Adhyaya 83

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति सङ्करजातीनां शीलविभागादिनिरूपणम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां चाप्यनिश्चयात्। अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसङ्करः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati saṅkarajātīnāṃ śīlavibhāgādinirūpaṇam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| arthāśrayādvā kāmādvā varṇānāṃ cāpyaniścayāt| ajñānādvāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṅkaraḥ||

Verse 2

तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसङ्करे। को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः।। 83 ।।

teṣāmetena vidhinā jātānāṃ varṇasaṅkare| ko dharmaḥ kāni karmāṇi tanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi tryaśītitamo'dhyāyaḥ|| 83 ||

Verse 3

भीष्म उवाच। चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम्। असृजत्स हि यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः।। एतेन उक्तेन। विधिना प्रकारेण।।

bhīṣma uvāca| cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam| asṛjatsa hi yajñārthe pūrvameva prajāpatiḥ|| etena uktena| vidhinā prakāreṇa||

Verse 4

भार्याश्चतस्नो विप्रस्य द्वयोरात्मा प्रजायते। आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः।। शूद्राणां सेवाद्वारा यज्ञार्थत्वं नतु साक्षात्।।

bhāryāścatasno viprasya dvayorātmā prajāyate| ānupūrvyāddvayorhīnau mātṛjātyau prasūyataḥ|| śūdrāṇāṃ sevādvārā yajñārthatvaṃ natu sākṣāt||

Verse 5

परं शवाद्ब्राह्मणस्यैव पुत्रः शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः। शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या- त्स्वचारित्रं नित्यमथो न जह्यात्।। मातृजात्यौ वैश्यायां वैश्योऽम्बष्ठो नाम। शूद्रायां शूद्रो निषादो नाम पारशवाख्यो भवति।।

paraṃ śavādbrāhmaṇasyaiva putraḥ śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tamāhuḥ| śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syā- tsvacāritraṃ nityamatho na jahyāt|| mātṛjātyau vaiśyāyāṃ vaiśyo'mbaṣṭho nāma| śūdrāyāṃ śūdro niṣādo nāma pāraśavākhyo bhavati||

Verse 6

सर्वानुपायानथ सम्प्रधार्य समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्त्रम्। ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य शुश्रूषया दानपरायणः स्यात्।। शवस्थानतुल्याच्छूद्रात्परमुत्कृष्टम्। परोंशभाग्ब्राह्मणस्यैव पुत्र इति थ.ध.पाठः।।

sarvānupāyānatha sampradhārya samuddharetsvasya kulasya tantram| jyeṣṭho yavīyānapi yo dvijasya śuśrūṣayā dānaparāyaṇaḥ syāt|| śavasthānatulyācchūdrātparamutkṛṣṭam| paroṃśabhāgbrāhmaṇasyaiva putra iti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 7

तिस्रः क्षत्रियसम्बन्धाद्द्वयोरात्माऽस्य जायते। हीनवर्णास्तृतीयायां शूद्रा उग्रा इति स्मृतिः।।

tisraḥ kṣatriyasambandhāddvayorātmā'sya jāyate| hīnavarṇāstṛtīyāyāṃ śūdrā ugrā iti smṛtiḥ||

Verse 8

द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्माऽस्व जायते। शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते।।

dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayorātmā'sva jāyate| śūdrā śūdrasya cāpyekā śūdrameva prajāyate||

Verse 9

अतोऽविशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः। ब्राह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम्।। तन्त्रमुपकरणम्। वयसा ज्येष्ठोऽपि पारशवो द्विजस्य त्रिवर्णजस्य यवीयान् कनीयानेवेति सम्बन्धः।।

ato'viśiṣṭastvadhamo gurudārapradharṣakaḥ| brāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam|| tantramupakaraṇam| vayasā jyeṣṭho'pi pāraśavo dvijasya trivarṇajasya yavīyān kanīyāneveti sambandhaḥ||

