्पादयिष्यति। त्रयाणामेव लोकानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

yaḥ sa devamanuṣyāṇaāṃ bhayamutpādayiṣyati| trayāṇāmeva lokānāṃ satyametadbravīmi te||

Verse 35

वरं गृहाण राजर्षे यस्ते मनसि वर्तते। तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालोऽतिवर्तते।।

varaṃ gṛhāṇa rājarṣe yaste manasi vartate| tīrthayātrāṃ gamiṣyāmi purā kālo'tivartate||

Verse 36

कुशिक उवाच। एष एव वरो मेऽद्य यत्त्वं प्रीतो महामुने। भवत्वेतद्यथार्थत्वं भवेत्पौत्रो ममानघ।।

kuśika uvāca| eṣa eva varo me'dya yattvaṃ prīto mahāmune| bhavatvetadyathārthatvaṃ bhavetpautro mamānagha||

Verse 37

ब्राह्मण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्नेष मे वरः। पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण वै।।

brāhmaṇyaṃ me kulasyāstu bhagavanneṣa me varaḥ| punaścākhyātumicchāmi bhagavanvistareṇa vai||

Verse 38

कथमेष्यति विप्रत्वं कुलं मे भृगुनन्दन। कश्चासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि सम्मतः।।

kathameṣyati vipratvaṃ kulaṃ me bhṛgunandana| kaścāsau bhavitā bandhurmama kaścāpi sammataḥ||