Adhyaya 10

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शुभाशुभकर्मफलप्रतिपादनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। कर्मणां च समस्तानां फलिनां भरतर्षभ। फलानि महतां श्रेष्ट प्रब्रूहि परिपृच्छतः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śubhāśubhakarmaphalapratipādanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| karmaṇāṃ ca samastānāṃ phalināṃ bharatarṣabha| phalāni mahatāṃ śreṣṭa prabrūhi paripṛcchataḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां पृच्छसि भारत। रहस्यं यदृषीणां तु तच्छृणुष्व युधिष्ठिर। या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावे चिरेप्सिता।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दशमोऽध्यायः।। 10 ।।

bhīṣma uvāca| hanta te kathayiṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi bhārata| rahasyaṃ yadṛṣīṇāṃ tu tacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira| yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāve cirepsitā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi daśamo'dhyāyaḥ|| 10 ||

Verse 3

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः। तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते।।

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ| tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute||

Verse 4

यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्। तस्यांतस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि।।

yasyāṃyasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham| tasyāṃtasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmanijanmani||

Verse 5

न नश्यति कृतं कर्म चित्तपञ्चेन्द्रियैरिह। ते ह्यस्य साक्षिणो नित्यं षष्ठ आत्मा शुभाशुभे।। गतिः फलम्। येन कर्मणा। प्रेत्यभावे मरणोत्तरं देहान्तरप्राप्तौ।।

na naśyati kṛtaṃ karma cittapañcendriyairiha| te hyasya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā śubhāśubhe|| gatiḥ phalam| yena karmaṇā| pretyabhāve maraṇottaraṃ dehāntaraprāptau||

Verse 6

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम्। अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः।। अस्य कर्तुः।।

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām| anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ|| asya kartuḥ||

Verse 7

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते। श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्।।

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate| śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat||

Verse 8

स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च। चीरवल्कलसंवीते वासांस्याभरणानि च।। दद्यादभ्यागतायेति शेषः।।

sthaṇḍileṣu śayānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca| cīravalkalasaṃvīte vāsāṃsyābharaṇāni ca|| dadyādabhyāgatāyeti śeṣaḥ||

Verse 9

वाहनानि च यानानि योगात्मनि तपोधने। अग्नीनुपशयानस्य राज्ञः पौरुषमेव च।। वानप्रस्थधर्माणां फलान्याह स्थण्डिलेष्वित्यादिना।।

vāhanāni ca yānāni yogātmani tapodhane| agnīnupaśayānasya rājñaḥ pauruṣameva ca|| vānaprasthadharmāṇāṃ phalānyāha sthaṇḍileṣvityādinā||

Verse 10

रसानां प्रतिसंहारे सौभाग्यमनुगच्छति। आमिषप्रतिसंहारे पशून्पुत्रांश्च विन्दति।।

rasānāṃ pratisaṃhāre saubhāgyamanugacchati| āmiṣapratisaṃhāre paśūnputrāṃśca vindati||

Verse 11

अवाक्शिरास्तु यो लम्बेदुदवासं च यो वसेत्। मण्डूकशायी च नरो लभते चेप्सितां गतिम्।। योगात्मनि योगयुक्तचित्ते।।

avākśirāstu yo lambedudavāsaṃ ca yo vaset| maṇḍūkaśāyī ca naro labhate cepsitāṃ gatim|| yogātmani yogayuktacitte||

Verse 12

पाद्यमासनमेवाथ दीपमन्नं प्रतिश्रयम्। दद्यादतिथिपूजार्थं स यज्ञः पञ्चदक्षिणः।।

pādyamāsanamevātha dīpamannaṃ pratiśrayam| dadyādatithipūjārthaṃ sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ||

Verse 13

वीरासनं वीरशय्यां वीरस्थानमुपासतः। अक्षयास्तस्य वै लोकाः सर्वकामगमास्तथा।। सततं चैकशायी यः स इति झ.पाठः। तत्र एकशायी ब्रह्मचर्यवान्।।

vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīrasthānamupāsataḥ| akṣayāstasya vai lokāḥ sarvakāmagamāstathā|| satataṃ caikaśāyī yaḥ sa iti jha.pāṭhaḥ| tatra ekaśāyī brahmacaryavān||

Verse 14

धनं लभेत दानेन मौनेनाज्ञां विशांपते। उपभोगांश्च तपसा ब्रह्मचर्येण जीवितम्।। वीरा आसतेऽस्मिन्निति वीरासनं रणदेशं उपेत्य वीरशय्यां तत्र दीर्घनिद्रां च प्राप्य वीरस्थानं स्वर्गलोकम्।।

dhanaṃ labheta dānena maunenājñāṃ viśāṃpate| upabhogāṃśca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam|| vīrā āsate'sminniti vīrāsanaṃ raṇadeśaṃ upetya vīraśayyāṃ tatra dīrghanidrāṃ ca prāpya vīrasthānaṃ svargalokam||

