Adhyaya 76

Verse 1

इन्द्रेण देवशर्ममुन्यसन्निधाने तद्भार्याविलोभनाय तदाश्रमाभिगमनम्।। 1 ।। तथा विपुलतपोऽभिभूतेन भयात्ततो निर्गमनम्।। 2 ।। विपुलेन शक्रवृत्तान्तनिवेदनतुष्टाद्गुरोर्वरग्रहणपूर्वकं तपश्चरणम्।। 3 ।। भीष्म उवाच। ततः कदाचिद्देवेन्द्रो दिव्यरूपवपुर्धरः। इदमन्तरमित्येवमभ्यगात्तमथाश्रमम्।।

indreṇa devaśarmamunyasannidhāne tadbhāryāvilobhanāya tadāśramābhigamanam|| 1 || tathā vipulatapo'bhibhūtena bhayāttato nirgamanam|| 2 || vipulena śakravṛttāntanivedanatuṣṭādgurorvaragrahaṇapūrvakaṃ tapaścaraṇam|| 3 || bhīṣma uvāca| tataḥ kadāciddevendro divyarūpavapurdharaḥ| idamantaramityevamabhyagāttamathāśramam||

Verse 2

रूपमप्रतिमं कृत्वा लोभनीयं जनाधिपः। दर्शनीयतमो भूत्वा प्रविवेश तमाश्रमम्।।

rūpamapratimaṃ kṛtvā lobhanīyaṃ janādhipaḥ| darśanīyatamo bhūtvā praviveśa tamāśramam||

Verse 3

स ददर्श तमासीनं विपुलस्य कलेबरम्। निश्चेष्टं स्तब्धनयनं यताऽऽलेख्यगतं तथा।।

sa dadarśa tamāsīnaṃ vipulasya kalebaram| niśceṣṭaṃ stabdhanayanaṃ yatā''lekhyagataṃ tathā||

Verse 4

रुचिं च रुचिरापाङ्गीं पीनश्रोणिपयोधराम्। पद्मपत्रविशालाक्षीं सम्पूर्णेन्दुनिभाननाम्।।

ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśroṇipayodharām| padmapatraviśālākṣīṃ sampūrṇendunibhānanām||

Verse 5

सा तमालोक्य सहसा प्रत्युत्तातुमियेष ह। रूपेण विस्मिता कोऽसीत्यथ वक्तुमिवेच्छती।।

sā tamālokya sahasā pratyuttātumiyeṣa ha| rūpeṇa vismitā ko'sītyatha vaktumivecchatī||

Verse 6

उत्थातुकामा तु सती विष्टव्धा विपुलेन सा। निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम्।।

utthātukāmā tu satī viṣṭavdhā vipulena sā| nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭitum||

Verse 7

तामाबभाषे देवेन्द्रः साम्ना परमवल्*******। त्वदर्थमागतं विद्धि देवेन्द्र मां शुचिस्मिते।।

tāmābabhāṣe devendraḥ sāmnā paramaval*******| tvadarthamāgataṃ viddhi devendra māṃ śucismite||

Verse 8

क्लिश्यमानमनङ्गेन त्वत्सङ्कल्पभवेन ह। तत्पर्याप्नुहि मां सुभ्रु पुरा कालोऽतिवर्तते।।

kliśyamānamanaṅgena tvatsaṅkalpabhavena ha| tatparyāpnuhi māṃ subhru purā kālo'tivartate||

Verse 9

तमेवंवादिनं शक्रं शुश्राव विपुलो मुनिः। गुरुपत्नयाः शरीरस्थो ददर्श त्रिदसाधिपम्।।

tamevaṃvādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulo muniḥ| gurupatnayāḥ śarīrastho dadarśa tridasādhipam||

Verse 10

न शशाक च सा राजन्प्रत्युत्थातुमनिन्दिता। वक्तुं च नाशकद्राजन्विष्टब्दा विपुलेन सा।।

na śaśāka ca sā rājanpratyutthātumaninditā| vaktuṃ ca nāśakadrājanviṣṭabdā vipulena sā||

