Adhyaya 79

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति विवाहविभागकथनम्।। 1 ।। तथा कन्यानां भार्यात्वप्रापकविध्यादिनिरूपणम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। यन्मूलं सर्वधर्माणां प्रजनस्य गृहस्य च। पितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati vivāhavibhāgakathanam|| 1 || tathā kanyānāṃ bhāryātvaprāpakavidhyādinirūpaṇam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| yanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca| pitṛdevātithīnāṃ ca tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः। कीदृशाय प्रदेया स्यात्कन्येति वसुधाधिप।।

ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ| kīdṛśāya pradeyā syātkanyeti vasudhādhipa||

Verse 3

भीष्म उवाच। शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च। अद्भिरेव प्रदातव्या कन्या गुणवते भवेत्। ब्राह्मणानां सतामेष नित्यं धर्मो युधिष्ठिर।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनाशीतितमोऽध्यायः।।

bhīṣma uvāca| śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca| adbhireva pradātavyā kanyā guṇavate bhavet| brāhmaṇānāṃ satāmeṣa nityaṃ dharmo yudhiṣṭhira|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonāśītitamo'dhyāyaḥ||

Verse 4

आवाह्यमावहेदेवं यो दद्यादनुकूलतः। शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः।। योनि मातृतः पितृतश्च शुद्धिम्। अयं ब्राह्माः प्रथमो विवाहः।।

āvāhyamāvahedevaṃ yo dadyādanukūlataḥ| śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ|| yoni mātṛtaḥ pitṛtaśca śuddhim| ayaṃ brāhmāḥ prathamo vivāhaḥ||

Verse 5

आत्माभिप्रेतमुत्सृज्य कन्याभिप्रेत एष यः। अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर। गान्धर्वमिति तं धर्मं प्राहुर्वेदविदो जनाः।।

ātmābhipretamutsṛjya kanyābhipreta eṣa yaḥ| abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira| gāndharvamiti taṃ dharmaṃ prāhurvedavido janāḥ||

Verse 6

धनेन बहुधा क्रीत्वा सम्प्रलोभ्य च बान्धवान्। असुराणां नृपैतं वै धर्ममाहुर्मनीषिणः।। एवं उक्तगुणवन्तं आवाह्यं विवाहयोग्यं आवहेत् आकारयेत्। ततश्च अनुकूलतो धनदानादिना अभिमुखीकृताय दद्यात्। अयं प्राजापत्यो नाम द्वितीयो विप्राणां क्षत्रियाणां च प्रशस्ततरः।।

dhanena bahudhā krītvā sampralobhya ca bāndhavān| asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmamāhurmanīṣiṇaḥ|| evaṃ uktaguṇavantaṃ āvāhyaṃ vivāhayogyaṃ āvahet ākārayet| tataśca anukūlato dhanadānādinā abhimukhīkṛtāya dadyāt| ayaṃ prājāpatyo nāma dvitīyo viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ ca praśastataraḥ||

Verse 7

हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात्। प्रसह्य हरणं तात राक्षसो विधिरुच्यते।। आसुरं चतुर्थमाह धनेनेति।।

hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt| prasahya haraṇaṃ tāta rākṣaso vidhirucyate|| āsuraṃ caturthamāha dhaneneti||

Verse 8

सुसां मत्तां प्रमत्तां वा रहो रात्रौ च गच्छति। स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचः कथितोऽधमः।।

susāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho rātrau ca gacchati| sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaḥ kathito'dhamaḥ||

Verse 9

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ युधिष्ठिर। पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कथञ्चन।।

pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau yudhiṣṭhira| paiśācaścāsuraścaiva na kartavyau kathañcana||

Verse 10

ब्राह्मः क्षात्रोऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ। पृथग्वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः।।

brāhmaḥ kṣātro'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha| pṛthagvā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ||

Verse 11

तिस्त्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तु। वैश्यः स्वजात्यां विन्देत तास्वपत्यं हिताय हि।।

tistro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu| vaiśyaḥ svajātyāṃ vindeta tāsvapatyaṃ hitāya hi||

Verse 12

द्विजस्य ब्राह्म्णी श्रेष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु। रत्यर्थमपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुरपरे जनाः।।

dvijasya brāhmṇī śreṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu| ratyarthamapi śūdrā syānnetyāhurapare janāḥ||

