Adhyaya 86

Verse 1

दाशैश्च्यवनवृत्तान्तं निवेदितेन नहुषेण तंप्रति तदभीष्टकरणप्रतिज्ञानम्।। 1 ।। च्यवनेन नहुषंप्रति दाशेभ्यः स्वोचितमूल्यदानेनात्ममोचनचोदना।। 2 ।। नहुषेण संपूर्णराज्यस्य मूल्यतापरिकल्पनेपि मुनिता तदनङ्गीकरणे गवि जातेन मुनिना गोः प्रतिनिधीकरणम्।। 3 ।। च्यवनेन गोप्रतिग्रहणेन स्वसहवासिभिर्मत्स्यैः सह दाशानां स्वर्गप्रापणम्।। 4 ।। भीष्म उवाच। नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथाऽऽगतम्। त्वरितः प्रययौ तत्रि सहामात्यपुरोहितः।।

dāśaiścyavanavṛttāntaṃ niveditena nahuṣeṇa taṃprati tadabhīṣṭakaraṇapratijñānam|| 1 || cyavanena nahuṣaṃprati dāśebhyaḥ svocitamūlyadānenātmamocanacodanā|| 2 || nahuṣeṇa saṃpūrṇarājyasya mūlyatāparikalpanepi munitā tadanaṅgīkaraṇe gavi jātena muninā goḥ pratinidhīkaraṇam|| 3 || cyavanena gopratigrahaṇena svasahavāsibhirmatsyaiḥ saha dāśānāṃ svargaprāpaṇam|| 4 || bhīṣma uvāca| nahuṣastu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathā''gatam| tvaritaḥ prayayau tatri sahāmātyapurohitaḥ||

Verse 2

शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः। आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने।।

śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ| ātmānamācacakṣe ca cyavanāya mahātmane||

Verse 3

अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः। सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते।।

arcayāmāsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ| satyavrataṃ mahātmānaṃ devakalpaṃ viśāmpate||

Verse 4

नहुष उवाच। करवाणि प्रियं किं ते तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम। सर्वं कर्ताऽस्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्।।

nahuṣa uvāca| karavāṇi priyaṃ kiṃ te tanme brūhi dvijottama| sarvaṃ kartā'smi bhagavanyadyapi syātsuduṣkaram||

Verse 5

च्यवन उवाच। श्रमेणि महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः। मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह।।

cyavana uvāca| śrameṇi mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ| mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha||

Verse 6

नहुष उवाच। सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित। निष्क्रयार्थे भगवतो यथाऽऽह भृगुनन्दनः।।

nahuṣa uvāca| sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita| niṣkrayārthe bhagavato yathā''ha bhṛgunandanaḥ||

Verse 7

च्यवन उवाच। आत्ममूल्यं च वक्तव्यं न तल्लोकः प्रशंसति। तस्मादहं प्रवक्ष्यामि न चात्मस्तुतिम्मवृतः।।

cyavana uvāca| ātmamūlyaṃ ca vaktavyaṃ na tallokaḥ praśaṃsati| tasmādahaṃ pravakṣyāmi na cātmastutimmavṛtaḥ||

Verse 8

सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप। सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु।।

sahasraṃ nāhamarhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa| sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru||

Verse 9

नहुष उवाच। सहस्राणां शतं विप्र निषोदेभ्यः प्रदीयताम्। स्यादिदं भगवन्मूल्यं किं वाऽन्यन्मन्यते भवान्।।

nahuṣa uvāca| sahasrāṇāṃ śataṃ vipra niṣodebhyaḥ pradīyatām| syādidaṃ bhagavanmūlyaṃ kiṃ vā'nyanmanyate bhavān||

Verse 10

च्यवन उवाच। नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ। दीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय।।

cyavana uvāca| nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha| dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyamamātyaiḥ saha cintaya||

Verse 11

नहुष उवाच। कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित। यदेतदपि नो मूल्यमतो भूयः प्रदीयताम्।।

nahuṣa uvāca| koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita| yadetadapi no mūlyamato bhūyaḥ pradīyatām||

