Adhyaya 87

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति रामविश्वामित्रयोरुत्पत्तिप्रकारकथनारम्भः।। 1 ।। च्यवनेन कुशिकराजमेत्य सभार्यं तम्प्रति स्वशुश्रूषाविधानम्।। 2 ।। सभार्येण कुशिकेन एकविंशतिदिवसाननवरतमेकपार्श्वेन प्रसुप्तस्य च्यवनस्य पादसंवाहनेन पर्युपासनम्।। 3 ।। ततः शयनादुत्थितेन मुनिना किञ्चिद्दूरं गत्वा पुनरन्तर्धानम्।। 4 ।। संशयो मे महाप्राज्ञ सुमहान्सागरोपम। तं मे शृणु महाबाहो श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हसि।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati rāmaviśvāmitrayorutpattiprakārakathanārambhaḥ|| 1 || cyavanena kuśikarājametya sabhāryaṃ tamprati svaśuśrūṣāvidhānam|| 2 || sabhāryeṇa kuśikena ekaviṃśatidivasānanavaratamekapārśvena prasuptasya cyavanasya pādasaṃvāhanena paryupāsanam|| 3 || tataḥ śayanādutthitena muninā kiñciddūraṃ gatvā punarantardhānam|| 4 || saṃśayo me mahāprājña sumahānsāgaropama| taṃ me śṛṇu mahābāho śrutvā vyākhyātumarhasi||

Verse 2

कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो। रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

kautūhalaṃ me sumahajjāmadagnyaṃ prati prabho| rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 3

ब्राह्मे बले सुपूर्णानामेतेषां च्यवनादिनाम्। कथमेष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः। कथं ब्रह्मर्षिवंशोऽयं क्षत्रधर्मा व्यजायत।।

brāhme bale supūrṇānāmeteṣāṃ cyavanādinām| kathameṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ| kathaṃ brahmarṣivaṃśo'yaṃ kṣatradharmā vyajāyata||

Verse 4

तदस्य सम्भवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय। कौशिकश्च कथं वंशात्क्षात्राद्वै ब्राह्मणोऽभवत्।।

tadasya sambhavaṃ rājannikhilenānukīrtaya| kauśikaśca kathaṃ vaṃśātkṣātrādvai brāhmaṇo'bhavat||

Verse 5

अहो प्रभावः सुमहानासीद्वै सुमहात्मनोः। रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव हि।।

aho prabhāvaḥ sumahānāsīdvai sumahātmanoḥ| rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva hi||

Verse 6

कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत्। एष दोषो महाप्राज्ञ तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि।।

kathaṃ putrānatikramya teṣāṃ naptṛṣvathābhavat| eṣa doṣo mahāprājña tattvaṃ vyākhyātumarhasi||

Verse 7

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| cyavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata||

Verse 8

एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा। आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिसत्तमः।।

etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaścyavanastadā| āgāminaṃ mahābuddhiḥ svavaṃśe munisattamaḥ||

Verse 9

निश्चित्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम्। दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः।।

niścitya manasā sarvaṃ guṇadoṣabalābalam| dagdhukāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ||

Verse 10

च्यवनस्तमनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत्। वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ।।

cyavanastamanuprāpya kuśikaṃ vākyamabravīt| vastumicchā samutpannā tvayā saha mamānagha||

Verse 11

कुशिक उवाच। भगवन्सहधर्मोऽयं पण्डितैरिह चर्यते। प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्ताशीतितमोऽध्यायः।। 87 ।।

kuśika uvāca| bhagavansahadharmo'yaṃ paṇḍitairiha caryate| pradānakāle kanyānāmucyate ca sadā budhaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptāśītitamo'dhyāyaḥ|| 87 ||

Verse 12

यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन। तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमर्हसि।।

yattu tāvadatikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapodhana| tatkāryaṃ prakariṣyāmi tadanujñātumarhasi||

Verse 13

भीष्म उवाच। अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुनेः। कुशिको भार्यया सार्धमाजगाम यतो मुनिः।।

bhīṣma uvāca| athāsanamupādāya cyavanasya mahāmuneḥ| kuśiko bhāryayā sārdhamājagāma yato muniḥ||

Verse 14

प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत्। कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः।।

pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyamasmai nyavedayat| kārayāmāsa sarvāśca kriyāstasya mahātmanaḥ||

Verse 15

ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि। ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः।।

tataḥ sa rājā cyavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi| grāhayāmāsa cāvyagro mahātmā niyatavrataḥ||

Verse 16

सत्कृत्य तं तथा विप्रमिदं पुनरथाब्रवीत्। भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे।।

satkṛtya taṃ tathā vipramidaṃ punarathābravīt| bhagavanparavantau svo brūhi kiṃ karavāvahe||

Verse 17

यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत। यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते।।

yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata| yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṃ dadāmi te||

Verse 18

इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते। राजा त्वमसि शाध्युर्वीं भृत्योऽहं परवान्स्त्रिया।।

idaṃ gṛhamidaṃ rājyamidaṃ dharmāsanaṃ ca te| rājā tvamasi śādhyurvīṃ bhṛtyo'haṃ paravānstriyā||

