Adhyaya 84

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रत्यौरसादिपुत्रनिरूपणम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक्। कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhirampratyaurasādiputranirūpaṇam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| brūhi tāta kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthak| kīdṛśyāṃ kīdṛśāścāpi putrāḥ kasya ca ke ca te||

Verse 2

विप्रवादाः सुबहवः श्रूयन्ते पुत्रकारिणाम्। अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुरशीतितमोऽध्यायः।। 84 ।।

vipravādāḥ subahavaḥ śrūyante putrakāriṇām| atra no muhyatāṃ rājansaṃśayaṃ chettumarhasi|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi caturaśītitamo'dhyāyaḥ|| 84 ||

Verse 3

भीष्म उवाच। आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयः प्रथमो बहुधा परे।।

bhīṣma uvāca| ātmā putrastu vijñeyaḥ prathamo bahudhā pare||

Verse 4

स्वे क्षेत्रे संस्कृते यस्तु पुत्रमुत्पादयेत्स्वयम्। तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम्।।

sve kṣetre saṃskṛte yastu putramutpādayetsvayam| tamaurasaṃ vijānīyātputraṃ prathamakalpitam||

Verse 5

अग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वा वराय प्रतिपादिता। पुत्रिका स्याद्दुहितरि सङ्कल्पे वाऽपि वा सुतः।।

agniṃ prajāpatiṃ ceṣṭvā varāya pratipāditā| putrikā syādduhitari saṅkalpe vā'pi vā sutaḥ||

Verse 6

तल्पे जातः प्रमीतस्य क्लीबस्य पतितस्य वा। स्वधर्मेण नियुक्तो यः स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः।। विप्रवादाः विविधाः प्रवादः पूर्वोक्ता एव।।

talpe jātaḥ pramītasya klībasya patitasya vā| svadharmeṇa niyukto yaḥ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ|| vipravādāḥ vividhāḥ pravādaḥ pūrvoktā eva||

Verse 7

माता पिता च दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि। सदृशप्रीतिसंयुक्तो विज्ञेयो दत्रिमः सुतः।।

mātā pitā ca dadyātāṃ yamadbhiḥ putramāpadi| sadṛśaprītisaṃyukto vijñeyo datrimaḥ sutaḥ||

Verse 8

सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम्। पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं विज्ञेयः स तु कृत्रिमः।।

sadṛśaṃ tu prakuryādyaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam| putraṃ putraguṇairyuktaṃ vijñeyaḥ sa tu kṛtrimaḥ||

Verse 9

उत्पद्यते यस्य गूढं न च ज्ञायेत कस्यचित्। स भवेद्गूढजो नाम तस्य स्याद्यस्य तल्पतः।।

utpadyate yasya gūḍhaṃ na ca jñāyeta kasyacit| sa bhavedgūḍhajo nāma tasya syādyasya talpataḥ||

Verse 10

मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वा। यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते।।

mātāpitṛbhyāmutsṛṣṭastayoranyatareṇa vā| yaṃ putraṃ pratigṛhṇīyādapaviddhaḥ sa ucyate||

Verse 11

पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः। तं कानीनं वदन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवे।।

pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayedrahaḥ| taṃ kānīnaṃ vadannāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhave||

Verse 12

या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती। वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति उच्यते।।

yā garbhiṇī saṃskriyate jñātā'jñātāpi vā satī| voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti ucyate||

Verse 13

क्रीणीयाद्यस्त्वपर्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात्। स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोपि वा।।

krīṇīyādyastvaparyārthaṃ mātāpitroryamantikāt| sa krītakaḥ sutastasya sadṛśo'sadṛśopi vā||

Verse 14

या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वकेच्छया। उत्पादयति पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते।।

yā patyā vā parityaktā vidhavā vā svakecchayā| utpādayati punarbhūtvā sa paunarbhava ucyate||

Verse 15

सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्याङ्गताऽपि वा। पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनसंस्कारमर्हति।।

sā cedakṣatayoniḥ syādgatapratyāṅgatā'pi vā| paunarbhavena bhartrā sā punasaṃskāramarhati||

Verse 16

मातापितृहनो यः स्यात्त्यक्तो वा स्यादकारणम्। आत्मानं स्पर्शयेद्यस्तु स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः।।

mātāpitṛhano yaḥ syāttyakto vā syādakāraṇam| ātmānaṃ sparśayedyastu svayaṃdattastu sa smṛtaḥ||