Verse 10

अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यंक सूतं स्तोत्रक्रियापरम्। वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम्।। अतः स्वपितुरविशिष्ठो नाधिकः सन्नधमः शूद्रो गुरूणां ब्राह्मणादीनां दारप्रधर्षकश्चेत् बाह्यं चाण्डालादिम्।।

ayājyaṃ kṣatriyo vrātyaṃka sūtaṃ stotrakriyāparam| vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyamapavarjitam|| ataḥ svapituraviśiṣṭho nādhikaḥ sannadhamaḥ śūdro gurūṇāṃ brāhmaṇādīnāṃ dārapradharṣakaścet bāhyaṃ cāṇḍālādim||

Verse 11

शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम्। ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः। एते मतिमतांश्रेष्ठ वर्णसङ्करजाः प्रभो।। विप्रायां क्षत्रियो बाह्यं सूतं स्तोमक्रियापरमिति झ.पाठः।।

śūdraścaṇḍālamatyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam| brāhmaṇyāṃ samprajāyanta ityete kulapāṃsanāḥ| ete matimatāṃśreṣṭha varṇasaṅkarajāḥ prabho|| viprāyāṃ kṣatriyo bāhyaṃ sūtaṃ stomakriyāparamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 12

बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः। शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात्।।

bandī tu jāyate vaiśyānmāgadho vākyajīvanaḥ| śūdrānniṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt||

Verse 13

शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्राम्यधर्मिणः। ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स्वधनजीवनः।।

śūdrādāyogavaścāpi vaiśyāyāṃ grāmyadharmiṇaḥ| brāhmaṇairapratigrāhyastakṣā svadhanajīvanaḥ||

Verse 14

एतेऽपि सदृशान्वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु। मातृजात्या प्रसूयन्ते ह्यवरा हीनयोनिषु।।

ete'pi sadṛśānvarṇāñjanayanti svayoniṣu| mātṛjātyā prasūyante hyavarā hīnayoniṣu||

Verse 15

यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्माऽस्य जायते। आनन्तर्यात्प्रजायन्ते यथा बाह्या प्रधानतः।।

yathā caturṣu varṇeṣu dvayorātmā'sya jāyate| ānantaryātprajāyante yathā bāhyā pradhānataḥ||

Verse 16

ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु। परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान्।।

te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu| parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān||

Verse 17

यथा शूद्रोऽपि ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते। एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रजायते।।

yathā śūdro'pi brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate| evaṃ bāhyatarādbāhyaścāturvarṇyātprajāyate||

Verse 18

प्रतिलोमं तु वर्धन्ते बाह्योद्बाह्यतरात्पुनः। हीनाद्धीनाः प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव तु।।

pratilomaṃ tu vardhante bāhyodbāhyatarātpunaḥ| hīnāddhīnāḥ prasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva tu||

Verse 19

अगम्यागमनाच्चैव जायते वर्णसङ्करः। बाह्यानामनुजायन्ते सैरन्ध्र्यां मागधेषु च। प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम्।।

agamyāgamanāccaiva jāyate varṇasaṅkaraḥ| bāhyānāmanujāyante sairandhryāṃ māgadheṣu ca| prasādhanopacārajñamadāsaṃ dāsajīvanam||

Verse 20

क्षत्रा ह्यायोगवं सूते वागुराबन्धजीवनम्। मैरेयकं च वैदेहः सम्प्रसूतेऽथ माधुकम्।।

kṣatrā hyāyogavaṃ sūte vāgurābandhajīvanam| maireyakaṃ ca vaidehaḥ samprasūte'tha mādhukam||

Verse 21

निषादो मद्गुरं सूते दासं नावोपजीविनम्। मृतपं चापि चाण्डालः श्वपाकमिति विश्रुतम्

niṣādo madguraṃ sūte dāsaṃ nāvopajīvinam| mṛtapaṃ cāpi cāṇḍālaḥ śvapākamiti viśrutam

Verse 22

चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः। मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्धमिति विश्रुतम्।।

caturo māgadhī sūte krūrānmāyopajīvinaḥ| māṃsaṃ svādukaraṃ kṣaudraṃ saugandhamiti viśrutam||

Verse 23

वैदेहकाच्च पापिष्ठा क्रूरं मायोपजीविनम्। निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम्।।

vaidehakācca pāpiṣṭhā krūraṃ māyopajīvinam| niṣādānmadranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam||

Verse 24

चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम्। भृतचैलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम्।।

caṇḍālātpulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam| bhṛtacailapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam||