Verse 12

च्यवन उवाच। राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वाऽपि महाद्युते। सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय।।

cyavana uvāca| rājannārhāmyahaṃ koṭiṃ bhūyo vā'pi mahādyute| sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya||

Verse 13

नहुष उवाच। अर्दं राज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम्। एतत्तुल्यमहं मन्ये किं वाऽन्यन्मन्यसे द्विज।।

nahuṣa uvāca| ardaṃ rājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām| etattulyamahaṃ manye kiṃ vā'nyanmanyase dvija||

Verse 14

च्यवन उवाच। अर्धं राज्यं समग्रं च मूल्यं नार्हामि पार्थिव। सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम्।।

cyavana uvāca| ardhaṃ rājyaṃ samagraṃ ca mūlyaṃ nārhāmi pārthiva| sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyamṛṣibhiḥ saha cintyatām||

Verse 15

भीष्म उवाच। महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः। स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः।।

bhīṣma uvāca| maharṣervacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ| sa cintayāmāsa tadā sahāmātyapurohitaḥ||

Verse 16

तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः। नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः।।

tatra tvanyo vanacaraḥ kaścinmūlaphalāśanaḥ| nahuṣasya samīpastho gavijāto'bhavanmuniḥ||

Verse 17

स तमाभाष्य राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः। तोषयिष्याम्यहं क्षिप्तं यथा तुष्टो भविष्यति।।

sa tamābhāṣya rājānamabravīddvijasattamaḥ| toṣayiṣyāmyahaṃ kṣiptaṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati||

Verse 18

नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां खैरेष्वपि कुतोऽन्यथा। भवतो यदहं ब्रयां तत्कार्यमविशङ्कया।।

nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ khaireṣvapi kuto'nyathā| bhavato yadahaṃ brayāṃ tatkāryamaviśaṅkayā||

Verse 19

नहुष उवाच। व्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः। परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे।।

nahuṣa uvāca| vravītu bhagavānmūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ| paritrāyasva māmasmadviṣayaṃ ca kulaṃ ca me||

Verse 20

हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम्। किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्।

hanyāddhi bhagavānkruddhastrailokyamapi kevalam| kiṃ punarmāṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam|

Verse 21

अगाधाम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सऋत्विजः। प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्।।

agādhāmbhasi magnasya sāmātyasya saṛtvijaḥ| plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam||

Verse 22

भीष्म उवाच। नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान्। उवाच हर्षयन्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम्।।

bhīṣma uvāca| nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān| uvāca harṣayansarvānamātyānpārthivaṃ ca tam||

Verse 23

ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम्। एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठति।।

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulamekaṃ dvidhā kṛtam| ekatra mantrāstiṣṭhanti haviranyatra tiṣṭhati||

Verse 24

अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः। गावश्च पुरुषव्याग्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्।।

anargheyā mahārāja dvijā varṇeṣu cottamāḥ| gāvaśca puruṣavyāgra gaurmūlyaṃ parikalpyatām||

Verse 25

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप। हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः।।

nahuṣastu tataḥ śrutvā maharṣervacanaṃ nṛpa| harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ||

Verse 26

अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम्। इदं प्रोवाच नृपते वाचा सन्तर्पयन्निव।।

abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam| idaṃ provāca nṛpate vācā santarpayanniva||

Verse 27

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोसि भार्गव। एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतांवर।।

uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krītosi bhārgava| etanmūlyamahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃvara||

Verse 28

च्यवन उवाच। उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतोस्मि तेऽनघ। गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किञ्चिदिहाच्युत।।

cyavana uvāca| uttiṣṭhāmyeṣa rājendra samyak krītosmi te'nagha| gobhistulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiñcidihācyuta||

Verse 29

कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव। गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्।।

kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva| gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam||

Verse 30

गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते। अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः।।

gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate| annameva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ||