Verse 19

एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा। कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः।।

evamukte tato vākye cyavano bhārgavastadā| kuśikaṃ pratyuvācedaṃ mudā paramayā yutaḥ||

Verse 20

न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः। न च गा न च वै देशान्न यज्ञं श्रूयतामिदम्।।

na rājyaṃ kāmaye rājanna dhanaṃ na ca yoṣitaḥ| na ca gā na ca vai deśānna yajñaṃ śrūyatāmidam||

Verse 21

नियमं किञ्चिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते। परिचर्योस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशङ्कया।।

niyamaṃ kiñcidārapsye yuvayoryadi rocate| paricaryosmi yattābhyāṃ yuvābhyāmaviśaṅkayā||

Verse 22

एवमुक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतुः। प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत।।

evamukte tadā tena dampatī tau jaharṣatuḥ| pratyabrūtāṃ ca tamṛṣimevamastviti bhārata||

Verse 23

अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयदनुत्तमम्। गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत्।।

atha taṃ kuśiko hṛṣṭaḥ prāveśayadanuttamam| gṛhoddeśaṃ tatastasya darśanīyamadarśayat||

Verse 24

इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम्। प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तुं ते तपोधन।।

iyaṃ śayyā bhagavato yathākāmamihoṣyatām| prayatiṣyāvahe prītimāhartuṃ te tapodhana||

Verse 25

अथ सूर्योतिचक्राम तेषां संवदतां तथा। अथर्षिश्चोदयामास पानमन्नं तथैव च।।

atha sūryoticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā| atharṣiścodayāmāsa pānamannaṃ tathaiva ca||

Verse 26

तमपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा। किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम्।।

tamapṛcchattato rājā kuśikaḥ praṇatastadā| kimannajātamiṣṭaṃ te kimupasthāpayāmyaham||

Verse 27

ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच नराधिपम्। औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत।।

tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca narādhipam| aupapattikamāhāraṃ prayacchasveti bhārata||

Verse 28

तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः। यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप।।

tadvacaḥ pūjayitvā tu tathetyāha sa pārthivaḥ| yathopapannamāhāraṃ tasmai prādājjanādhipa||

Verse 29

ततः स भुक्त्वा भगवन्दम्पती प्राह धर्मवित्। स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो।।

tataḥ sa bhuktvā bhagavandampatī prāha dharmavit| svaptumicchāmyahaṃ nidrā bādhate māmiti prabho||

Verse 30

ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवानृषिसत्तमः। संविवेश नरेशस्तु सपत्नीकः स्थितोऽभवत्।।

tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavānṛṣisattamaḥ| saṃviveśa nareśastu sapatnīkaḥ sthito'bhavat||

Verse 31

न प्रबोध्योस्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गवः। संवाहितव्यौ मे पादौ जागर्तव्यं च वां निशि।।

na prabodhyosmi saṃsupta ityuvācātha bhārgavaḥ| saṃvāhitavyau me pādau jāgartavyaṃ ca vāṃ niśi||

Verse 32

अविशङ्कस्तु कुशिकस्तथेत्येवाह धर्मवित्। न प्राबोधयतां तौ च दंपती रजनीक्षये।।

aviśaṅkastu kuśikastathetyevāha dharmavit| na prābodhayatāṃ tau ca daṃpatī rajanīkṣaye||

Verse 33

यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा। बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती।।

yathādeśaṃ maharṣestu śuśrūṣāparamau tadā| babhūvaturmahārāja prayatāvatha dampatī||

Verse 34

ततः स भगवान्विप्रः समादिश्य नराधिपम्। सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम्।।

tataḥ sa bhagavānvipraḥ samādiśya narādhipam| suṣvāpaikena pārśvena divasānekaviṃśatim||

Verse 35

स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन। पर्युपासत तं हृष्टश्च्यवनाराधने रतः।।

sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana| paryupāsata taṃ hṛṣṭaścyavanārādhane rataḥ||

Verse 36

भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधनः। अकिञ्चिदुक्त्वा तु गृहान्निश्चक्राम महातपाः।।

bhārgavastu samuttasthau svayameva tapodhanaḥ| akiñciduktvā tu gṛhānniścakrāma mahātapāḥ||

Verse 37

तमन्वगच्छतां तौ च क्षुधितौ श्रमकर्शितौ। भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेतौ नावलोकयत्।। अतिथिसेवाधर्म एव सहधर्मः स्त्रीसहितधर्मः।।

tamanvagacchatāṃ tau ca kṣudhitau śramakarśitau| bhāryāpatī muniśreṣṭhastāvetau nāvalokayat|| atithisevādharma eva sahadharmaḥ strīsahitadharmaḥ||

Verse 38

तयोस्तु प्रेक्षतोऽरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः। अन्तर्हितोभूद्राजेन्द्र ततो राजाऽपतत्क्षितौ।।

tayostu prekṣato'reva bhārgavāṇāṃ kulodvahaḥ| antarhitobhūdrājendra tato rājā'patatkṣitau||

Verse 39

ततो मुहूर्तादाश्वस्य सह देव्या महामुनेः। पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्स महीपतिः।।

tato muhūrtādāśvasya saha devyā mahāmuneḥ| punaranveṣaṇe yatnamakarotsa mahīpatiḥ||