Verse 17

यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम्। स पावयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः।।

yaṃ brāhmaṇastu śūdrāyāṃ kāmādutpādayetsutam| sa pāvayanneva śavastasmātpāraśavaḥ smṛtaḥ||

Verse 18

दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत्। सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः।।

dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet| so'nujñāto haredaṃśamiti dharmo vyavasthitaḥ||

Verse 19

क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान्। पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः।।

kṣetrajādīnsutānetānekādaśa yathoditān| putrapratinidhīnāhuḥ kriyālopānmanīṣiṇaḥ||

Verse 20

प्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्भवेत्। सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत्।।

prātṝṇāmekajātānāmekaścetputravānbhavet| sarvāṃstāṃstena putreṇa putriṇo manurabravīt||

Verse 21

सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत्। सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः।।

sarvāsāmekapatnīnāmekā cetputriṇī bhavet| sarvāstāstena putreṇa prāha putravatīrmanuḥ||

Verse 22

आत्मा पुत्रश्च विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः। निरुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा।। तल्पे कलत्रे।।

ātmā putraśca vijñeyastasyānantarajaśca yaḥ| niruktajaśca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajastathā|| talpe kalatre||

Verse 23

पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया। तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथाऽपरः।। अनन्तरजः औरसः निरुक्तजः स्वक्षेत्रेऽन्यो रेतःसेकार्थमुक्तस्तज्जः। प्रसृतोऽनिरुक्तोऽपि यो लौल्यात्परक्षेत्रे रेतः सिञ्चति तज्जः प्रसृतजः।।

patitasya tu bhāryāyā bhartrā susamavetayā| tathā dattakṛtau putrāvadhyūḍhaśca tathā'paraḥ|| anantarajaḥ aurasaḥ niruktajaḥ svakṣetre'nyo retaḥsekārthamuktastajjaḥ| prasṛto'nirukto'pi yo laulyātparakṣetre retaḥ siñcati tajjaḥ prasṛtajaḥ||

Verse 24

षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा। इत्येते वै समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत।। तथा पतितात्स्वभार्यायामेव जातः। भार्यायाः तृतीयार्थे षष्ठी। दत्तः पञ्चमः। कृतः क्रीतः स्वयमुपायगम्यो वा षष्ठः। अध्यूढः यस्य माता गर्भवत्येव ऊढा तादृशः सप्तमः।।

ṣaḍapadhvaṃsajāścāpi kānīnāpasadāstathā| ityete vai samākhyātāstānvijānīhi bhārata|| tathā patitātsvabhāryāyāmeva jātaḥ| bhāryāyāḥ tṛtīyārthe ṣaṣṭhī| dattaḥ pañcamaḥ| kṛtaḥ krītaḥ svayamupāyagamyo vā ṣaṣṭhaḥ| adhyūḍhaḥ yasya mātā garbhavatyeva ūḍhā tādṛśaḥ saptamaḥ||

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच। षडपध्वंसजाः के स्युः के वाऽप्यपसदास्तथा। एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि।।

yudhiṣṭhira uvāca| ṣaḍapadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vā'pyapasadāstathā| etatsarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvamarhasi||

Verse 26

भीष्म उवाच। त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर। वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत।।

bhīṣma uvāca| triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira| varṇayośca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata||

Verse 27

एको द्विवर्ण एवाथ तथाऽत्रैवोपलक्षितः। षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु।।

eko dvivarṇa evātha tathā'traivopalakṣitaḥ| ṣaḍapadhvaṃsajāste hi tathaivāpasadāñśṛṇu||

Verse 28

चाण्डालो व्रात्यवर्णौ तु ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च। वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यास्तेऽपसदास्त्रयः।।

cāṇḍālo vrātyavarṇau tu brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca| vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyāste'pasadāstrayaḥ||

Verse 29

मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ। ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु।।

māgadho vāmakaścaiva dvau vaiśyasyopalakṣitau| brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu||

Verse 30

ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः। पुत्रा ह्येते न शक्यन्ते मिथ्या कर्तुं नराधिप।।

brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ityete'pasadāḥ smṛtāḥ| putrā hyete na śakyante mithyā kartuṃ narādhipa||

Verse 31

युधिष्ठिर उवाच। क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम्। तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca| kṣetrajaṃ kecidevāhuḥ sutaṃ kecittu śukrajam| tulyāvetau sutau kasya tanme brūhi pitāmaha||

