Adhyaya 78

Verse 1

देवशर्मणा स्वशिष्यं विपुलम्प्रति तद्द्वष्टानां मिथुनानां षट्पुरुषाणां च क्रमेणाहोरात्रऋत्वभिमानिदवतात्वकथनम्।। 1 ।। तथा स्वस्मिन्स्वदाररक्षणाय योगेन तच्छरीरप्रवेशानिवेदनस्य दुर्गतिहेतुत्वकथनम्।। 2 ।। तथा तत्कृतस्वदाररक्षमपरितोषेण तद्दुरितदूरीकरणपूर्वकं तेन स्वभार्यया च सह स्वर्गे सुखविहरणम्।। 3 ।। भीष्म उवाच। तमागतमभिप्रेक्ष्य शिष्यं वाक्यमथाब्रवीत्। देवशर्मा महातेजा यत्तच्छृणु जनाधिप।।

devaśarmaṇā svaśiṣyaṃ vipulamprati taddvaṣṭānāṃ mithunānāṃ ṣaṭpuruṣāṇāṃ ca krameṇāhorātraṛtvabhimānidavatātvakathanam|| 1 || tathā svasminsvadārarakṣaṇāya yogena taccharīrapraveśānivedanasya durgatihetutvakathanam|| 2 || tathā tatkṛtasvadārarakṣamaparitoṣeṇa tadduritadūrīkaraṇapūrvakaṃ tena svabhāryayā ca saha svarge sukhaviharaṇam|| 3 || bhīṣma uvāca| tamāgatamabhiprekṣya śiṣyaṃ vākyamathābravīt| devaśarmā mahātejā yattacchṛṇu janādhipa||

Verse 2

देवशर्मोवाच। किं त्वया मिथुनं दृष्टं तस्मिञ्शिष्य महावने। ते त्वां जानन्ति निपुणा आत्मा च रुचिरेव च।।

devaśarmovāca| kiṃ tvayā mithunaṃ dṛṣṭaṃ tasmiñśiṣya mahāvane| te tvāṃ jānanti nipuṇā ātmā ca rucireva ca||

Verse 3

विपुल उवाच। ब्रह्मर्षे मिथुनं किन्तत्के च षट्पुरुषा विभो। ये मां जानन्ति तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।

vipula uvāca| brahmarṣe mithunaṃ kintatke ca ṣaṭpuruṣā vibho| ye māṃ jānanti tattvena yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi||

Verse 4

देवशर्मोवाच। यद्वै तन्मिथुनं ब्रह्मिन्नहोरात्रं हि विद्धि तत्। चक्रवत्परिवर्तेत तत्ते जानाति दुष्कृतम्।।

devaśarmovāca| yadvai tanmithunaṃ brahminnahorātraṃ hi viddhi tat| cakravatparivarteta tatte jānāti duṣkṛtam||

Verse 5

ये च ते पुरुषा विप्र अक्षैर्दीव्यन्ति हृष्टवत्। ऋतूंस्तानभिजानीहि ते ते जानन्ति दुष्कृतम्।।

ye ca te puruṣā vipra akṣairdīvyanti hṛṣṭavat| ṛtūṃstānabhijānīhi te te jānanti duṣkṛtam||

Verse 6

न मां कश्चिद्विजानीत इति कृत्वा न विश्वसेत्। नरो रहसि पापात्मा पापकं कर्म वै द्विज।।

na māṃ kaścidvijānīta iti kṛtvā na viśvaset| naro rahasi pāpātmā pāpakaṃ karma vai dvija||

Verse 7

कुर्वाणं हि नरं कर्म पापं रहसि सर्वदा। पश्यन्ति ऋतवश्चापि तथा दिननिशेऽप्युत।।

kurvāṇaṃ hi naraṃ karma pāpaṃ rahasi sarvadā| paśyanti ṛtavaścāpi tathā dinaniśe'pyuta||

Verse 8

तथैव हि भवेयुस्ते लोकाः पापकृतो यथा। कृत्वाऽनाचक्षतः कर्म मम तच्च यथा कृतम्।।

tathaiva hi bhaveyuste lokāḥ pāpakṛto yathā| kṛtvā'nācakṣataḥ karma mama tacca yathā kṛtam||

Verse 9

ते त्वां हर्षस्मितं दृष्ट्वा गुरोः कर्मानिवेदकम्। स्मारयन्तस्तथा प्राहुस्ते यथा श्रउतवान्भवान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टसप्ततितमोऽध्यायः।। 78 ।।

te tvāṃ harṣasmitaṃ dṛṣṭvā guroḥ karmānivedakam| smārayantastathā prāhuste yathā śrautavānbhavān|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 78 ||