Verse 25

आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णास्तु ते त्रयः। क्षुद्रो वैदेहकादन्धो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः।।

āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāstu te trayaḥ| kṣudro vaidehakādandho bahirgrāmapratiśrayaḥ||

Verse 26

कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारः प्रसूयते। चाण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान्।।

kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakāraḥ prasūyate| cāṇḍālātpāṇḍusaupākastvaksāravyavahāravān||

Verse 27

आहिण्कों निषादेन वैदेह्यां सम्प्रसूयते। चण्डालेन तु सौपाकश्चण्डालसमवृत्तिमान्।।

āhiṇkoṃ niṣādena vaidehyāṃ samprasūyate| caṇḍālena tu saupākaścaṇḍālasamavṛttimān||

Verse 28

निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तेवसायिनम्। श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम्।।

niṣādī cāpi caṇḍālātputramantevasāyinam| śmaśānagocaraṃ sūte bāhyairapi bahiṣkṛtam||

Verse 29

इत्येते सङ्करे जाताः पितृमातृव्यतिक्रमात्। प्रच्छन्नान्वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः।।

ityete saṅkare jātāḥ pitṛmātṛvyatikramāt| pracchannānvā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ||

Verse 30

चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते। वर्णानां धर्महीनेषु सङ्ख्या नास्तीह कस्यचित्।। वध्यानां चोरादीनां शिरश्छेदादिकार्यकारिणं वद्यघ्नम्।।

caturṇāmeva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate| varṇānāṃ dharmahīneṣu saṅkhyā nāstīha kasyacit|| vadhyānāṃ corādīnāṃ śiraśchedādikāryakāriṇaṃ vadyaghnam||

Verse 31

यदृच्छयोपसम्पन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः। बाह्या बाह्यैश्च जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम्।।

yadṛcchayopasampannairyajñasādhubahiṣkṛtaiḥ| bāhyā bāhyaiśca jāyante yathāvṛtti yathāśrayam||

Verse 32

चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन्। कार्ष्णायसमलङ्कारं परिगृह्य च नित्यशः। वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः।।

catuṣpathaśmaśānāni śailāṃścānyānvanaspatīn| kārṣṇāyasamalaṅkāraṃ parigṛhya ca nityaśaḥ| vaseyurete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ||

Verse 33

युञ्जन्तो वाऽप्यलङ्कारांस्तथोपकरणानि च। गोब्राह्मणाय साहय्यं कुर्वाणा वै न संशयः।।

yuñjanto vā'pyalaṅkārāṃstathopakaraṇāni ca| gobrāhmaṇāya sāhayyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ||

Verse 34

आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यं तथा क्षमा। स्वशरीरैरपि त्राणं बाह्यानां सिद्धिकारणम्। भवन्ति मनुजव्याघ्र तत्र मे नास्ति संशयः।।

ānṛśaṃsyamanukrośaḥ satyavākyaṃ tathā kṣamā| svaśarīrairapi trāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikāraṇam| bhavanti manujavyāghra tatra me nāsti saṃśayaḥ||

Verse 35

यथोपदेशं परिकीर्तितासु नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान्। निहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादये- त्तितीर्षमाणं हि यथोपलो जले।। चातुर्वर्ण्यस्यैव धर्माः *****न्ने दिहिताः इतरेषां इतरेषां तु जातिभेदानां धर्मनियम इयता च नास्ति।।

yathopadeśaṃ parikīrtitāsu naraḥ prajāyeta vicārya buddhimān| nihīnayonirhi suto'vasādaye- ttitīrṣamāṇaṃ hi yathopalo jale|| cāturvarṇyasyaiva dharmāḥ *****nne dihitāḥ itareṣāṃ itareṣāṃ tu jātibhedānāṃ dharmaniyama iyatā ca nāsti||

Verse 36

अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः। नयन्ति ह्यपथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम्।।

avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥ| nayanti hyapathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam||

Verse 37

स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम्। अत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः।।

svabhāvaścaiva nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇam| atyarthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ||

Verse 38

युधिष्ठिर उवाच। वर्णापेतमविज्ञाय नरं कलुषयोनिजम्। आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे वयम्।। निहीन*** रेतःसेक न कुर्यादिति भावः।।

yudhiṣṭhira uvāca| varṇāpetamavijñāya naraṃ kaluṣayonijam| āryarūpamivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe vayam|| nihīna*** retaḥseka na kuryāditi bhāvaḥ||

