Adhyaya 75

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति स्त्रीणां पुरुषचित्तप्रमथनाय शक्तिशेषदानपूर्वकं ब्रह्मणा सृष्टतया तद्रक्षणस्य दुष्करत्वकथनम्।। 1 ।। स्त्रीणां रक्षणस्य दुश्शकत्वे दृष्टान्ततया विपुलोपाख्यानकथनारम्भः।। 2 ।। गुरुणा स्वभार्वारक्षणं नियुक्तेन विपुलनाम्ना तदर्थं योगेन तच्छरीरप्रवेशः।। 3 ।। भीष्म उवाच। एवमेतन्महाबाहो नात्र मिथ्याऽस्ति किञ्चन। यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati strīṇāṃ puruṣacittapramathanāya śaktiśeṣadānapūrvakaṃ brahmaṇā sṛṣṭatayā tadrakṣaṇasya duṣkaratvakathanam|| 1 || strīṇāṃ rakṣaṇasya duśśakatve dṛṣṭāntatayā vipulopākhyānakathanārambhaḥ|| 2 || guruṇā svabhārvārakṣaṇaṃ niyuktena vipulanāmnā tadarthaṃ yogena taccharīrapraveśaḥ|| 3 || bhīṣma uvāca| evametanmahābāho nātra mithyā'sti kiñcana| yathā bravīṣi kauravya nārīṃ prati janādhipa||

Verse 2

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्। यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना।।

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam| yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā||

Verse 3

प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ।। यदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्यामि नराधिप।।

pramadāśca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha|| yadarthaṃ tacca te tāta pravakṣyāmi narādhipa||

Verse 4

न हि स्त्रीभ्यः परं पुत्र पापीयः किञ्चिदस्ति वै। अग्निर्हिः प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभो। क्षुरधारा विषं सर्पो मृत्युरित्येकतः स्त्रियः।।

na hi strībhyaḥ paraṃ putra pāpīyaḥ kiñcidasti vai| agnirhiḥ pramadā dīpto māyāśca mayajā vibho| kṣuradhārā viṣaṃ sarpo mṛtyurityekataḥ striyaḥ||

Verse 5

प्रजा इमा महाबाहो धार्मिक्य इति नः श्रुतम्। स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद्भयम्।।

prajā imā mahābāho dhārmikya iti naḥ śrutam| svayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devāniyādbhayam||

Verse 6

अथाभ्यागच्छन्देवास्ते पितामहमरिंदम। निवेद्य मानसं चापि तूष्णीमासन्नधोमुखाः।।

athābhyāgacchandevāste pitāmahamariṃdama| nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīmāsannadhomukhāḥ||

Verse 7

तेषामन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहः। मानवानां प्रमोहार्थं कृत्या नार्योऽसृजत्प्रभुः।।

teṣāmantargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ| mānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo'sṛjatprabhuḥ||

Verse 8

पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन्। असाध्व्यस्तु समुत्पन्नाः कृत्याः सर्गात्प्रजापतेः ताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रामथ्नन्त नरान्सदा।।

pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan| asādhvyastu samutpannāḥ kṛtyāḥ sargātprajāpateḥ tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narānsadā||

Verse 9

ताभ्यः कामान्यथाकामं प्रादाद्धि स पितामहः।

tābhyaḥ kāmānyathākāmaṃ prādāddhi sa pitāmahaḥ|

Verse 10

क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत्प्रभुः। असज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशङ्गताः।।

krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjatprabhuḥ| asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṅgatāḥ||

Verse 11

द्विजानां च गुरूणां च महागुरुनृपादिनाम्। क्षणस्त्रीसङ्गकामोत्था यातनाहो निरन्तरा।।

dvijānāṃ ca gurūṇāṃ ca mahāgurunṛpādinām| kṣaṇastrīsaṅgakāmotthā yātanāho nirantarā||

Verse 12

अरक्तमनसां नित्यं ब्रह्मचर्यामलात्मनाम्। तपोदमार्चनाध्यानयुक्तानां शुद्धिरुत्तमा।।

araktamanasāṃ nityaṃ brahmacaryāmalātmanām| tapodamārcanādhyānayuktānāṃ śuddhiruttamā||