Verse 15

रूपमैश्वर्यमारोग्यमहिंसाफलमश्नुते। फलमूलाशिनो राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत्।।

rūpamaiśvaryamārogyamahiṃsāphalamaśnute| phalamūlāśino rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ bhavet||

Verse 16

प्रायोपवेशिनो राजन्सर्वत्र सुखमुच्यते। गवाढ्यः शाकदीक्षायां स्वर्गगामी तृणाशनः।। आज्ञामविच्छिन्नामिति शेषः। तपसा कृच्छ्रादिना जीवितमायुः।।

prāyopaveśino rājansarvatra sukhamucyate| gavāḍhyaḥ śākadīkṣāyāṃ svargagāmī tṛṇāśanaḥ|| ājñāmavicchinnāmiti śeṣaḥ| tapasā kṛcchrādinā jīvitamāyuḥ||

Verse 17

स्त्रियस्त्रिषवणं स्नात्वा वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत्। स्वर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलमुत्तमम्।। शाकदीक्षायां शाकमात्राशननियमे।।

striyastriṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet| svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulamuttamam|| śākadīkṣāyāṃ śākamātrāśananiyame||

Verse 18

सलिलाशी भवेद्यस्तु सदाग्निः संस्कृतो द्विजः। मरुत्साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशिने।। क्रतुं संकल्पं सत्यसंकल्पत्वमिति यावत्। दीक्षया यज्ञेन।।

salilāśī bhavedyastu sadāgniḥ saṃskṛto dvijaḥ| marutsādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭhamanāśine|| kratuṃ saṃkalpaṃ satyasaṃkalpatvamiti yāvat| dīkṣayā yajñena||

Verse 19

उपवासं च दीक्षायामभिषेकं च पार्थिव। कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते।। सदाग्निः अविच्छिन्नाग्निहोत्रः।।

upavāsaṃ ca dīkṣāyāmabhiṣekaṃ ca pārthiva| kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate|| sadāgniḥ avicchinnāgnihotraḥ||

Verse 20

अधीत्य सर्ववेदान्वै सद्यो दुःखाद्विमुच्यते। तत्पाठधारणात्स्वर्गमर्थज्ञानात्परां गतिम्।।

adhītya sarvavedānvai sadyo duḥkhādvimucyate| tatpāṭhadhāraṇātsvargamarthajñānātparāṃ gatim||

Verse 21

वितृष्णानां वेदजपात्स्वर्गमोक्षफलं स्मृतम्। मानसं हि चरन्धर्म स्वर्गलोकमुपाश्नुते।।

vitṛṣṇānāṃ vedajapātsvargamokṣaphalaṃ smṛtam| mānasaṃ hi carandharma svargalokamupāśnute||

Verse 22

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योसौप्राणान्तिकोरोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखं।। अभिषेकं तीर्थाटनम्। वीरस्थानात्स्वर्गादपि विशिष्यते।।

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ| yosauprāṇāntikorogastāṃtṛṣṇāṃ tyajataḥ sukhaṃ|| abhiṣekaṃ tīrthāṭanam| vīrasthānātsvargādapi viśiṣyate||

Verse 23

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्। एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति।।

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram| evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati||

Verse 24

अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च। स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्।।

acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca| svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam||

Verse 25

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः। चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका न तु जीर्यते।।

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ| cakṣuḥ śrotre ca jīryete tṛṣṇaikā na tu jīryate||

Verse 26

येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः। माता च येन प्रीणाति पृथिवी तेन पूजिता। येन प्रीणात्युपाध्यायस्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्।।

yena prīṇanti pitarastena prītaḥ prajāpatiḥ| mātā ca yena prīṇāti pṛthivī tena pūjitā| yena prīṇātyupādhyāyastena syādbrahma pūjitam||

Verse 27

सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः। अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः।।

sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ| anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ||

Verse 28

वैशम्पायन उवाच। भीष्मस्यैतद्वचः श्रुत्वा विस्मिताः कुरुपुङ्गवाः। आसन्प्रहृष्टमनसः प्रीतिमन्तोऽभवंस्तदा।।

vaiśampāyana uvāca| bhīṣmasyaitadvacaḥ śrutvā vismitāḥ kurupuṅgavāḥ| āsanprahṛṣṭamanasaḥ prītimanto'bhavaṃstadā||

Verse 29

यन्मन्त्रे भवति वृथोपयुज्यमाने यत्सोमे भवति वृथाऽभिषूयमाणे। यच्चाग्नौ भवति वृथाऽभिहूयमाने तत्सर्वं भवति वृथाऽभिधीयमाने।।

yanmantre bhavati vṛthopayujyamāne yatsome bhavati vṛthā'bhiṣūyamāṇe| yaccāgnau bhavati vṛthā'bhihūyamāne tatsarvaṃ bhavati vṛthā'bhidhīyamāne||

Verse 30

इत्येतदृषिणा प्रोक्तमुक्तवानस्मि भारत। शुभाशुभफलप्राप्तौ किमतः श्रोतुमिच्छसि।।

ityetadṛṣiṇā proktamuktavānasmi bhārata| śubhāśubhaphalaprāptau kimataḥ śrotumicchasi||