Adhyaya 9

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सदृष्टान्तप्रदर्शनं दैवादपि पुरुषकारस्य प्राबल्यप्रतिपादनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ सर्वसास्त्रविशारद। दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sadṛṣṭāntapradarśanaṃ daivādapi puruṣakārasya prābalyapratipādanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña sarvasāstraviśārada| daive puruṣakāre ca kiṃsvicchreṣṭhataraṃ bhavet||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaśca yudhiṣṭhira||

Verse 3

दैवमानुषयोः किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत। पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत।।

daivamānuṣayoḥ kiṃsvitkarmaṇoḥ śreṣṭhamityuta| purā vasiṣṭho bhagavānpitāmahamapṛcchata||

Verse 4

ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः। उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्।।

tataḥ padmodbhavo rājandevadevaḥ pitāmahaḥ| uvāca madhuraṃ vākyamarthavaddhetubhūṣitam||

Verse 5

बीजतो ह्यङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसम्भवः। पर्णान्नालाः प्रसूयन्ते नालात्स्कन्धः प्रवर्तते।।

bījato hyaṅkurotpattiraṅkurātparṇasambhavaḥ| parṇānnālāḥ prasūyante nālātskandhaḥ pravartate||

Verse 6

स्कन्धात्प्रवर्तते पुष्पं पुष्पात्संवर्धते फलम्। फलान्निर्वर्तते बीजं बीजात्स्यात्सम्भवः पुनः।।

skandhātpravartate puṣpaṃ puṣpātsaṃvardhate phalam| phalānnirvartate bījaṃ bījātsyātsambhavaḥ punaḥ||

Verse 7

नाबीजं जायते किञ्चिन्न बीजेने विना फलम्। बीजाद्बीजं प्रभवति नाबीजं विद्यते फलम्।।

nābījaṃ jāyate kiñcinna bījene vinā phalam| bījādbījaṃ prabhavati nābījaṃ vidyate phalam||

Verse 8

यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य वापकः। सुकृते दुष्कृते वाऽपि तादृशं लभते फलम्।।

yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetramāsādya vāpakaḥ| sukṛte duṣkṛte vā'pi tādṛśaṃ labhate phalam||

Verse 9

यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम्। तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।।

yathā bījaṃ vinā kṣetramuptaṃ bhavati niṣphalam| tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati||

Verse 10

क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम्। क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते।।

kṣetraṃ puruṣakārastu daivaṃ bījamudāhṛtam| kṣetrabījasamāyogāttataḥ sasyaṃ samṛddhyate||

Verse 11

कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः। प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च।।

karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayamaśnāti kārakaḥ| pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpyakṛtasya ca||

Verse 12

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा। कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित्।।

śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā| kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kvacit||

Verse 13

कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यवीक्षितः। अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि नवमोऽध्यायः।। 9 ।।

kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavīkṣitaḥ| akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi navamo'dhyāyaḥ|| 9 ||

Verse 14

तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च। प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना।।

tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca| prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivādakṛtātmanā||

Verse 15

तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता। सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते।।

tathā svargaśca bhogaśca niṣṭhā yā ca manīṣitā| sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopalabhyate||

Verse 16

ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः। सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः।। नाकृती लभतेऽभीष्टं क्षितिः क्षीरावसेचनमिति ध.पाठः।।

jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāścandrārkamārutāḥ| sarve puruṣakāreṇa mānuṣyāddevatāṃ gatāḥ|| nākṛtī labhate'bhīṣṭaṃ kṣitiḥ kṣīrāvasecanamiti dha.pāṭhaḥ||

Verse 17

अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम्। श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः।।

artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam| śrīścāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ||

Verse 18

शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु। वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम्।। चन्द्रार्कतारका इति ध.पाठः।

śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa tu| vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam|| candrārkatārakā iti dha.pāṭhaḥ|

Verse 19

नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम्। नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्।।

nādātāraṃ bhajantyarthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam| nākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam||

Verse 20

येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः। स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः।।

yena lokāstrayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśca devatāḥ| sa eṣa bhagavānviṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ||

Verse 21

स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत्। लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेद्यदि।।

svaṃ cetkarmaphalaṃ na syātsarvamevāphalaṃ bhavet| loko daivaṃ samālakṣya udāsīno bhavedyadi||

Verse 22

अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते। वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना।।

akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivamanuvartate| vṛthā śrāmyati samprāpya patiṃ klībamivāṅganā||

Verse 23

न तथा मानुषे लोके फलमस्ति शुभाशुभे। यथा त्रिदशलोके हि फलमल्पेन जायते।।

na tathā mānuṣe loke phalamasti śubhāśubhe| yathā tridaśaloke hi phalamalpena jāyate||

Verse 24

कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते। न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति।। लभते श्रियमिति सर्वत्र सम्बन्धः।।

kṛtaḥ puruṣakārastu daivamevānuvartate| na daivamakṛte kiñcitkasyaciddātumarhati|| labhate śriyamiti sarvatra sambandhaḥ||

Verse 25

यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि। कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः।।

yathā sthānānyanityāni dṛśyante daivateṣvapi| kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyati sthāpayiṣyataḥ||

Verse 26

न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित्। व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया।। अकृते कर्माभावे सति।।

na daivatāni loke'sminvyāpāraṃ yānti kasyacit| vyāsaṅgaṃ janayantyugramātmābhibhavaśaṅkayā|| akṛte karmābhāve sati||