Verse 31

स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ। गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्।।

svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau| gāvo yajñasya netryo vai tathā yajñasya tā mukham||

Verse 32

अमृतं ह्यव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च। अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः।।

amṛtaṃ hyavyayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca| amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ||

Verse 33

तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि। गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः।।

tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvi| gāvo hi sumahattejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ||

Verse 34

निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम्। विराजयति तं देशं पापं चास्यापकर्षति।।

niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayam| virājayati taṃ deśaṃ pāpaṃ cāsyāpakarṣati||

Verse 35

गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः। गावः कामदुहोदेव्यो नान्यत्किञ्चित्परं स्मृतम्।।

gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge'pi pūjitāḥ| gāvaḥ kāmaduhodevyo nānyatkiñcitparaṃ smṛtam||

Verse 36

इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं महात्म्यं भरतर्षभ। गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु।।

ityetadgoṣu me proktaṃ mahātmyaṃ bharatarṣabha| guṇaikadeśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu||

Verse 37

निषादा ऊचुः। दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने। सतां साप्तपदं मैत्रं प्रसादं न कुरु प्रभो।।

niṣādā ūcuḥ| darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune| satāṃ sāptapadaṃ maitraṃ prasādaṃ na kuru prabho||

Verse 38

हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः। एवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान्।।

havīṃṣi sarvāṇi yathā hyupabhuṅkte hutāśanaḥ| evaṃ tvamapi dharmātmanpuruṣāgniḥ pratāpavān||

Verse 39

प्रसादयामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वयम्। अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम्।।

prasādayāmahe vidvanbhavantaṃ praṇatā vayam| anugrahārthamasmākamiyaṃ gauḥ pratigṛhyatām||

Verse 40

अत्यन्तापदि शक्तानां परित्राणं हि कुर्वताम्। या गतिर्विदिता त्वद्य नरके शरणं भवान्।। च्यवन उवाच।

atyantāpadi śaktānāṃ paritrāṇaṃ hi kurvatām| yā gatirviditā tvadya narake śaraṇaṃ bhavān|| cyavana uvāca|

Verse 41

कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च। नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्।।

kṛpaṇasya ca yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca| naraṃ samūlaṃ dahati kakṣamagniriva jvalan||

Verse 42

प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः। दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह।।

pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ| divaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyairjāloddhṛtaiḥ saha||

Verse 43

भीष्म उवाच। ततस्तस्य प्रभावात्ते महर्षेर्भावितात्मनः। निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः।।

bhīṣma uvāca| tatastasya prabhāvātte maharṣerbhāvitātmanaḥ| niṣādāstena vākyena saha matsyairdivaṃ yayuḥ||

Verse 44

ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान्। आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ।।

tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarān| ārohamāṇāṃstridivaṃ matsyāṃśca bharatarṣabha||

Verse 45

ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः। वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्नृपम्।।

tatastau gavijaścaiva cyavanaśca bhṛgūdvahaḥ| varābhyāmanurūpābhyāṃ chandayāmāsaturnṛpam||

Verse 46

ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः। परमित्यब्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम।।

tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ| paramityabravītprītastadā bharatasattama||

Verse 47

ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः। तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्।।

tato jagrāha dharme sa sthitimindranibho nṛpaḥ| tatheti coditaḥ prītastāvṛṣī pratyapūjayat||

Verse 48

समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम्। गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ।।

samāptadīkṣaścyavanastato'gacchatsvamāśramam| gavijaśca mahātejāḥ svamāśramapadaṃ yayau||

Verse 49

निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप। नहुषोपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश स्वकं पुरम्।।

niṣādāśca divaṃ jagmuste ca matsyā janādhipa| nahuṣopi varaṃ labdhvā praviveśa svakaṃ puram||

Verse 50

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि। दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे वा युधिष्ठिर।।

etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| darśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse vā yudhiṣṭhira||

Verse 51

महाभाग्यं गवां चैव तता धर्मविनिश्चयम्। किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम्।।

mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tatā dharmaviniścayam| kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam||