Adhyaya 77

Verse 1

गुरुनियोगाद्दिव्यपुष्पनयनार्थं गतेन विपुलेन मध्येमार्गं नरवरमिथुनात्स्वगतिनिन्दाश्रवणम्।। 1 ।। निन्दितगतिप्रापकस्वदुश्चरितं चिन्तयता तेन चिराय तदनुस्मरणम्।। 2 ।। भीष्म उवाच। विपुलस्त्वकरोत्तीव्रं तपः कृत्वा गुरोर्वचः। तपोयुक्तमथात्मानममन्यत स वीर्यवान्।।

guruniyogāddivyapuṣpanayanārthaṃ gatena vipulena madhyemārgaṃ naravaramithunātsvagatinindāśravaṇam|| 1 || ninditagatiprāpakasvaduścaritaṃ cintayatā tena cirāya tadanusmaraṇam|| 2 || bhīṣma uvāca| vipulastvakarottīvraṃ tapaḥ kṛtvā gurorvacaḥ| tapoyuktamathātmānamamanyata sa vīryavān||

Verse 2

स तेन कर्मणा स्वर्गं पृथिवीं पृथिवीपते। चचार गतभीः प्रीतो लब्धकीर्तिवरो नृप।।

sa tena karmaṇā svargaṃ pṛthivīṃ pṛthivīpate| cacāra gatabhīḥ prīto labdhakīrtivaro nṛpa||

Verse 3

उभौ लोकौ जितौ चापि तथैवामन्यत प्रभुः। कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च।।

ubhau lokau jitau cāpi tathaivāmanyata prabhuḥ| karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca||

Verse 4

अथ काले व्यतिक्रान्ते कस्मिंश्चित्कुरुनन्दन। रुच्या भगिन्या आदानं प्रभूतदनधान्यवत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः।। 77 ।।

atha kāle vyatikrānte kasmiṃścitkurunandana| rucyā bhaginyā ādānaṃ prabhūtadanadhānyavat|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 77 ||

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु दिव्या काचिद्वराङ्गना। बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा।।

etasminneva kāle tu divyā kācidvarāṅganā| bibhratī paramaṃ rūpaṃ jagāmātha vihāyasā||

Verse 6

तस्याः शरीरात्पुष्पाणि पतितानि महीतले। तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत।।

tasyāḥ śarīrātpuṣpāṇi patitāni mahītale| tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata||

Verse 7

तान्यगृह्णात्ततो राजन्रुचिर्ललितलोचना। तदा निमन्त्रकस्तस्या अङ्गेभ्यः क्षिप्रमागमत्।। आदीयतेऽस्मिन्बान्धवैर्दत्तं उपायनादिकं स आदानं ******द्युत्सवः। प्रभूतं बहुधनादिकं यत्र।।

tānyagṛhṇāttato rājanrucirlalitalocanā| tadā nimantrakastasyā aṅgebhyaḥ kṣipramāgamat|| ādīyate'sminbāndhavairdattaṃ upāyanādikaṃ sa ādānaṃ ******dyutsavaḥ| prabhūtaṃ bahudhanādikaṃ yatra||

Verse 8

तस्या हि भगिनी तात ज्येष्ठा नाम्ना प्रभावती। भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाङ्गेश्वरस्य वै।।

tasyā hi bhaginī tāta jyeṣṭhā nāmnā prabhāvatī| bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai||

Verse 9

पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी। आमन्त्रिता ततोऽगच्छद्रुचिरङ्गपतेर्गृहम्।।

pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī| āmantritā tato'gacchadruciraṅgapatergṛham||

Verse 10

पुष्पाणि तानि दृष्ट्वा तु तदाङ्गेन्द्रवराङ्गना। भगिनीं चोदयामास पुष्पार्थे चारुलोचना।।

puṣpāṇi tāni dṛṣṭvā tu tadāṅgendravarāṅganā| bhaginīṃ codayāmāsa puṣpārthe cārulocanā||