Verse 13

न च स्त्रीणां क्रियाः काश्चिदिति धर्मो व्यवस्थितः। निरिन्द्रिया ह्यशास्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः।। अस्ति हि प्रमदा दीप्तेति ट.थ. पाठः।।

na ca strīṇāṃ kriyāḥ kāściditi dharmo vyavasthitaḥ| nirindriyā hyaśāstrāśca striyo'nṛtamiti śrutiḥ|| asti hi pramadā dīpteti ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

शय्यासनमलङ्कारमन्नपानमनार्यताम्। दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः।।

śayyāsanamalaṅkāramannapānamanāryatām| durvāgbhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ||

Verse 15

न तासां रक्षणं शक्यं कर्तुं पुंसां कथञ्चन। अपि विस्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह।।

na tāsāṃ rakṣaṇaṃ śakyaṃ kartuṃ puṃsāṃ kathañcana| api visvakṛtā tāta kutastu puruṣairiha||

Verse 16

वाचा च वधबन्धैर्वा क्लेशैर्वा विविधैस्तथा। न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयताः।।

vācā ca vadhabandhairvā kleśairvā vividhaistathā| na śakyā rakṣituṃ nāryastā hi nityamasaṃyatāḥ||

Verse 17

इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छ्रुतवानहम्। यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियाः।।

idaṃ tu puruṣavyāghra purastācchrutavānaham| yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena gurustriyāḥ||

Verse 18

ऋषिरासीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतः। तस्य भार्या रुचिर्नाम रूपेणासदृशी भुवि।।

ṛṣirāsīnmahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥ| tasya bhāryā rucirnāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi||

Verse 19

तस्या रूपेण सम्मत्ता देवगन्धर्वदानवाः। विशेषेण तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः।।

tasyā rūpeṇa sammattā devagandharvadānavāḥ| viśeṣeṇa tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ||

Verse 20

नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामतिः। यथाशक्ति यथोस्साहं भार्यां तामभ्यरक्षत।।

nārīṇāṃ caritajñaśca devaśarmā mahāmatiḥ| yathāśakti yathossāhaṃ bhāryāṃ tāmabhyarakṣata||

Verse 21

पुरंदरं च जानंश्च परस्त्रीकामचारिणम्। तस्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह।।

puraṃdaraṃ ca jānaṃśca parastrīkāmacāriṇam| tasmādyatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha||

Verse 22

स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा। भार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्यादित्यचिन्तयत्।।

sa kadācidṛṣistāta yajñaṃ kartumanāstadā| bhāryāsaṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syādityacintayat||

Verse 23

रक्षाविधानं मनसा स सञ्चिन्त्य महातपाः। आहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम्।।

rakṣāvidhānaṃ manasā sa sañcintya mahātapāḥ| āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam||

Verse 24

यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः। यतः प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम्।।

yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ| yataḥ prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam||

Verse 25

अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरंदरम्। स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूत्तम।।

apramattena te bhāvyaṃ sadā prati puraṃdaram| sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūttama||

Verse 26

भीष्म उवाच। इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः। सदैवोग्रतपा राजन्नग्र्यर्कसदृशद्युतिः।।

bhīṣma uvāca| ityukto vipulastena tapasvī niyatendriyaḥ| sadaivogratapā rājannagryarkasadṛśadyutiḥ||

Verse 27

धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत। पुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्।।

dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata| punaścedaṃ mahārāja papraccha prasthitaṃ gurum||

Verse 28

कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने। वपुस्तेजश्च कीदृग्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

kāni rūpāṇi śakrasya bhavantyāgacchato mune| vapustejaśca kīdṛgvai tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 29

भीष्म उवाच। ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने। आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत।।

bhīṣma uvāca| tataḥ sa bhagavāṃstasmai vipulāya mahātmane| ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata||