Verse 10

अहोरात्रं विजानाति ऋतवश्चापि नित्यशः। पुरुषे पापकं कर्म शुभं वाऽशुभकर्मिणः।।

ahorātraṃ vijānāti ṛtavaścāpi nityaśaḥ| puruṣe pāpakaṃ karma śubhaṃ vā'śubhakarmiṇaḥ||

Verse 11

तत्त्वया मम यत्कर्म व्यभिचाराद्भयात्मकम्। नाख्यातमिति जानन्तस्ते त्वामाहुस्तथा द्विज।।

tattvayā mama yatkarma vyabhicārādbhayātmakam| nākhyātamiti jānantaste tvāmāhustathā dvija||

Verse 12

तेनैव हि भवेयुस्ते लोकाः पापकृतो यथा। कृत्वा नाचक्षतः कर्म मम यच्च त्वया कृतम्।। हर्षस्मितं हर्षेण गर्वितम्।।

tenaiva hi bhaveyuste lokāḥ pāpakṛto yathā| kṛtvā nācakṣataḥ karma mama yacca tvayā kṛtam|| harṣasmitaṃ harṣeṇa garvitam||

Verse 13

तथाऽशक्याश्च दुर्वृत्ता रक्षितुं प्रमदा द्विज। न च त्वं कृतवान्किंचिदागः प्रीतोस्मि तेन ते।।

tathā'śakyāśca durvṛttā rakṣituṃ pramadā dvija| na ca tvaṃ kṛtavānkiṃcidāgaḥ prītosmi tena te||

Verse 14

मनोदोषविहीनानां न दोषः स्यात्तथा तव। अन्यथाऽऽलिङ्ग्यते कान्ता स्नेहेन दुहिताऽन्यथा।।

manodoṣavihīnānāṃ na doṣaḥ syāttathā tava| anyathā''liṅgyate kāntā snehena duhitā'nyathā||

Verse 15

यतेश्च कामुकानां च योषिद्रूपेऽन्यथा मतिः। अशिक्षयैव मनसः प्रायो लोकस्तु वञ्च्यते।।

yateśca kāmukānāṃ ca yoṣidrūpe'nyathā matiḥ| aśikṣayaiva manasaḥ prāyo lokastu vañcyate||

Verse 16

लालेत्युद्विजते लोको वक्त्रासव इति स्पहा। अबन्धायोग्यमनसामिति मन्त्रात्मदैवकम्।। तेनैव अनाख्यानेनैव।।

lāletyudvijate loko vaktrāsava iti spahā| abandhāyogyamanasāmiti mantrātmadaivakam|| tenaiva anākhyānenaiva||

Verse 17

न रागस्नेहलोभान्धं कर्मिणां तन्महाफलम्। निष्कषायो विशुद्धस्त्वं रुच्यावेशान्न दूषितः।।

na rāgasnehalobhāndhaṃ karmiṇāṃ tanmahāphalam| niṣkaṣāyo viśuddhastvaṃ rucyāveśānna dūṣitaḥ||

Verse 18

यदि त्वहं त्वां दुर्वृत्तमद्राक्षं द्विजसत्तम। शपेयं त्वामहं क्रोधान्न मेऽत्रास्ति विचारणा।।

yadi tvahaṃ tvāṃ durvṛttamadrākṣaṃ dvijasattama| śapeyaṃ tvāmahaṃ krodhānna me'trāsti vicāraṇā||

Verse 19

सञ्जन्ति पुरुषे नार्यः पुंसां सोऽर्थश्च पुष्कलः। अन्यथा रक्षतः शापोऽभविष्यत्ते मतिश्च मे।।

sañjanti puruṣe nāryaḥ puṃsāṃ so'rthaśca puṣkalaḥ| anyathā rakṣataḥ śāpo'bhaviṣyatte matiśca me||

Verse 20

रक्षिता च त्वया पुत्र मम चापि निवेदिता। अहं ते प्रीतिमांस्तात स्वस्थः स्वर्गं गमिष्यसि।।

rakṣitā ca tvayā putra mama cāpi niveditā| ahaṃ te prītimāṃstāta svasthaḥ svargaṃ gamiṣyasi||