Verse 11

सा भर्त्रे सर्वमाचष्ट रुचिः सुरुचिरानना। भगिन्या भाषितं सर्वमृषिस्तच्चाभ्यनन्दत।।

sā bhartre sarvamācaṣṭa ruciḥ surucirānanā| bhaginyā bhāṣitaṃ sarvamṛṣistaccābhyanandata||

Verse 12

ततो विपुलमानाय्य देवशर्मा महातपाः। पुष्पार्थे चोदयामास गच्छगच्छेति भारत।।

tato vipulamānāyya devaśarmā mahātapāḥ| puṣpārthe codayāmāsa gacchagaccheti bhārata||

Verse 13

विपुलस्तु गुरोर्वाक्यमविचार्य महातपाः। स तथेत्यब्रवीद्राजंस्तं च देशं जगाम ह।।

vipulastu gurorvākyamavicārya mahātapāḥ| sa tathetyabravīdrājaṃstaṃ ca deśaṃ jagāma ha||

Verse 14

यस्मिन्देशे तु तान्यासन्पतितानि नभस्तलात्। अम्लानान्यपि तत्रासन्कुसुमान्यपराण्यपि।।

yasmindeśe tu tānyāsanpatitāni nabhastalāt| amlānānyapi tatrāsankusumānyaparāṇyapi||

Verse 15

स ततस्तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणि च। प्राप्तानि स्वेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत।।

sa tatastāni jagrāha divyāni rucirāṇi ca| prāptāni svena tapasā divyagandhāni bhārata||

Verse 16

सम्प्राप्य तानि प्रीतात्मा गुरोर्वचनकारकः। तदा जगाम तूर्णं च चम्पां चम्पकमालिनीम्।।

samprāpya tāni prītātmā gurorvacanakārakaḥ| tadā jagāma tūrṇaṃ ca campāṃ campakamālinīm||

Verse 17

स वने निर्जने तात ददर्श मिथुनं नृणाम्। चक्रवत्परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम्।।

sa vane nirjane tāta dadarśa mithunaṃ nṛṇām| cakravatparivartantaṃ gṛhītvā pāṇinā karam||

Verse 18

तत्रैकस्तूर्णमगमत्तत्पदे च विवर्तयन्। एकस्तु न तदा राजंश्चक्रतुः कलहं ततः।। निमन्त्रकः आकारणार्थं दूतः।।

tatraikastūrṇamagamattatpade ca vivartayan| ekastu na tadā rājaṃścakratuḥ kalahaṃ tataḥ|| nimantrakaḥ ākāraṇārthaṃ dūtaḥ||

Verse 19

त्वं शीघ्रं गच्छसीत्येकोऽब्रवीन्नेति तथाऽपरः। पतितेति च तौ राजन्परस्परमथोचतुः।।

tvaṃ śīghraṃ gacchasītyeko'bravīnneti tathā'paraḥ| patiteti ca tau rājanparasparamathocatuḥ||

Verse 20

तयोर्विस्पर्धतोरेवं शपथोऽयमभूत्तदा। सहसोद्दिश्य विपुलं ततो वाक्यमथोचतुः।।

tayorvispardhatorevaṃ śapatho'yamabhūttadā| sahasoddiśya vipulaṃ tato vākyamathocatuḥ||

Verse 21

आवयोरनृतं प्राह यस्तस्याभूद्द्विजस्य वै। विपुलस्य परे लोके या गतिः सा भवेदिति।। तत्पदे इतरस्य पदे पांसुषु व्यक्ते आकर्षणेन विवर्तयन् विषमतां नयन्।।

āvayoranṛtaṃ prāha yastasyābhūddvijasya vai| vipulasya pare loke yā gatiḥ sā bhavediti|| tatpade itarasya pade pāṃsuṣu vyakte ākarṣaṇena vivartayan viṣamatāṃ nayan||