Verse 39

भीष्म उवाच। योनिसङ्कलुषे जातं नानाभावसमन्वितम्। कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेयाः शुद्धयोनिकाः।। कलुषयोनिजं सङ्करयोनिजम्।।

bhīṣma uvāca| yonisaṅkaluṣe jātaṃ nānābhāvasamanvitam| karmabhiḥ sajjanācīrṇairvijñeyāḥ śuddhayonikāḥ|| kaluṣayonijaṃ saṅkarayonijam||

Verse 40

अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता। पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम्।।

anāryatvamanācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatā| puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam||

Verse 41

पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम्। न कथञ्च सङ्कीर्णः प्रवृतिं स्वां नियच्छति।। नानाभावैरार्येभ्यः पृथग्भूताभिश्चेष्टाभिः समन्वितं नरं सङ्करयोनिजं जानीयात्।।

pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayam| na kathañca saṅkīrṇaḥ pravṛtiṃ svāṃ niyacchati|| nānābhāvairāryebhyaḥ pṛthagbhūtābhiśceṣṭābhiḥ samanvitaṃ naraṃ saṅkarayonijaṃ jānīyāt||

Verse 42

यथैव सदृसो रूपे मातावित्रोर्हि जायते। व्याघ्रबिन्दोस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति।। प्रकृतिं योनिम्। नियच्छति गूहितुं न शक्नोतीत्यर्थः।।

yathaiva sadṛso rūpe mātāvitrorhi jāyate| vyāghrabindostathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati|| prakṛtiṃ yonim| niyacchati gūhituṃ na śaknotītyarthaḥ||

Verse 43

कुले स्रोतसि संच्छन्ने यस्य स्याद्योनिसङ्करः। संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमथवा बहु।। यथा तिर्यक्स्थारादिकं बीजगुणं न त्यजत्येवं मनुष्योऽपीत्यर्थः।।

kule srotasi saṃcchanne yasya syādyonisaṅkaraḥ| saṃśrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamathavā bahu|| yathā tiryaksthārādikaṃ bījaguṇaṃ na tyajatyevaṃ manuṣyo'pītyarthaḥ||

Verse 44

आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि। सवर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं सास्ति निश्चये।।

āryarūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi| savarṇamanyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ sāsti niścaye||

Verse 45

नानावृत्तेषु भूतेषु नानाक्रमरतेषु च। जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते।।

nānāvṛtteṣu bhūteṣu nānākramarateṣu ca| janmavṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate||

Verse 46

शरीरमिह सत्वेन न तस्य परिकृष्यते। ज्येष्ठमध्यावरं सत्वं तुल्यसत्वं प्रमोदते।। सञ्चन्ने सुगुप्तेऽपि यस्य जन्मनीति शेषः। सः तच्छीलं सङ्करकर्तुः स्वभावम्।।

śarīramiha satvena na tasya parikṛṣyate| jyeṣṭhamadhyāvaraṃ satvaṃ tulyasatvaṃ pramodate|| sañcanne sugupte'pi yasya janmanīti śeṣaḥ| saḥ tacchīlaṃ saṅkarakartuḥ svabhāvam||

Verse 47

ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत्। अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तमभिपूजयेत्।।

jyāyāṃsamapi śīlena vihīnaṃ naiva pūjayet| api śūdraṃ ca dharmajñaṃ sadvṛttamabhipūjayet||

Verse 48

आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः सुशीलचारित्रकुलैः शुभाशुभैः। प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मतः।।

ātmānamākhyāti hi karmabhirnaraḥ suśīlacāritrakulaiḥ śubhāśubhaiḥ| pranaṣṭamapyātmakulaṃ tathā naraḥ punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmataḥ||

Verse 49

योनिष्वेतासु सर्वासु सङ्कीर्णास्वितरासु च। यत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्तां परिवर्जयेत्।।

yoniṣvetāsu sarvāsu saṅkīrṇāsvitarāsu ca| yatrātmānaṃ na janayedbudhastāṃ parivarjayet||