Verse 21

इत्युक्त्वा विपुलं प्रीतो देवशर्मा महानृषिः। मुमोद स्वर्गमास्थाय सहभार्यः सशिष्यकः।।

ityuktvā vipulaṃ prīto devaśarmā mahānṛṣiḥ| mumoda svargamāsthāya sahabhāryaḥ saśiṣyakaḥ||

Verse 22

इदमाख्यातवांश्चापि ममाख्यानं महामुनिः। मार्कण्डेयः पुरा राजन्गङ्गाकूले कथान्तरे।।

idamākhyātavāṃścāpi mamākhyānaṃ mahāmuniḥ| mārkaṇḍeyaḥ purā rājangaṅgākūle kathāntare||

Verse 23

तस्माद्ब्रवीमि पार्थ त्वां स्त्रियो रक्ष्याः सदैव च। उभयं दृश्यते तासु सततं साध्वसाधु च।।

tasmādbravīmi pārtha tvāṃ striyo rakṣyāḥ sadaiva ca| ubhayaṃ dṛśyate tāsu satataṃ sādhvasādhu ca||

Verse 24

स्त्रियः साध्व्यो महाभागाः सम्मता लोकमातरः। धारयन्ति महीं राजन्निमां सवनकाननाम्।।

striyaḥ sādhvyo mahābhāgāḥ sammatā lokamātaraḥ| dhārayanti mahīṃ rājannimāṃ savanakānanām||

Verse 25

असाध्व्यश्चापि दुर्वृत्ताः कुलघ्नाः पापनिश्चयाः। विज्ञेया लक्षणैर्दुष्टैः स्वगात्रसहजैर्नृप।। लाला वदनात्स्वतो गलज्जलधारा।।

asādhvyaścāpi durvṛttāḥ kulaghnāḥ pāpaniścayāḥ| vijñeyā lakṣaṇairduṣṭaiḥ svagātrasahajairnṛpa|| lālā vadanātsvato galajjaladhārā||

Verse 26

एवमेतासु रक्षा वै शक्या कर्तुं महात्मभिः। अन्यथा राजशार्दूल न शक्या रक्षितुं स्त्रियः।।

evametāsu rakṣā vai śakyā kartuṃ mahātmabhiḥ| anyathā rājaśārdūla na śakyā rakṣituṃ striyaḥ||

Verse 27

एता हि मनुजव्याघ्र तीक्ष्णास्तीक्ष्णपराक्रमाः। नासामस्ति प्रियो नाम मैथुने सङ्गमेति यः।।

etā hi manujavyāghra tīkṣṇāstīkṣṇaparākramāḥ| nāsāmasti priyo nāma maithune saṅgameti yaḥ||

Verse 28

एताः कृत्याश्च कष्टाश्च कृतघ्ना भरतर्षभ। न चैकस्मिन्नमन्त्येताः पुरुषे पाण्डुनन्दन।। सहजैः पीणिपादरेखादिभिः।।

etāḥ kṛtyāśca kaṣṭāśca kṛtaghnā bharatarṣabha| na caikasminnamantyetāḥ puruṣe pāṇḍunandana|| sahajaiḥ pīṇipādarekhādibhiḥ||

Verse 29

नासु स्नेहो नरैः कार्यस्तथैवेर्ष्या जनेश्वर। खेदमास्थाय भुञ्जीत धर्ममास्थाय चैव ह। अनृताविह पर्वादिदोषवर्जं नराधिप।। कृत्याः प्राणग्राहिदेवतारूपाः।।

nāsu sneho naraiḥ kāryastathaiverṣyā janeśvara| khedamāsthāya bhuñjīta dharmamāsthāya caiva ha| anṛtāviha parvādidoṣavarjaṃ narādhipa|| kṛtyāḥ prāṇagrāhidevatārūpāḥ||

Verse 30

विहन्येतान्यथा कुर्वन्नरः कौरवनन्दन। सर्वथा राजशार्दूल युक्तः सर्वत्र युज्यते।।

vihanyetānyathā kurvannaraḥ kauravanandana| sarvathā rājaśārdūla yuktaḥ sarvatra yujyate||

Verse 31

तेनैकेन तु रक्षा वै विपुलेन कृता स्त्रियाः। नान्यः शक्तस्त्रिलोकेऽस्मिन्रक्षितुं नृप योषितः।।

tenaikena tu rakṣā vai vipulena kṛtā striyāḥ| nānyaḥ śaktastriloke'sminrakṣituṃ nṛpa yoṣitaḥ||