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा तु विपुलो विषण्णवदनोऽभवत्। एवं तीव्रतपाश्चाहं कष्टश्चायं परिश्रमः।।

etacchrutvā tu vipulo viṣaṇṇavadano'bhavat| evaṃ tīvratapāścāhaṃ kaṣṭaścāyaṃ pariśramaḥ||

Verse 23

मिथुनस्यास्य किं मे स्यात्कृतं पापं यथा गतिः। अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तिताऽनेन मेऽद्य वै।।

mithunasyāsya kiṃ me syātkṛtaṃ pāpaṃ yathā gatiḥ| aniṣṭā sarvabhūtānāṃ kīrtitā'nena me'dya vai||

Verse 24

एवं सञ्चिन्तयन्नेव विपुलो राजसत्तम। अवाङ्मुखो दीनमना दध्यौ दुष्कृतमात्मनः।।

evaṃ sañcintayanneva vipulo rājasattama| avāṅmukho dīnamanā dadhyau duṣkṛtamātmanaḥ||

Verse 25

ततः षडन्यान्पुरुषानक्षैः काञ्चनराजतैः। अपश्यद्दीव्यमानान्वै लोभामर्षान्वितांस्तथा।।

tataḥ ṣaḍanyānpuruṣānakṣaiḥ kāñcanarājataiḥ| apaśyaddīvyamānānvai lobhāmarṣānvitāṃstathā||

Verse 26

कुर्वतः शपथं तेन यः कृतो मिथुनेन तु। विपुलं वै समुद्दिश्य तेपि वाक्यमथाब्रुवन्।।

kurvataḥ śapathaṃ tena yaḥ kṛto mithunena tu| vipulaṃ vai samuddiśya tepi vākyamathābruvan||

Verse 27

लोभमास्थाय योऽस्माकं विषमं कर्तुमुत्सहेत्। विपुलस्य परे लोके या गतिस्तामवाप्नुयात्।

lobhamāsthāya yo'smākaṃ viṣamaṃ kartumutsahet| vipulasya pare loke yā gatistāmavāpnuyāt|

Verse 28

एतच्छ्रुत्वा तु विपुलो नापश्यद्धर्मसङ्करम्।। जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वमथात्मनः।।

etacchrutvā tu vipulo nāpaśyaddharmasaṅkaram|| janmaprabhṛti kauravya kṛtapūrvamathātmanaḥ||

Verse 29

स प्रदध्यौ तथा राजन्नग्नावग्निरिवाहितः। दह्यमानेन मनसा शापं श्रुत्वा तथाविधम्।।

sa pradadhyau tathā rājannagnāvagnirivāhitaḥ| dahyamānena manasā śāpaṃ śrutvā tathāvidham||

Verse 30

तस्य चिन्तयतस्तात बह्वीर्वाचो निशम्य तु। इदमासीन्मनसि च रुच्या रक्षणकारितम्।। वचः श्रुत्वा तथाविधमिति ध.पाठः।।

tasya cintayatastāta bahvīrvāco niśamya tu| idamāsīnmanasi ca rucyā rakṣaṇakāritam|| vacaḥ śrutvā tathāvidhamiti dha.pāṭhaḥ||

Verse 31

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च। विधाय न मया चोक्तं सत्यमेतद्गुरोस्तथा।। रुच्याः गुरुभार्यायाः।।

lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca| vidhāya na mayā coktaṃ satyametadgurostathā|| rucyāḥ gurubhāryāyāḥ||

Verse 32

एतदात्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस्तदा। अमन्यत महाभाग तथा तच्च न संशयः।।

etadātmani kauravya duṣkṛtaṃ vipulastadā| amanyata mahābhāga tathā tacca na saṃśayaḥ||

Verse 33

स चम्पां नगरीमेत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ। पूजयामास च गुरुं विधिवत्स गुरुप्रियः।।

sa campāṃ nagarīmetya puṣpāṇi gurave dadau| pūjayāmāsa ca guruṃ vidhivatsa gurupriyaḥ||