Adhyaya 80

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति वैवाहिकविध्यादेर्दायार्हतादेश्च कथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच कन्यायां प्राप्तशुल्कायां पतिश्चेन्नास्ति कश्चन। तत्र का प्रतिपत्तिः स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अशीतितमोऽध्यायः।। 80।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati vaivāhikavidhyāderdāyārhatādeśca kathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca kanyāyāṃ prāptaśulkāyāṃ patiścennāsti kaścana| tatra kā pratipattiḥ syāttanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aśītitamo'dhyāyaḥ|| 80||

Verse 2

भीष्म उवाच। या पुत्रकस्य ऋद्धस्य प्रतिपाल्या तदा भवेत्। अथवा सा हरेच्छुल्कं क्रीता शुल्कप्रदस्य सा।। शुल्कदश्चेत्प्रोषितस्तद्भयादन्यश्च न वृणुते तदा तत्पित्रा किं कर्तव्यमिति प्रश्नार्थः।।

bhīṣma uvāca| yā putrakasya ṛddhasya pratipālyā tadā bhavet| athavā sā harecchulkaṃ krītā śulkapradasya sā|| śulkadaścetproṣitastadbhayādanyaśca na vṛṇute tadā tatpitrā kiṃ kartavyamiti praśnārthaḥ||

Verse 3

तस्यार्थेऽपत्यमीहेव येन न्यायेन शक्नुयात्। न तस्मान्मन्त्रवत्कार्यं कश्चित्कुर्वीत किञ्चन।।

tasyārthe'patyamīheva yena nyāyena śaknuyāt| na tasmānmantravatkāryaṃ kaścitkurvīta kiñcana||

Verse 4

स्वयंवृतेन साज्ञप्ता पित्रा वै प्रत्यपद्यत। तत्तस्यान्ये प्रशंसन्ति धर्मज्ञा नेतरे जनाः।। या कन्याः पितुः प्रतिपाल्या पिता च यदि तत् शुल्कं परपक्षीयेभ्यः परावृत्य न दद्यात्तर्हि सा कन्या शुल्कप्रदस्यैव ज्ञेया।।

svayaṃvṛtena sājñaptā pitrā vai pratyapadyata| tattasyānye praśaṃsanti dharmajñā netare janāḥ|| yā kanyāḥ pituḥ pratipālyā pitā ca yadi tat śulkaṃ parapakṣīyebhyaḥ parāvṛtya na dadyāttarhi sā kanyā śulkapradasyaiva jñeyā||

Verse 5

एतत्तु नापरे चक्रुरपरे जातु साधवः। साधूनां पुनराचारो गरीयान्धर्मलक्षणः।।

etattu nāpare cakrurapare jātu sādhavaḥ| sādhūnāṃ punarācāro garīyāndharmalakṣaṇaḥ||

Verse 6

अस्मिन्नेव प्रकारे तुसुक्रतुर्वाक्यमब्रवीत्। नप्ता विदेहराजस्य जनकस्य महात्मनः।।

asminneva prakāre tusukraturvākyamabravīt| naptā videharājasya janakasya mahātmanaḥ||

Verse 7

असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम्। अनुप्रश्नः संशयो वा सतामेवमुपालभेत्।।

asadācarite mārge kathaṃ syādanukīrtanam| anupraśnaḥ saṃśayo vā satāmevamupālabhet||

Verse 8

असदेव हि धर्मस्य प्रदानं धर्म आसुरः। नानुशुश्रुम जात्वेनामिमां पूर्वेषु कर्मसु।। स्वयंवृतेति सावित्रीति धर्मज्ञानपरा जना इति च.ध.पाठः।।

asadeva hi dharmasya pradānaṃ dharma āsuraḥ| nānuśuśruma jātvenāmimāṃ pūrveṣu karmasu|| svayaṃvṛteti sāvitrīti dharmajñānaparā janā iti ca.dha.pāṭhaḥ||

Verse 9

भार्यापत्योर्हि सम्बन्धः स्त्रीपुंसोस्तुल्य एव तु। रतिः साधारणो धर्म इति चाह स पार्थिवः।।

bhāryāpatyorhi sambandhaḥ strīpuṃsostulya eva tu| ratiḥ sādhāraṇo dharma iti cāha sa pārthivaḥ||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। अथ केन प्रमाणेन पुंसामादीयते धनम्। पुत्रवद्धि पितुस्तस्य कन्या भवितुमर्हति।।

yudhiṣṭhira uvāca| atha kena pramāṇena puṃsāmādīyate dhanam| putravaddhi pitustasya kanyā bhavitumarhati||

Verse 11

भीष्म उवाच। यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा। तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धनं हरेत्।।

bhīṣma uvāca| yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā| tasyāmātmani tiṣṭhantyāṃ kathamanyo dhanaṃ haret||