Verse 32

भीष्म उवाच। रेतजो वा भवेत्पुत्रः पुत्रो वा क्षत्रेजो भवेत्। अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे।।

bhīṣma uvāca| retajo vā bhavetputraḥ putro vā kṣatrejo bhavet| adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetyetadeva nibodha me||

Verse 33

युधिष्ठिर उवाच। रेतजं विद्म वै पुत्रं क्षत्रेजस्यागमः कथम्। अध्यूढं विद्म वै पुत्रं भित्त्वा तु समयं कथम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| retajaṃ vidma vai putraṃ kṣatrejasyāgamaḥ katham| adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ bhittvā tu samayaṃ katham||

Verse 34

भीष्म उवाच। आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे। न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्।। षडपध्वंसजा वक्ष्यमाणाः। कानीनः कन्यायां विवाहात् प्रागुत्पन्नश्चतुर्दशः। अपसदा वक्ष्यमाणाः षट्। एते विंशतिः। तान्सर्वान् पुत्रानिति विजानीहि।।

bhīṣma uvāca| ātmajaṃ putramutpādya yastyajetkāraṇāntare| na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet|| ṣaḍapadhvaṃsajā vakṣyamāṇāḥ| kānīnaḥ kanyāyāṃ vivāhāt prāgutpannaścaturdaśaḥ| apasadā vakṣyamāṇāḥ ṣaṭ| ete viṃśatiḥ| tānsarvān putrāniti vijānīhi||

Verse 35

पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते। तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः।। कारणान्तरे लोकापवादादिभये सति।।

putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāmpate| tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syānna vai tatrātmajaḥ sutaḥ|| kāraṇāntare lokāpavādādibhaye sati||

Verse 36

अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ। न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ।।

anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha| na hyātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hyasau||

Verse 37

क्वचिच्च कुतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते। न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर।।

kvacicca kutakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate| na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syādyudhiṣṭhira||

Verse 38

युधिष्ठिर उवाच। कीदृशः कृतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते। शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्यं न भारत।।

yudhiṣṭhira uvāca| kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate| śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyaṃ na bhārata||

Verse 39

भीष्म उवाच। मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत्। न चास्य मातापितरौ ज्ञायेतां स हि कृत्रिमः।।

bhīṣma uvāca| mātāpitṛbhyāṃ yastyaktaḥ pathi yastaṃ prakalpayet| na cāsya mātāpitarau jñāyetāṃ sa hi kṛtrimaḥ||

Verse 40

अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्सम्प्रतिलक्ष्यते। यो वर्णः पोषयेत्तं च तद्वर्णस्तस्य जायते।।

asvāmikasya svāmitvaṃ yasminsampratilakṣyate| yo varṇaḥ poṣayettaṃ ca tadvarṇastasya jāyate||

Verse 41

युधिष्ठिर उवाच। कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम्। देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathamasya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham| deyā kanyā kathaṃ ceti tanme brūhi pitāmaha||

Verse 42

भीष्म उवाच। आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा। त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते।।

bhīṣma uvāca| ātmavattasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivattathā| tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate||

Verse 43

तद्गोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत। अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णस्य युधिष्ठिर।।

tadgotrabandhujaṃ tasya kuryātsaṃskāramacyuta| atha deyā tu kanyā syāttadvarṇasya yudhiṣṭhira||

Verse 44

संस्कर्तुं वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये। कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ।।

saṃskartuṃ varṇagotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye| kānīnādhyūḍhajau vā'pi vijñeyau putrakilbiṣau||

Verse 45

कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ।। तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः।

kānīnādhyūḍhajau vā'pi vijñeyau putrakilbiṣau|| tāvapi svāviva sutau saṃskāryāviti niścayaḥ|

Verse 46

क्षेत्रजो वाऽप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्युत।। आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारान्ब्राह्मणादयः।

kṣetrajo vā'pyapasado ye'dhyūḍhāsteṣu cāpyuta|| ātmavadvai prayuñjīransaṃskārānbrāhmaṇādayaḥ|

Verse 47

स्वं जन्मे मातृगोत्रेण संस्कारं ब्राह्मणादयः।। धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं पदृश्यते।

svaṃ janme mātṛgotreṇa saṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ|| dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo'yaṃ padṛśyate|

Verse 48

एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||