Verse 13

अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः। शूद्रायां जनयविन्प्रः प्रायश्चित्ती विधीयते।। हत्वेति राक्षसः पञ्चमः। अत्रैव प्रमत्तानां बन्धूनां कन्याहरणात् पैशाचो हरणसामान्यादन्तर्भवति।।

apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ| śūdrāyāṃ janayavinpraḥ prāyaścittī vidhīyate|| hatveti rākṣasaḥ pañcamaḥ| atraiva pramattānāṃ bandhūnāṃ kanyāharaṇāt paiśāco haraṇasāmānyādantarbhavati||

Verse 14

नातिबालां वहन्त्यन्ते अनित्यत्वात्प्रजार्थिनः। वहन्ति कर्मिणस्तस्यामन्तः शुद्धिव्यपेक्षया।।

nātibālāṃ vahantyante anityatvātprajārthinaḥ| vahanti karmiṇastasyāmantaḥ śuddhivyapekṣayā||

Verse 15

अपरान्वयसम्भूतां संस्वप्नादिविवर्जिताम्। कामो यस्यां निषिद्धश्च केचिदिच्छन्ति चापदि।।

aparānvayasambhūtāṃ saṃsvapnādivivarjitām| kāmo yasyāṃ niṣiddhaśca kecidicchanti cāpadi||

Verse 16

त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम्। एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षामवाप्नुयात्।।

triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām| ekaviṃśativarṣo vā saptavarṣāmavāpnuyāt||

Verse 17

यस्यास्तु न भवेद्भाता पिता वा भरतर्षभ। नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा।। नग्निकां एकवाससम्। अजातस्त्रीव्यञ्जनामिति यावत्।।

yasyāstu na bhavedbhātā pitā vā bharatarṣabha| nopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā|| nagnikāṃ ekavāsasam| ajātastrīvyañjanāmiti yāvat||

Verse 18

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती। चतुर्थेऽत्वथ सम्प्राप्ते स्वयं भर्तारमर्जयेत्।।

trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satī| caturthe'tvatha samprāpte svayaṃ bhartāramarjayet||

Verse 19

प्रजा न हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभ। अतोऽन्यथा वर्तमाना भवेद्वाच्या प्रजापतेः।। पुत्रिकाधर्मिणी यस्याः पिता इयमेव दुहिता मम पुत्रस्थाने इत्यभिप्रायवान्न वेति न ज्ञायते सा।।

prajā na hīyate tasyā ratiśca bharatarṣabha| ato'nyathā vartamānā bhavedvācyā prajāpateḥ|| putrikādharmiṇī yasyāḥ pitā iyameva duhitā mama putrasthāne ityabhiprāyavānna veti na jñāyate sā||

Verse 20

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः। इत्येतामुपयच्छेत तं धर्मं मनुरब्रवीत्।।

asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ| ityetāmupayaccheta taṃ dharmaṃ manurabravīt||

Verse 21

युधिष्ठिर उवाच। शुल्कमन्येन दत्तं स्याद्ददानीत्याह चापरः। बलादन्यः प्रभाषेत धनमन्यः प्रदर्शयेत्।।

yudhiṣṭhira uvāca| śulkamanyena dattaṃ syāddadānītyāha cāparaḥ| balādanyaḥ prabhāṣeta dhanamanyaḥ pradarśayet||

Verse 22

पाणिग्रहीत्ता चान्यः स्यात्कस्य भार्या पितामह। तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्।।

pāṇigrahīttā cānyaḥ syātkasya bhāryā pitāmaha| tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān||

Verse 23

भीष्म उवाच। यत्किञ्चित्कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रदृश्यते। मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः।। वाच्या निद्या। प्रजनो हीयते इति ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| yatkiñcitkarma mānuṣyaṃ saṃsthānāya pradṛśyate| mantravanmantritaṃ tasya mṛṣāvādastu pātakaḥ|| vācyā nidyā| prajano hīyate iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 24

भार्यापत्यृत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव च। मृषोक्ते दण्डमर्हन्ति नेत्याहुरपरे जनाः।।

bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca| mṛṣokte daṇḍamarhanti netyāhurapare janāḥ||