Verse 12

मातुश्च यौतकं यत्स्यात्कुमारीभाग एव सः। दौहित्र एव तद्रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत्।।

mātuśca yautakaṃ yatsyātkumārībhāga eva saḥ| dauhitra eva tadrikthamaputrasya piturharet||

Verse 13

ददाति हि स पिण्डान्वै पितुर्मातामहस्य च। पुत्रदौहित्रयोरेव विशेषो नास्ति धर्मतः।।

dadāti hi sa piṇḍānvai piturmātāmahasya ca| putradauhitrayoreva viśeṣo nāsti dharmataḥ||

Verse 14

अन्यत्र जामया सार्धं प्रजानां पुत्र ईहते। दुहिताऽन्यत्र जातेन पुत्रेणापि विशिष्यते।। धर्मस्य स्इत्रीणामस्वातन्त्र्यलक्षणस्य धर्मस्य प्रदानं खण्डनं यत्स आसुरो धर्मः एतां पद्धतिम्। पूर्वेषु वृद्धेषु। कर्मसु विवाहेषु। जात्वेव तदिदं पूर्वजन्म्सविति ध.पाठः।।

anyatra jāmayā sārdhaṃ prajānāṃ putra īhate| duhitā'nyatra jātena putreṇāpi viśiṣyate|| dharmasya sitrīṇāmasvātantryalakṣaṇasya dharmasya pradānaṃ khaṇḍanaṃ yatsa āsuro dharmaḥ etāṃ paddhatim| pūrveṣu vṛddheṣu| karmasu vivāheṣu| jātveva tadidaṃ pūrvajanmsaviti dha.pāṭhaḥ||

Verse 15

दौहित्रकेण धर्मेण तत्र पश्यामि कारणम्। विक्रीतासु हि ये पुत्रा भवन्ति पितुरेव ते।।

dauhitrakeṇa dharmeṇa tatra paśyāmi kāraṇam| vikrītāsu hi ye putrā bhavanti pitureva te||

Verse 16

असूयवस्त्वधर्मिष्ठाः परस्वादायिनः शठाः। आसुरादधिसम्भूता धर्माद्विषमवृत्तयः।।

asūyavastvadharmiṣṭhāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ| āsurādadhisambhūtā dharmādviṣamavṛttayaḥ||

Verse 17

अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। धर्मज्ञा धर्मशास्त्रेषु निबद्धा धर्मसेतुषु।।

atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ| dharmajñā dharmaśāstreṣu nibaddhā dharmasetuṣu||

Verse 18

यो मनुष्यः स्वकं पुत्रं विक्रीय धनमिच्छति। कन्यां वा जीवितार्थाय यः शुल्केन प्रयच्छति।।

yo manuṣyaḥ svakaṃ putraṃ vikrīya dhanamicchati| kanyāṃ vā jīvitārthāya yaḥ śulkena prayacchati||

Verse 19

सप्तावरे महाघोरे निरये कालसाह्वये। स्वेदं मूत्रं पुरीषं च तस्मिन्मूढः समश्नुते।। जामया कन्ययापि तामपेक्ष्येत्यर्थः। अन्यत्र जायते सोपि प्रजया पुत्र ईयते इति ट.थ.ध.पाठः।।

saptāvare mahāghore niraye kālasāhvaye| svedaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca tasminmūḍhaḥ samaśnute|| jāmayā kanyayāpi tāmapekṣyetyarthaḥ| anyatra jāyate sopi prajayā putra īyate iti ṭa.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 20

आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत्। अल्पो वा बहु वा राजन्विक्रयस्तावदेव सः।।

ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ kecidāhurmṛṣaiva tat| alpo vā bahu vā rājanvikrayastāvadeva saḥ||

Verse 21

यद्यप्याचरितः कैश्चिन्नैष धर्मः सनातनः। अन्येषामपि दृश्यन्ते लोभतः सम्प्रवृत्तयः।।

yadyapyācaritaḥ kaiścinnaiṣa dharmaḥ sanātanaḥ| anyeṣāmapi dṛśyante lobhataḥ sampravṛttayaḥ||

Verse 22

वश्यां कुमारीं बलतो ये तां समुपभुञ्जते। एते पापस्य कर्तारस्तमस्यन्धे च शेरते।। कालसाह्नये कालसूत्राख्ये।।

vaśyāṃ kumārīṃ balato ye tāṃ samupabhuñjate| ete pāpasya kartārastamasyandhe ca śerate|| kālasāhnaye kālasūtrākhye||

Verse 23

अन्योप्यथ न विक्रेयो मनुष्यः किं पुनः प्रजाः। अधर्ममूलैर्हि धनैस्तैर्न धर्मोऽथ कश्चन।। बलतो वश्यां नतु स्वच्छन्दत इत्यर्थः।।

anyopyatha na vikreyo manuṣyaḥ kiṃ punaḥ prajāḥ| adharmamūlairhi dhanaistairna dharmo'tha kaścana|| balato vaśyāṃ natu svacchandata ityarthaḥ||