Verse 30

बहुमायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः। तांस्तान्विकुरुते भावान्बहूनथ मुहुर्मुहुः।।

bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ| tāṃstānvikurute bhāvānbahūnatha muhurmuhuḥ||

Verse 31

किरीटी वज्रधृग्धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः। भवत्यथ मुहूर्तेनि चण्डालसमदर्शनः।।

kirīṭī vajradhṛgdhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ| bhavatyatha muhūrteni caṇḍālasamadarśanaḥ||

Verse 32

शिखी जटी चीरवासाः पुनर्भवति पुत्रक। बृहच्छरीरश्च पनश्चीरवासाः पुनः कृशः।।

śikhī jaṭī cīravāsāḥ punarbhavati putraka| bṛhaccharīraśca panaścīravāsāḥ punaḥ kṛśaḥ||

Verse 33

गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः। विरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च।।

gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ| virūpo rūpavāṃścaiva yuvā vṛddhastathaiva ca||

Verse 34

प्राज्ञो जडश्च मूकश्च ह्रस्वो दीर्घस्तथैव च। ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव च।।

prājño jaḍaśca mūkaśca hrasvo dīrghastathaiva ca| brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva vaiśyaḥ śūdrastathaiva ca||

Verse 35

प्रतिलोमोऽनुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः। शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्।।

pratilomo'nulomaśca bhavatyatha śatakratuḥ| śukavāyasarūpī ca haṃsakokilarūpavān||

Verse 36

सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः। दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेऽपि च।।

siṃhavyāghragajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ| daivaṃ daityamatho rājñāṃ vapurdhārayate'pi ca||

Verse 37

अकृशो मायुभग्राङ्गः शकुनिर्विकृतस्तथा। चतुष्पाद्बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिशः।।

akṛśo māyubhagrāṅgaḥ śakunirvikṛtastathā| catuṣpādbahurūpaśca punarbhavati bāliśaḥ||

Verse 38

मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेऽपि च। न शक्यमस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित्।।

makṣikāmaśakādīnāṃ vapurdhārayate'pi ca| na śakyamasya grahaṇaṃ kartuṃ vipula kenacit||

Verse 39

अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत्। पुनरन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा।।

api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭamidaṃ jagat| punarantarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣā||

Verse 40

वायुभूतश्च स पुनर्देवराजो भवत्युतः। एवंरूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः। तस्माद्विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम्।।

vāyubhūtaśca sa punardevarājo bhavatyutaḥ| evaṃrūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ| tasmādvipula yatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām||

Verse 41

यथा रुचिं नवलिहेद्देवेन्द्रो भृगुसत्तम। क्रतावुपहिते न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान्।।

yathā ruciṃ navaliheddevendro bhṛgusattama| kratāvupahite nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān||

Verse 42

एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोऽगमत्तदा। देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम।।

evamākhyāya sa muniryajñakāro'gamattadā| devaśarmā mahābhāgastato bharatasattama||

Verse 43

विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तामुपेयिवान्। रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात्।।

vipulastu vacaḥ śrutvā gurościntāmupeyivān| rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājānmahābalāt||

Verse 44

किन्नु शक्यं मया कर्तुं गुरुदाराभिरक्षणे। मायावी हि सुरेन्द्रोसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान्।।

kinnu śakyaṃ mayā kartuṃ gurudārābhirakṣaṇe| māyāvī hi surendrosau durdharṣaścāpi vīryavān||

Verse 45

नीपिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनः। उटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता।।

nīpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥ| uṭajaṃ vā tathā hyasya nānāvidhasarūpatā||

Verse 46

वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत्। तस्मादिमां सम्प्रविश्य रुचिं स्थास्येहमद्य वै।।

vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṃ pradharṣayet| tasmādimāṃ sampraviśya ruciṃ sthāsyehamadya vai||

Verse 47

अथवा पौरुषेणेयं न शक्या रक्षितुं मया। बहुरूपो हि भगवाञ्छ्रूयते पाकशासनः।।

athavā pauruṣeṇeyaṃ na śakyā rakṣituṃ mayā| bahurūpo hi bhagavāñchrūyate pākaśāsanaḥ||

Verse 48

सोहं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात्। गात्राणि गात्रैरस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये हि रक्षितुम्।।

sohaṃ yogabalādenāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāt| gātrāṇi gātrairasyāhaṃ sampravekṣye hi rakṣitum||

Verse 49

यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीमद्य पश्यति मे गुरुः। शप्स्यत्यसंशयं कोपाद्दिव्यज्ञानो महातपाः।।

yadyucchiṣṭāmimāṃ patnīmadya paśyati me guruḥ| śapsyatyasaṃśayaṃ kopāddivyajñāno mahātapāḥ||

Verse 50

न चेयं रक्षितुं शक्या यथाऽन्या प्रमदा नृभिः। मायावी हि सुरेन्द्रोसावहो प्राप्तोस्मि संशयम्।।

na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathā'nyā pramadā nṛbhiḥ| māyāvī hi surendrosāvaho prāptosmi saṃśayam||

Verse 51

अवश्यं करणीयं हि गुरोरिह हि शासनम्। यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्यं स्यात्कृतं मया।। दरिद्राश्च ह्यमन्त्रश्च स्त्रियो नित्यमिति श्रुतिरिति ध.पाठः।।

avaśyaṃ karaṇīyaṃ hi guroriha hi śāsanam| yadi tvetadahaṃ kuryāmāścaryaṃ syātkṛtaṃ mayā|| daridrāśca hyamantraśca striyo nityamiti śrutiriti dha.pāṭhaḥ||

Verse 52

योगेनाथ प्रविश्येदं गुरुपत्न्याः कलेवरम्। असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथा चलः।।

yogenātha praviśyedaṃ gurupatnyāḥ kalevaram| asaktaḥ padmapatrastho jalabinduryathā calaḥ||

Verse 53

एवमेव शरीरे ऽस्या निवत्स्यामि समाहितः। निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम।।

evameva śarīre 'syā nivatsyāmi samāhitaḥ| nirmuktasya rajorūpānnāparādho bhavenmama||

Verse 54

यथाहि शून्यां पथिकः सभामध्यावसेत्यथि। तथाऽद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम्। एवमेव शरीरे ऽस्य निवत्स्यामि समाहितः।।

yathāhi śūnyāṃ pathikaḥ sabhāmadhyāvasetyathi| tathā'dyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram| evameva śarīre 'sya nivatsyāmi samāhitaḥ||

Verse 55

इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्च सर्वशः। तपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोरात्मन एव च।।

ityevaṃ dharmamālokya vedavedāṃśca sarvaśaḥ| tapaśca vipulaṃ dṛṣṭvā gurorātmana eva ca||

Verse 56

इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवः। अन्वतिष्ठत्परं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव।।

iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥ| anvatiṣṭhatparaṃ yatnaṃ yathā tacchṛṇu pārthiva||

Verse 57

गुरुपत्नीं समासीनो विपुलः स महातपाः। उपासीनामनिन्द्याङ्गी कथार्थैः समलोभयत्।।

gurupatnīṃ samāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ| upāsīnāmanindyāṅgī kathārthaiḥ samalobhayat||

Verse 58

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मिं संयोज्य रश्मिभिः। विवेश विपुलः कायमाकाशं पवनो यथा।।

netrābhyāṃ netrayorasyā raśmiṃ saṃyojya raśmibhiḥ| viveśa vipulaḥ kāyamākāśaṃ pavano yathā||

Verse 59

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च। अविचेष्टन्नतिष्ठद्वै छायेवान्तर्गतो मुनिः।।

lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca| aviceṣṭannatiṣṭhadvai chāyevāntargato muniḥ||

Verse 60

ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्याः कलेवरम्। उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुध्यत।।

tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaram| uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tamabudhyata||

Verse 61

यं कालं नागतो राजन्गुरुस्तस्य महात्मनः। क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सोऽभ्यरक्षत।।

yaṃ kālaṃ nāgato rājangurustasya mahātmanaḥ| kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so'bhyarakṣata||