Verse 27

ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः। कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते।। व्यापारं पुण्यरूपं यान्ति अनुमोदन्ते। उग्रं धर्मविघ्नकरम्। एवं सञ्जनयन्त्युग्रा आत्मनिर्भयशङ्कयेति ध.पाठः।।

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ| kasya vācā hyadaivaṃ syādyato daivaṃ pravartate|| vyāpāraṃ puṇyarūpaṃ yānti anumodante| ugraṃ dharmavighnakaram| evaṃ sañjanayantyugrā ātmanirbhayaśaṅkayeti dha.pāṭhaḥ||

Verse 28

कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते। एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यते परमं सुखम्।। यद्यप्येवं कर्मपरत्वं देवर्षीणामस्ति तथापि अदैवं दैवाभावो न वक्तुं शक्य इत्यर्थः।।

kathaṃ tasya samutpattiryato daivaṃ pravartate| evaṃ tridaśaloke'pi prāpyate paramaṃ sukham|| yadyapyevaṃ karmaparatvaṃ devarṣīṇāmasti tathāpi adaivaṃ daivābhāvo na vaktuṃ śakya ityarthaḥ||

Verse 29

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः। आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च।।

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ| ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpyakṛtasya ca||

Verse 30

कृतं च विकृतं किञ्चित्सिद्ध्यते गुरुकर्मणा। सुकृतं दुष्कृतं कर्म अकृतार्थं प्रपद्यते।।

kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiñcitsiddhyate gurukarmaṇā| sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma akṛtārthaṃ prapadyate||

Verse 31

देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते। पुण्यहीनं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति।।

devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyairavāpyate| puṇyahīnaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati||

Verse 32

पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ। पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः।।

purā yayātirvibhraṣṭaścyāvitaḥ patitaḥ kṣitau| punarāropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ||

Verse 33

पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा। ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः।।

purūravāśca rājarṣirdvijairabhihitaḥ purā| aila ityabhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ||

Verse 34

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः। महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः।।

aśvamedhādibhiryajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥ| maharṣiśāpātsaudāsaḥ puruṣādatvamāgataḥ||

Verse 35

अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ। न गच्छतः स्वर्गलोकं वेददृष्टेन कर्मणा।।

aśvatthāmā ca rāmaśca muniputrau dhanurdharau| na gacchataḥ svargalokaṃ vedadṛṣṭena karmaṇā||

Verse 36

वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः। मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः।।

vasuryajñaśatairiṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ| mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ||

Verse 37

बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः। विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृपः।।

balirvairocanirbaddho dharmapāśena daivataiḥ| viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālasadanaḥ kṛpaḥ||

Verse 38

शक्रस्याथ रथोपस्थे विष्ठितो जनमेजयः। द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः।।

śakrasyātha rathopasthe viṣṭhito janamejayaḥ| dvijastrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ||

Verse 39

अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च। वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः।।

ajñānādbrāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena ca| vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ kiṃ daivena na vāritaḥ||

Verse 40

गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे। पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः।।

gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe| purā nṛgaśca rājarṣiḥ kṛkalāsatvamāgataḥ||

Verse 41

धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः। प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे।।

dhundhumāraśca rājarṣiḥ satreṣveva jarāṃ gataḥ| prītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje||

Verse 42

पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः। पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात्।।

pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrairmahābalaiḥ| punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivādbhujasaṃśrayāt||

Verse 43

तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः। किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा।।

taponiyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ| kiṃ te daivabalācchāpamutsṛjante na karmaṇā||

Verse 44

पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम्। लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम्।।

pāpamutsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabham| lobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram||

Verse 45

यथाऽऽग्निः पवनोद्भूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान्भवेत्। तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते।।

yathā''gniḥ pavanodbhūtaḥ susūkṣmo'pi mahānbhavet| tathā karmasamāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate||

Verse 46

यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति। तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति।।

yathā tailakṣayāddīpaḥ pramlānimupagacchati| tathā karmakṣayāddaivaṃ pramlānimupagacchati||

Verse 47

विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्त्रियो वा पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम्। सुविहितमपि चार्थं दैवते रक्ष्यमाणं पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः।।

vipulamapi dhanaughaṃ prāpya bhogāntriyo vā puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno hi bhoktum| suvihitamapi cārthaṃ daivate rakṣyamāṇaṃ puruṣa iha mahātmā prāpnute nityayuktaḥ||

Verse 48

व्ययगुमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते भवती मनुजलोकाद्दैवलोको विशिष्टः। बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम्।।

vyayagumapi sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante bhavatī manujalokāddaivaloko viśiṣṭaḥ| bahutarasusamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇām||

Verse 49

न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम्। गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्रतत्र।।

na ca phalati vikarmā jīvaloke na daivaṃ vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvam| gurumiva kṛtamagryaṃ karma saṃyāti daivaṃ nayati puruṣakāraḥ sañcitastatratatra||

Verse 50

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम। फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः।।

etatte sarvamākhyātaṃ mayā vai munisattama| phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ||

Verse 51

अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन केनचित्। विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात्।।

abhyutthānena daivasya samārabdhena kenacit| vidhinā karmaṇā caiva svargamārgamavāpnuyāt||