Verse 25

नह्यकामेन संवादं मनुरेवं प्रशंसति। अयशस्यमधर्म्यं च यन्मृषा धर्मगोपनम्।। संस्थानाय व्यवस्थार्थं मन्त्रवन्मन्त्रितं विचारवद्भिः सर्वैरेकीभूय मन्त्रितमियमस्मै देयेति विचारितम्। तस्य गृषाकरणं पातकः पातयितुं भवतीत्यर्थः। मृषावादस्त्वपातकमिति थ. ध. पाठः।।

nahyakāmena saṃvādaṃ manurevaṃ praśaṃsati| ayaśasyamadharmyaṃ ca yanmṛṣā dharmagopanam|| saṃsthānāya vyavasthārthaṃ mantravanmantritaṃ vicāravadbhiḥ sarvairekībhūya mantritamiyamasmai deyeti vicāritam| tasya gṛṣākaraṇaṃ pātakaḥ pātayituṃ bhavatītyarthaḥ| mṛṣāvādastvapātakamiti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 26

नैकान्तो दोष एकस्मिंस्तदा केनोपपद्यते। धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत।।

naikānto doṣa ekasmiṃstadā kenopapadyate| dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata||

Verse 27

बन्धुभिः समनुज्ञाते मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत्। तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथञ्चन।।

bandhubhiḥ samanujñāte mantrahomau prayojayet| tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathañcana||

Verse 28

यस्त्वत्र मन्इत्रसमयो भार्यापत्योर्मिथः कृतः। तमेवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः।। तत्र नेति पक्षं निन्दति नहीति।।

yastvatra manitrasamayo bhāryāpatyormithaḥ kṛtaḥ| tamevāhurgarīyāṃsaṃ yaścāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ|| tatra neti pakṣaṃ nindati nahīti||

Verse 29

देवदत्तां पतिर्भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात्। स दैवीं मानुषीं वाचमनृतां पर्युदस्यति।। यद्यपि ज्ञातिभिः कृतः समयो गुरुस्तथापि मन्त्रपूर्वकः समयो गुरुतर इत्यर्थः।।

devadattāṃ patirbhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt| sa daivīṃ mānuṣīṃ vācamanṛtāṃ paryudasyati|| yadyapi jñātibhiḥ kṛtaḥ samayo gurustathāpi mantrapūrvakaḥ samayo gurutara ityarthaḥ||

Verse 30

युधिष्ठिर उवाच। कन्यायां प्राप्तसुल्कायां ज्यायांश्चेदाव्रजेद्वरः। धर्मकामार्थसम्पन्नो वाच्यमत्रानृतं न वा।।

yudhiṣṭhira uvāca| kanyāyāṃ prāptasulkāyāṃ jyāyāṃścedāvrajedvaraḥ| dharmakāmārthasampanno vācyamatrānṛtaṃ na vā||

Verse 31

तस्मिन्नुभयतो दोषे कुर्वञ्श्रेयः समाचरेत्। अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः।। देवः प्राक्कर्म ईश्वरो वा। वेत्ति लभते।।

tasminnubhayato doṣe kurvañśreyaḥ samācaret| ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ|| devaḥ prākkarma īśvaro vā| vetti labhate||

Verse 32

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्। तदेतत्सर्वमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम्।। दोषे सति कुर्वन् कर्ता श्रेयः प्रशस्ततरं किं समाचरेदित्यध्याहृत्य योज्यम् ।।

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān| tadetatsarvamācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām|| doṣe sati kurvan kartā śreyaḥ praśastataraṃ kiṃ samācaredityadhyāhṛtya yojyam ||

Verse 33

भीष्म उवाच। नैव निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वाऽऽसीत्तेन नानृतम्। न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित्। अन्यैर्गुणैरुपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः।। कथ्यतामित्यादरसूचनार्था पुनरुक्तिः।।

bhīṣma uvāca| naiva niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvā''sīttena nānṛtam| na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhicit| anyairguṇairupetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ|| kathyatāmityādarasūcanārthā punaruktiḥ||

Verse 34

अलङ्कृत्वा वहस्वेति यो दद्यादनुकूलतः। यच्च तां च ददत्येवं न शुल्कं विक्रयो न सः। प्रतिगृह्य भवेद्देमेव धर्मः सनातनः।। गुणैर्वयोधिकत्वादिभिः।।

alaṅkṛtvā vahasveti yo dadyādanukūlataḥ| yacca tāṃ ca dadatyevaṃ na śulkaṃ vikrayo na saḥ| pratigṛhya bhaveddemeva dharmaḥ sanātanaḥ|| guṇairvayodhikatvādibhiḥ||

Verse 35

दास्यामि भवते कन्यामिति पूर्वं नभाषितम्। ये चाहुर्ये च नाहुर्ये ये चावश्यं वदन्त्युत।। कन्यार्तालङ्कारग्रहणे न दोषोऽस्तीत्याह अलङ्कृत्वेति।।

dāsyāmi bhavate kanyāmiti pūrvaṃ nabhāṣitam| ye cāhurye ca nāhurye ye cāvaśyaṃ vadantyuta|| kanyārtālaṅkāragrahaṇe na doṣo'stītyāha alaṅkṛtveti||

Verse 36

तस्मादाग्रहणात्पाणेर्याचयन्ति परस्परम्। कन्यावरः पुरा दत्तो मरुद्भिरिति नः श्रुतम्।। नभाषितमित्येकपदम्। ये पूर्वं दास्यामीत्याहुर्ये च नदास्यामीत्याहुर्ये च अवश्यं दास्यामीति वदन्ति तत्सर्वं नभाषितं अनुक्तवदेवेत्यर्थः।।

tasmādāgrahaṇātpāṇeryācayanti parasparam| kanyāvaraḥ purā datto marudbhiriti naḥ śrutam|| nabhāṣitamityekapadam| ye pūrvaṃ dāsyāmītyāhurye ca nadāsyāmītyāhurye ca avaśyaṃ dāsyāmīti vadanti tatsarvaṃ nabhāṣitaṃ anuktavadevetyarthaḥ||

Verse 37

नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्यृषिचोदितम्। तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मतिः।। यस्मादेवं तस्मात् आपाणिग्रहणात्कन्यां याचेतेति मरुतां वरस्तेन ततः पूर्वं विशिष्टवरार्थमपहारेपि न दोष इति भावः।।

nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ityṛṣicoditam| tanmūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ|| yasmādevaṃ tasmāt āpāṇigrahaṇātkanyāṃ yāceteti marutāṃ varastena tataḥ pūrvaṃ viśiṣṭavarārthamapahārepi na doṣa iti bhāvaḥ||

Verse 38

समीक्ष्य च बहून्दोषान्संवासाद्विद्धि पाणयोः। यथा निष्ठाकरं शुल्कं न जात्वासीत्तथा शृणु।। तत्कन्या कामो मूलं यस्य। तस्मादुत्तमदौहित्रार्थिना श्रेयसे एव कन्या प्रदेयेति भावः।।

samīkṣya ca bahūndoṣānsaṃvāsādviddhi pāṇayoḥ| yathā niṣṭhākaraṃ śulkaṃ na jātvāsīttathā śṛṇu|| tatkanyā kāmo mūlaṃ yasya| tasmāduttamadauhitrārthinā śreyase eva kanyā pradeyeti bhāvaḥ||

Verse 39

अहं विचित्रवीर्यस्य द्वे कन्ये समुदावहम्। जित्वाऽङ्गमागधान्सर्वान्काशीनथ च कोसलान्।। संवासाच्चिरपरिचयात्। पाणयोः क्रयविक्रययोः संवादे विद्विषाणयोरिति ध.पाठः।।

ahaṃ vicitravīryasya dve kanye samudāvaham| jitvā'ṅgamāgadhānsarvānkāśīnatha ca kosalān|| saṃvāsācciraparicayāt| pāṇayoḥ krayavikrayayoḥ saṃvāde vidviṣāṇayoriti dha.pāṭhaḥ||

Verse 40

गृहीतपाणिरेकाऽऽसीत्प्राप्तशुल्काऽपराऽभवत्। कन्याऽगृहीता तत्रैव विसर्ज्या इति मे पिता। अब्रवीदितरां कन्यामावहेति स कौरवः।। वीर्यमपि शुल्कं भवतीत्यभिप्रायेणाह अहमिति। अम्बिकाम्बालिकयोरेकत्वविवक्षयां द्वे इत्युक्तम्।।

gṛhītapāṇirekā''sītprāptaśulkā'parā'bhavat| kanyā'gṛhītā tatraiva visarjyā iti me pitā| abravīditarāṃ kanyāmāvaheti sa kauravaḥ|| vīryamapi śulkaṃ bhavatītyabhiprāyeṇāha ahamiti| ambikāmbālikayorekatvavivakṣayāṃ dve ityuktam||

Verse 41

अप्यन्याननुपप्रच्छ शङ्कमानः पितुर्वचः। अतीव ह्यस्य धर्मेच्छा पितुर्मेऽभ्यधिकाऽभवत्।। प्राप्तशुल्का वीर्येण निर्जितापि कन्या अगृहीता अप्राप्तपाणिग्रहेयं अम्बा विसर्ज्या उत्स्रष्टं योग्या इति पिता पितृव्यो बाह्लीकोऽब्रवीत्।।

apyanyānanupapraccha śaṅkamānaḥ piturvacaḥ| atīva hyasya dharmecchā piturme'bhyadhikā'bhavat|| prāptaśulkā vīryeṇa nirjitāpi kanyā agṛhītā aprāptapāṇigraheyaṃ ambā visarjyā utsraṣṭaṃ yogyā iti pitā pitṛvyo bāhlīko'bravīt||

Verse 42

ततोहमब्रवं राजन्नाचारेप्सुरिदं वचः। आचारं तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि च पुनःपुनः।।

tatohamabravaṃ rājannācārepsuridaṃ vacaḥ| ācāraṃ tattvato vettumicchāmi ca punaḥpunaḥ||

Verse 43

ततो मयैवमुक्ते तु वाक्ये धर्मभृतावरः।। पिता मम महाराज बीह्लीको वाक्यमब्रवीत्।।

tato mayaivamukte tu vākye dharmabhṛtāvaraḥ|| pitā mama mahārāja bīhlīko vākyamabravīt||

Verse 44

यदि व शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात्तथा। लाजान्तरमुपासीत प्राप्तशुल्क इति स्मृतिः।। अनुपप्रच्छ अनुपृष्टवानहम्।।

yadi va śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā| lājāntaramupāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ|| anupapraccha anupṛṣṭavānaham||

Verse 45

न हि धर्मविदः प्राहुः प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम्। येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात्तथा।। प्राप्तं शुल्कं येन। पाठान्तरे यस्याः सा। कन्यापिता कन्या वा लाजान्तरं वरान्तरमुपासीत इति या स्मृतिस्तर्हि बाध्येतेत्यध्याहृत्य योजना। लाजा विद्यन्ते ह्यौम्यद्रव्यमस्य स इति लाजशब्दोऽर्शआद्यच्प्रत्ययान्तः। लाजोप्तारमुपासीतेति थ.ध.पाठः।।

na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam| yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā|| prāptaṃ śulkaṃ yena| pāṭhāntare yasyāḥ sā| kanyāpitā kanyā vā lājāntaraṃ varāntaramupāsīta iti yā smṛtistarhi bādhyetetyadhyāhṛtya yojanā| lājā vidyante hyaumyadravyamasya sa iti lājaśabdo'rśaādyacpratyayāntaḥ| lājoptāramupāsīteti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 46

प्रसिद्धं भाषितं दाने नैषां प्रत्यायकं पुनः। ये मन्यन्ते क्रयं शुल्कं न ते धर्मविदो नराः।। येषां शुल्कतो निष्ठा तेषां वाक्यतो वाक्यं प्रमाणं स्मृतमिति धर्मविदो नह्याहुरित्यन्वयः

prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne naiṣāṃ pratyāyakaṃ punaḥ| ye manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido narāḥ|| yeṣāṃ śulkato niṣṭhā teṣāṃ vākyato vākyaṃ pramāṇaṃ smṛtamiti dharmavido nahyāhurityanvayaḥ

Verse 47

न चैतेभ्यः प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधा। न ह्येव भार्या क्रेतव्या न विक्रय्यां कथञ्चन।।

na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā| na hyeva bhāryā kretavyā na vikrayyāṃ kathañcana||

Verse 48

ये च क्रीणन्ति दासीवद्विक्रीणन्ति तथैव च। भवेत्तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम्।।

ye ca krīṇanti dāsīvadvikrīṇanti tathaiva ca| bhavetteṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām||