Verse 11

आकारं गुरुपत्न्यास्तु स विज्ञाय भृगूद्वहः। निजय्नाह महातेजा योगेन बलवत्प्रभो। बबन्ध योगबन्धैश्च तस्याः सर्वेन्द्रियाणि सः।।

ākāraṃ gurupatnyāstu sa vijñāya bhṛgūdvahaḥ| nijaynāha mahātejā yogena balavatprabho| babandha yogabandhaiśca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ||

Verse 12

तां निर्विकारां दृष्ट्वा तु पुनरेव शचीपतिः। उवाच व्रीहितो राजंस्तां योगबलमोहिताम्।।

tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punareva śacīpatiḥ| uvāca vrīhito rājaṃstāṃ yogabalamohitām||

Verse 13

एह्येहीति ततः सा तु प्रतिवक्तुमियेष तम्। स तां वाच्यं गुरोः पत्न्या विपुलः पर्यवर्तयत्।।

ehyehīti tataḥ sā tu prativaktumiyeṣa tam| sa tāṃ vācyaṃ guroḥ patnyā vipulaḥ paryavartayat||

Verse 14

भोः किमागमने कृत्यमिति तस्यास्तु निःसृता। वक्त्राच्छशाङ्कसदृशाद्वाणी संस्कारभूषणा।।

bhoḥ kimāgamane kṛtyamiti tasyāstu niḥsṛtā| vaktrācchaśāṅkasadṛśādvāṇī saṃskārabhūṣaṇā||

Verse 15

वीडिता सा तु तद्वाक्यमुक्त्वा परवशा तदा। पुरन्दरश्च संत्रस्तो बभूव विमना भृशम्।।

vīḍitā sā tu tadvākyamuktvā paravaśā tadā| purandaraśca saṃtrasto babhūva vimanā bhṛśam||

Verse 16

स तद्वैकृतमालक्ष्य देवराजो विशांपते। अवैक्षत सहस्राक्षस्तदा दिव्येन चक्षुषा।।

sa tadvaikṛtamālakṣya devarājo viśāṃpate| avaikṣata sahasrākṣastadā divyena cakṣuṣā||

Verse 17

स ददर्श मुनिं तस्याः शरीरान्तरगोचरम्। प्रतिबिम्बमिवादर्शे गुरुपत्न्याः शरीरगम्।।

sa dadarśa muniṃ tasyāḥ śarīrāntaragocaram| pratibimbamivādarśe gurupatnyāḥ śarīragam||

Verse 18

स तं घोरेण तपसा युक्तं दृष्ट्वा पुरंदरः। प्रावेपत सुसंत्रस्तो व्रीडितश्च तदा विभो।।

sa taṃ ghoreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ| prāvepata susaṃtrasto vrīḍitaśca tadā vibho||

Verse 19

विमुच्य गुरुपत्नीं तु विपुलः सुमहातपाः। स्वकलेबरमाविश्य शक्रं भीतमथाब्रवीत्।।

vimucya gurupatnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ| svakalebaramāviśya śakraṃ bhītamathābravīt||

Verse 20

अजितेन्द्रिय दुर्बुद्धे पापात्मक पुरंदर। न चिरं पूजयिष्यन्ति देवास्त्वां मानुषास्तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्सप्ततितमोऽध्यायः।। 76 ।।

ajitendriya durbuddhe pāpātmaka puraṃdara| na ciraṃ pūjayiṣyanti devāstvāṃ mānuṣāstathā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ|| 76 ||

Verse 21

किन्नु तद्विस्मृतं शक्र न तन्मनसि ते स्थितम्। गौतमेनासि यन्मुक्तो भगाङ्कपरिचिह्नितः।।

kinnu tadvismṛtaṃ śakra na tanmanasi te sthitam| gautamenāsi yanmukto bhagāṅkaparicihnitaḥ||

Verse 22

जाने त्वां बालिशमतिमकृतात्मानमस्थिरम्। मयेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पाप यथागतम्।।

jāne tvāṃ bāliśamatimakṛtātmānamasthiram| mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpa yathāgatam||

Verse 23

नाहं त्वामद्य मूढात्मन्दहेयं हि स्वतेजसा। कृपायमानस्तु न ते दग्धुमिच्छामि वासव।।

nāhaṃ tvāmadya mūḍhātmandaheyaṃ hi svatejasā| kṛpāyamānastu na te dagdhumicchāmi vāsava||

Verse 24

स च घोरतमो धीमान्गुरुर्मे पापचेतसम्। दृष्ट्वा त्वां निर्दहेदद्य क्रोधदीप्तेन चक्षुषा।।

sa ca ghoratamo dhīmāngururme pāpacetasam| dṛṣṭvā tvāṃ nirdahedadya krodhadīptena cakṣuṣā||

Verse 25

नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर्मान्याश्च ते द्विजाः। मा गमः ससुतामात्यः क्षयं ब्रह्मबलार्दितः।।

naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punarmānyāśca te dvijāḥ| mā gamaḥ sasutāmātyaḥ kṣayaṃ brahmabalārditaḥ||

Verse 26

अमरोस्मीति यद्बुद्धिं समास्थाय प्रवर्तते। मावमंस्था न तपसा न साध्यं नाम किञ्चन।।

amarosmīti yadbuddhiṃ samāsthāya pravartate| māvamaṃsthā na tapasā na sādhyaṃ nāma kiñcana||

Verse 27

भीष्म उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं शक्रो विपुलस्य महात्मनः। न किञ्चिदुक्त्वा व्रीडार्तस्तत्रैवान्तरधीयत।।

bhīṣma uvāca| tacchrutvā vacanaṃ śakro vipulasya mahātmanaḥ| na kiñciduktvā vrīḍārtastatraivāntaradhīyata||

Verse 28

मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु देवशर्मा महातपाः। कृत्वा यज्ञं यथाकाममाजगाम स्वमाश्रमम्।।

muhūrtayāte tasmiṃstu devaśarmā mahātapāḥ| kṛtvā yajñaṃ yathākāmamājagāma svamāśramam||

Verse 29

आगतेऽथ गुरौ राजन्विपुलः प्रियकर्मकृत्। रक्षितां गुरेव भार्यां न्यवेदयदनिन्दिताम्।।

āgate'tha gurau rājanvipulaḥ priyakarmakṛt| rakṣitāṃ gureva bhāryāṃ nyavedayadaninditām||

Verse 30

अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सलः। विपुलः पर्युपातिष्ठद्यथापूर्वमशङ्कितः।।

abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ| vipulaḥ paryupātiṣṭhadyathāpūrvamaśaṅkitaḥ||

Verse 31

विश्रान्ताय ततस्तस्मै सहासीनाय भार्यया। निवेदयामास तदा विपुलः शक्रकर्म तत्।।

viśrāntāya tatastasmai sahāsīnāya bhāryayā| nivedayāmāsa tadā vipulaḥ śakrakarma tat||

Verse 32

तच्छुत्वा स मुनिस्तुष्टों विपुलस्य प्रतापवान्। बभूव शीलवृत्ताभ्यां तपसा नियमेन च।।

tacchutvā sa munistuṣṭoṃ vipulasya pratāpavān| babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca||

Verse 33

विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिमात्मनि तत्प्रभुः। धर्मे च स्थिरतां दृष्ट्वा साधुसाध्वित्यभाषत।।

vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktimātmani tatprabhuḥ| dharme ca sthiratāṃ dṛṣṭvā sādhusādhvityabhāṣata||

Verse 34

प्रतिनन्द्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम्। वरेण च्छन्दयामास देवशर्मा महामतिः।।

pratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇam| vareṇa cchandayāmāsa devaśarmā mahāmatiḥ||

Verse 35

स्थितिं च धर्मे जग्राह स तस्माद्गुरुवत्सलः। अनुज्ञातश्च गुरुणा चचारानुत्तमं तपः।।

sthitiṃ ca dharme jagrāha sa tasmādguruvatsalaḥ| anujñātaśca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ||

Verse 36

तथैव देवशर्मापि सभार्यः स महातपाः। निर्भयो बलवृत्रघ्नाच्चचार विजने वने।।

tathaiva devaśarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ| nirbhayo balavṛtraghnāccacāra vijane vane||