Adhyaya 85

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति महद्दर्शनसहवासयोर्गवां च प्रभावबोधनाय च्यवनोपाख्यानकथनारम्भः।। 1 ।। गङ्गायमुना सङ्गमेऽन्तर्जले निमज्य तपस्यतश्च्यवनस्य दाशैर्जालेन जलचरैः सह कूलप्रापणम्।। 2 ।। दाशैः प्रार्थितेन तेन तान्प्रति मत्स्यै सह स्वस्य प्राणजालान्यतरस्मान्मोचनचोदना।। 3।। युधिष्ठिर उवाच। दर्शने कीदृशः स्नेहः संवासे च पितामह। महाभाग्यं गवां चैव तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पश्चाशीतितमोऽध्यायः।। 85 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati mahaddarśanasahavāsayorgavāṃ ca prabhāvabodhanāya cyavanopākhyānakathanārambhaḥ|| 1 || gaṅgāyamunā saṅgame'ntarjale nimajya tapasyataścyavanasya dāśairjālena jalacaraiḥ saha kūlaprāpaṇam|| 2 || dāśaiḥ prārthitena tena tānprati matsyai saha svasya prāṇajālānyatarasmānmocanacodanā|| 3|| yudhiṣṭhira uvāca| darśane kīdṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca pitāmaha| mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tanme vyākhyātumarhasi|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi paścāśītitamo'dhyāyaḥ|| 85 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते। नहुषस्य च संवादं महर्षेश्च्यवनस्य च।।

bhīṣma uvāca| hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute| nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeścyavanasya ca||

Verse 3

पुरा महर्षिश्च्यवनो भार्गवो भरतर्षभ। उदवासकृतारम्भो बभूव स महाव्रतः।।

purā maharṣiścyavano bhārgavo bharatarṣabha| udavāsakṛtārambho babhūva sa mahāvrataḥ||

Verse 4

निहत्य मानं क्रोधं च प्रहर्षं शोकमेव च। वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रतः।।

nihatya mānaṃ krodhaṃ ca praharṣaṃ śokameva ca| varṣāṇi dvādaśa munirjalavāse dhṛtavrataḥ||

Verse 5

आदधत्सर्वभूतेषु विस्रम्यं परमं शुभम्। जलेचरेषु सर्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभुः।।

ādadhatsarvabhūteṣu visramyaṃ paramaṃ śubham| jalecareṣu sarveṣu śītaraśmiriva prabhuḥ||

Verse 6

स्थाणुभूतः शुचिर्भूत्वा दैवतेभ्यः प्रणम्य च। गङ्गायमुनयोर्मध्ये जलं सम्प्रविवेश ह।।

sthāṇubhūtaḥ śucirbhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca| gaṅgāyamunayormadhye jalaṃ sampraviveśa ha||

Verse 7

गङ्गायमुनयोर्वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम्। प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे।।

gaṅgāyamunayorvegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanam| pratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave||

Verse 8

गङ्गा च यमुना चैव सरितश्च सरांसि च। प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन्।। परपीडादर्शने परैः सह संवासे च कीदृशः स्नेह आतृशंस्यं च कर्तव्यम्। गवां माहात्म्यं च ब्रूहीति प्रश्नदूयम्।।

gaṅgā ca yamunā caiva saritaśca sarāṃsi ca| pradakṣiṇamṛṣiṃ cakrurna cainaṃ paryapīḍayan|| parapīḍādarśane paraiḥ saha saṃvāse ca kīdṛśaḥ sneha ātṛśaṃsyaṃ ca kartavyam| gavāṃ māhātmyaṃ ca brūhīti praśnadūyam||

Verse 9

अन्तर्जलेषु सुष्वाप काष्ठभूतो महामुनिः। ततश्चोर्ध्वस्थितो धीमानभवद्भरतर्षभ।। सरितश्च तथानुगा इति ट.थ.ध.पाठः।।

antarjaleṣu suṣvāpa kāṣṭhabhūto mahāmuniḥ| tataścordhvasthito dhīmānabhavadbharatarṣabha|| saritaśca tathānugā iti ṭa.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 10

जलौकसां ससत्वानां बभूव प्रियदर्शनः। उपाजिघ्नन्त च तदा मत्स्यास्तं हृष्टमानसाः। तत्र तस्यासतः कालः समतीतोऽभवन्महान्।। ऊर्ध्वस्थितः उपविष्टः।।

jalaukasāṃ sasatvānāṃ babhūva priyadarśanaḥ| upājighnanta ca tadā matsyāstaṃ hṛṣṭamānasāḥ| tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto'bhavanmahān|| ūrdhvasthitaḥ upaviṣṭaḥ||