Verse 49

अस्मिन्नर्थे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः। कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः शुल्कदः प्रशमं गतः।।

asminnarthe satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ| kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ||

Verse 50

पाणिग्रहीता वाऽन्यः स्यादत्र नो धर्मसंशयः। तन्नश्छिन्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसम्मतः।।

pāṇigrahītā vā'nyaḥ syādatra no dharmasaṃśayaḥ| tannaśchindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasammataḥ||

Verse 51

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्। तानेवं ब्रुवतः सर्वान्सत्यवान्वाक्यमब्रवीत्।।

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān| tānevaṃ bruvataḥ sarvānsatyavānvākyamabravīt||

Verse 52

यत्रेष्टं तत्र देया स्यान्नात्र कार्या विचारणा। कुर्वते जीवतोप्येवं मृते नैवास्ति संशयः।। लोकविरोधमप्याहार्धेन। प्रसिद्धमिति कन्याया दानमित्येवोच्यते नतु क्रयो जयो वेति। एषां शुल्कवादिनां प्रत्यायकं भार्यात्वज्ञापकं किमपि नास्ति। परिणयनादेव भार्या भवति न शुल्कमात्रादिति लोकव्यवहारस्य स्पष्टत्वादित्यर्थः।।

yatreṣṭaṃ tatra deyā syānnātra kāryā vicāraṇā| kurvate jīvatopyevaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ|| lokavirodhamapyāhārdhena| prasiddhamiti kanyāyā dānamityevocyate natu krayo jayo veti| eṣāṃ śulkavādināṃ pratyāyakaṃ bhāryātvajñāpakaṃ kimapi nāsti| pariṇayanādeva bhāryā bhavati na śulkamātrāditi lokavyavahārasya spaṣṭatvādityarthaḥ||

Verse 53

देवरं प्रविशेत्कन्या तप्येद्वाऽपि तपः पुनः। तमेवानुगता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा।। जीवत इत्यनादरे षष्ठी। जीवन्तमपि शुल्कदमनादृत्य शिष्टा एवं यथेष्टदानं कुर्वत इत्यर्थः।।

devaraṃ praviśetkanyā tapyedvā'pi tapaḥ punaḥ| tamevānugatā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā|| jīvata ityanādare ṣaṣṭhī| jīvantamapi śulkadamanādṛtya śiṣṭā evaṃ yatheṣṭadānaṃ kurvata ityarthaḥ||

Verse 54

लिखन्त्येव तु केषांचिदपरेषां शनैरपि। इति ये संवदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः।। देवरमिति युगान्तरधर्मः।।

likhantyeva tu keṣāṃcidapareṣāṃ śanairapi| iti ye saṃvadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ|| devaramiti yugāntaradharmaḥ||

Verse 55

तत्पाणिग्रहणात्पूर्वमन्तरं यत्र वर्तते। सर्वमङ्गलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातकः।। केषांचिन्मते देवरादयः अलिखितां भ्रातृभार्या लिखन्त्येव सुरतेन योजयन्त्येव। अपरेषां मते शनैक्मन्थरा इयं प्रवृत्तिः। ऐच्छिकी नतु वैधीत्यर्थः।।

tatpāṇigrahaṇātpūrvamantaraṃ yatra vartate| sarvamaṅgalamantraṃ vai mṛṣāvādastu pātakaḥ|| keṣāṃcinmate devarādayaḥ alikhitāṃ bhrātṛbhāryā likhantyeva suratena yojayantyeva| apareṣāṃ mate śanaikmantharā iyaṃ pravṛttiḥ| aicchikī natu vaidhītyarthaḥ||

Verse 56

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे। पाणिग्रहस्य भार्या स्याद्यस्य चाद्भिः प्रदीयते।।

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade| pāṇigrahasya bhāryā syādyasya cādbhiḥ pradīyate||

Verse 57

इति देयं वदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः। अनुकूलामनुवशां भ्रात्रा दत्तामुपाग्निकाम्। परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद्द्विजोत्तमः।।

iti deyaṃ vadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ| anukūlāmanuvaśāṃ bhrātrā dattāmupāgnikām| parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vindeddvijottamaḥ||