Adhyaya 89

Verse 1

परेद्युः प्रभाते सभार्येण कुशिकेन च्यवनावलोकनाय वनप्रवेशः।। 1 ।। च्यवनेन कुशिकम्प्रति स्वयोगप्रभावसृष्टस्वर्गप्रदर्शनपूर्वकमभिमतवरवरणप्रेरणा।। 2 ।। भीष्म उवाच। ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामनाः। कृतपूर्वाह्णिकः प्रायात्सभार्यस्तद्वनं प्रति।।

paredyuḥ prabhāte sabhāryeṇa kuśikena cyavanāvalokanāya vanapraveśaḥ|| 1 || cyavanena kuśikamprati svayogaprabhāvasṛṣṭasvargapradarśanapūrvakamabhimatavaravaraṇapreraṇā|| 2 || bhīṣma uvāca| tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ| kṛtapūrvāhṇikaḥ prāyātsabhāryastadvanaṃ prati||

Verse 2

ततो ददर्श नृपतिः प्रासादं सर्वकाञ्चनम्। मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्। तत्र दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुशिकस्तदा।।

tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanam| maṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaropamam| tatra divyānabhiprāyāndadarśa kuśikastadā||

Verse 3

पर्वतान्रूप्यसानूंश्च नलिनीश्च सपङ्कजाः। चित्रशालाश्च विविधास्तोरणानि च भारत। शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम्।।

parvatānrūpyasānūṃśca nalinīśca sapaṅkajāḥ| citraśālāśca vividhāstoraṇāni ca bhārata| śādvalopacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimām||

Verse 4

सहकारान्प्रफुल्लांश्च केतकोद्दालकान्वरान्। अशोकान्सहकुन्दांश्च फुल्लांश्चैवातिमुक्तकान्।।

sahakārānpraphullāṃśca ketakoddālakānvarān| aśokānsahakundāṃśca phullāṃścaivātimuktakān||

Verse 5

चम्पकांस्तिलकान्भव्यान्पनसान्वञ्जुलानपि। पुष्पितान्कर्णिकारांश्च तत्रतत्र ददर्श ह।।

campakāṃstilakānbhavyānpanasānvañjulānapi| puṣpitānkarṇikārāṃśca tatratatra dadarśa ha||

Verse 6

श्यामान्वारणपुष्पांश्च तथाऽष्टपदिका लताः। तत्रतत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपतिः।।

śyāmānvāraṇapuṣpāṃśca tathā'ṣṭapadikā latāḥ| tatratatra pariklṛptā dadarśa sa mahīpatiḥ||

Verse 7

रम्यान्पद्मोत्पलधरान्सर्वर्तुकुसुमांस्तथा। विमानप्रतिमांश्चापि प्रासादाञ्शैलसन्निभान्।।

ramyānpadmotpaladharānsarvartukusumāṃstathā| vimānapratimāṃścāpi prāsādāñśailasannibhān||

Verse 8

शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत। आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च।।

śītalāni ca toyāni kvaciduṣṇāni bhārata| āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca||

Verse 9

पर्यङ्कान्रत्नसौवर्णान्परार्ध्यास्तरणास्तृतान्। भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्रतत्रोपकल्पितम्।।

paryaṅkānratnasauvarṇānparārdhyāstaraṇāstṛtān| bhakṣyaṃ bhojyamanantaṃ ca tatratatropakalpitam||

Verse 10

वाणीवादाञ्छुकांश्चैव शारिका भृङ्गराजकान्। कोकिलाञ्छतपत्रांश्च सकोयष्टिककुक्कुभान्।।

vāṇīvādāñchukāṃścaiva śārikā bhṛṅgarājakān| kokilāñchatapatrāṃśca sakoyaṣṭikakukkubhān||

Verse 11

मयूरान्कुक्कुटांश्चापि दात्यूहाञ्जीवजीवकान्। चकोरान्वानरान्हंसान्सारसांश्चक्रसाह्वयान्।।

mayūrānkukkuṭāṃścāpi dātyūhāñjīvajīvakān| cakorānvānarānhaṃsānsārasāṃścakrasāhvayān||