Verse 11

ततः कदाचित्समये कस्मिंश्चिन्मत्स्यजीविनः। तं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते।।

tataḥ kadācitsamaye kasmiṃścinmatsyajīvinaḥ| taṃ deśaṃ samupājagmurjālahastā mahādyute||

Verse 12

निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चयाः। व्यायता बलिनः शूराः सलिलेष्वनुवर्तिनः। अभ्याययुश्च तं देशं निश्चिता जालकर्म्णि।।

niṣādā bahavastatra matsyoddharaṇaniścayāḥ| vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣvanuvartinaḥ| abhyāyayuśca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmṇi||

Verse 13

जालं ते योजयामासुर्नवसूत्रकृतं दृढम्। मत्स्योद्धरणमाकर्षस्तदा भरतसत्तम।।

jālaṃ te yojayāmāsurnavasūtrakṛtaṃ dṛḍham| matsyoddharaṇamākarṣastadā bharatasattama||

Verse 14

ततस्ते बहुभिर्योगैः कैवर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः। गङ्गायमुनयोर्वारि जालेनावकिरन्ति ते।।

tataste bahubhiryogaiḥ kaivartā matsyakāṅkṣiṇaḥ| gaṅgāyamunayorvāri jālenāvakiranti te||

Verse 15

जालं सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा। विस्तारायामसम्पन्नं यत्तत्र सलिले क्षमम्।।

jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ navasūtrakṛtaṃ tathā| vistārāyāmasampannaṃ yattatra salile kṣamam||

Verse 16

ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम्। अवतीर्य ततः सर्वे जालं चकृषिरे तदा।।

tataste sumahaccaiva balavacca suvartitam| avatīrya tataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā||

Verse 17

अभीतरूपाः संहृष्टा अन्योन्यवशवर्तिनः। बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्च तथाऽन्याञ्जलचारिणः।।

abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭā anyonyavaśavartinaḥ| babandhustatra matsyāṃśca tathā'nyāñjalacāriṇaḥ||

Verse 18

तथा मत्स्यैः परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम्। आकर्षयन्महाराज जालेनाथ यदृच्छया।।

tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cyavanaṃ bhṛgunandanam| ākarṣayanmahārāja jālenātha yadṛcchayā||

Verse 19

नदीशैवलदिग्धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम्। लग्नैः शङ्खनखैर्गात्रे क्रोडैश्चित्रैरिवार्पितम्। आसतः आसीनस्य।।

nadīśaivaladigdhāṅgaṃ hariśmaśrujaṭādharam| lagnaiḥ śaṅkhanakhairgātre kroḍaiścitrairivārpitam| āsataḥ āsīnasya||

Verse 20

तं जालेनोद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम्। सर्वे प्राञ्जलयो दाशाः शिरोभिः प्रापतन्भुवि।।

taṃ jālenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragam| sarve prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatanbhuvi||

Verse 21

परिखेदपरित्रासाज्जालस्याकर्षणेन च। मत्स्या बभूवुर्व्यापन्नाः स्थलसंस्पर्शनेन च।।

parikhedaparitrāsājjālasyākarṣaṇena ca| matsyā babhūvurvyāpannāḥ sthalasaṃsparśanena ca||

Verse 22

स मुनिस्तत्तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम्। बभूव कृपयाविष्टो निःश्वसंश्च पुनःपनः।।

sa munistattadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam| babhūva kṛpayāviṣṭo niḥśvasaṃśca punaḥpanaḥ||

Verse 23

निषादा ऊचुः। अज्ञानाद्यत्कृतं पापं प्रसादं तत्र नः कुरु। करवाम प्रिय किं ते तन्नो ब्रूहि महामुने।।

niṣādā ūcuḥ| ajñānādyatkṛtaṃ pāpaṃ prasādaṃ tatra naḥ kuru| karavāma priya kiṃ te tanno brūhi mahāmune||

Verse 24

इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्च्यवनो वाक्यमब्रवीत्। यो मेऽद्य परमः कामस्तं शृणुध्वं मसाहिताः।।

ityukto matsyamadhyasthaścyavano vākyamabravīt| yo me'dya paramaḥ kāmastaṃ śṛṇudhvaṃ masāhitāḥ||

Verse 25

प्राणोत्सर्गं विसर्गं वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह। संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलेऽध्युपितानहम्।।

prāṇotsargaṃ visargaṃ vā matsyairyāsyāmyahaṃ saha| saṃvāsānnotsahe tyaktuṃ salile'dhyupitānaham||

Verse 26

इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभृशं भयकम्पिताः। सर्वे विवर्णवदना नहुषाय न्यवेदयन्।।

ityuktāste niṣādāstu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ| sarve vivarṇavadanā nahuṣāya nyavedayan||