Verse 12

समन्ततः प्रणदतो ददर्श सुमनोहरान्। क्वचिदप्सरसां सङ्घान्गन्धर्वाणां च पार्थिव।।

samantataḥ praṇadato dadarśa sumanoharān| kvacidapsarasāṃ saṅghāngandharvāṇāṃ ca pārthiva||

Verse 13

कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्रान्ददर्श ह। न ददर्श च तान्भूयो ददर्श च पुनर्नृपः।।

kāntābhiraparāṃstatra pariṣvakrāndadarśa ha| na dadarśa ca tānbhūyo dadarśa ca punarnṛpaḥ||

Verse 14

गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययनध्वनिम्। हंसानसुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः।।

gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayanadhvanim| haṃsānasumadhurāṃścāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ||

Verse 15

तं दृष्ट्वाऽत्यद्भुतं राजा मनसाऽचिन्तयत्तदा। स्वप्नोऽयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु।।

taṃ dṛṣṭvā'tyadbhutaṃ rājā manasā'cintayattadā| svapno'yaṃ cittavibhraṃśa utāho satyameva tu||

Verse 16

अहो सह शरीरेण प्राप्तोस्मि परमां गतिम्। उत्तरान्वा कुरून्पुण्यानथवाऽप्यमरावतीम्।।

aho saha śarīreṇa prāptosmi paramāṃ gatim| uttarānvā kurūnpuṇyānathavā'pyamarāvatīm||

Verse 17

किञ्चेदं महदाश्चर्यं सम्पश्यामीत्यचिन्तयत्। एवं सञ्चिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुङ्गवम्।।

kiñcedaṃ mahadāścaryaṃ sampaśyāmītyacintayat| evaṃ sañcintayanneva dadarśa munipuṅgavam||

Verse 18

तस्मिन्विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले। महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम्।।

tasminvimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule| mahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam||

Verse 19

तमभ्ययात्प्रहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया। अन्तर्हितस्ततो भूयश्च्यवनः शयनं व तत्।।

tamabhyayātpraharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā| antarhitastato bhūyaścyavanaḥ śayanaṃ va tat||

Verse 20

ततोऽन्यस्मिन्वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम्। कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्।।

tato'nyasminvanoddeśe punareva dadarśa tam| kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratam||

Verse 21

एवं योगबलाद्विप्रो मोहयामास पार्थिवम्।।

evaṃ yogabalādvipro mohayāmāsa pārthivam||

Verse 22

क्षणेन तद्वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः। गन्धर्वाः पादपाश्चैव सर्वमन्तरधीयत।।

kṣaṇena tadvanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥ| gandharvāḥ pādapāścaiva sarvamantaradhīyata||

Verse 23

निःशब्दमभवच्चापि गङ्गाकूलं पुनर्नृप। कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा।।

niḥśabdamabhavaccāpi gaṅgākūlaṃ punarnṛpa| kuśavalmīkabhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā||

Verse 24

ततः स राजा कुशिकः सभार्यस्तेन कर्मणा। विस्मयं परमं प्राप्तस्तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम्।।

tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryastena karmaṇā| vismayaṃ paramaṃ prāptastaddṛṣṭvā mahadadbhutam||

Verse 25

ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वितः। पश्य भद्रे यथाभावाश्चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः। प्रसादाद्भृगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात्।।

tataḥ provāca kuśiko bhāryā harṣasamanvitaḥ| paśya bhadre yathābhāvāścitrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ| prasādādbhṛgumukhyasya kimanyatra tapobalāt||

Verse 26

तपसा तदवाप्यं हि यन्न शक्यं मनोरथैः। त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते।।

tapasā tadavāpyaṃ hi yanna śakyaṃ manorathaiḥ| trailokyarājyādapi hi tapa eva viśiṣyate||

Verse 27

तपसा हि सुतप्तेनि क्रीडत्येष तपोधनः। अहो प्रभावो ब्रह्मर्षेश्च्यवनस्य महात्मनः।।

tapasā hi sutapteni krīḍatyeṣa tapodhanaḥ| aho prabhāvo brahmarṣeścyavanasya mahātmanaḥ||

Verse 28

इच्छयैष तपोवीर्यादन्याँल्लोकान्सृजेदपि। ब्राह्मणा एव जायेरन्पुण्यवाग्बुद्धिकर्मणा।।

icchayaiṣa tapovīryādanyā~llokānsṛjedapi| brāhmaṇā eva jāyeranpuṇyavāgbuddhikarmaṇā||

Verse 29

उत्सहेदिह कृत्वैव कोऽन्यो वै च्यवनादृते। ब्राह्मण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोननवतितमोऽध्यायः।। 89।।

utsahediha kṛtvaiva ko'nyo vai cyavanādṛte| brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonanavatitamo'dhyāyaḥ|| 89||

Verse 30

ब्राह्मण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत्। इत्येवं चिन्तयानः स विदितश्च्यवनस्य वै।।

brāhmaṇyasya prabhāvāddhi rathe yuktau svadhuryavat| ityevaṃ cintayānaḥ sa viditaścyavanasya vai||

Verse 31

सम्प्रेक्ष्योवाच नृपतिं क्षिप्रमागम्यतामिति। इत्युक्तः सहभार्यस्तु सोभ्यगच्छन्महामुनिम्।।

samprekṣyovāca nṛpatiṃ kṣipramāgamyatāmiti| ityuktaḥ sahabhāryastu sobhyagacchanmahāmunim||

Verse 32

शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत च पार्थिवः। तस्याशिषः प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम्। निषीदेत्यब्रवीद्धीमान्सान्त्वयन्पुरुषर्षभः।।

śirasā vandanīyaṃ tamavandata ca pārthivaḥ| tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munistaṃ narādhipam| niṣīdetyabravīddhīmānsāntvayanpuruṣarṣabhaḥ||

Verse 33

ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नृपते नृपम्। उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत।।

tataḥ prakṛtimāpanno bhārgavo nṛpate nṛpam| uvāca ślakṣṇayā vācā tarpayanniva bhārata||

Verse 34

राजन्सम्यग्जितानीह पञ्चपञ्च स्वयं त्वया। मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान्मुक्तोसि तेन वै।।

rājansamyagjitānīha pañcapañca svayaṃ tvayā| manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrānmuktosi tena vai||

Verse 35

सम्यगाराधितः पुत्र त्वयाऽहं वदतांवर। न हि ते वृजितं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि दृश्यते।।

samyagārādhitaḥ putra tvayā'haṃ vadatāṃvara| na hi te vṛjitaṃ kiñcitsusūkṣmamapi dṛśyate||

Verse 36

अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि यथागतम्। प्रीतोस्मि तव राजेन्द्र वरश्च प्रतिगृह्यताम्।।

anujānīhi māṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam| prītosmi tava rājendra varaśca pratigṛhyatām||

Verse 37

कुशिक उवाच। अग्निमध्ये गतेनेव भगवन्सन्निधौ मया। वर्तितं भृगुशार्दूल यन्न दग्धोस्मि तद्बहु।।

kuśika uvāca| agnimadhye gateneva bhagavansannidhau mayā| vartitaṃ bhṛguśārdūla yanna dagdhosmi tadbahu||

Verse 38

एष एव वरो मुख्यः प्राप्तो मे भृगुनन्दन। यत्प्रीतोसि ममाचारैः कुलं त्रातं च मेऽनघ।।

eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandana| yatprītosi mamācāraiḥ kulaṃ trātaṃ ca me'nagha||

Verse 39

एथ मेऽन्द्रग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम्। एतद्राज्यफलं चैव तपसश्च फलं मम।।

etha me'ndragraho vipra jīvite ca prayojanam| etadrājyaphalaṃ caiva tapasaśca phalaṃ mama||

Verse 40

यदि त्वं प्रीतिमान्विप्र मयि वै भृगुनन्दन। अस्ति मे संशयः कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

yadi tvaṃ prītimānvipra mayi vai bhṛgunandana| asti me saṃśayaḥ kaścittanme vyākhyātumarhasi||