Adhyaya 74

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति स्त्रीणां दुश्चरितकथनम्।। युधिष्ठिर उवाच। इमे वै मानवा लोके स्त्रीषु सज्जन्त्यभीक्ष्णशः। मोहेन परमाविष्टा देवदृष्टेन कर्मणा।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati strīṇāṃ duścaritakathanam|| yudhiṣṭhira uvāca| ime vai mānavā loke strīṣu sajjantyabhīkṣṇaśaḥ| mohena paramāviṣṭā devadṛṣṭena karmaṇā||

Verse 2

स्त्रियश्च पुरुषेष्वेव प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम्। अत्र मे संशयस्तीव्रो हृदि सम्परिवर्तते।।

striyaśca puruṣeṣveva pratyakṣaṃ lokasākṣikam| atra me saṃśayastīvro hṛdi samparivartate||

Verse 3

कथमासां नराः सङ्गं कुर्वते कुरुनन्दनः। स्त्रियो वातेषु रज्यन्ते विरज्यन्ते च ताः पुनः।।

kathamāsāṃ narāḥ saṅgaṃ kurvate kurunandanaḥ| striyo vāteṣu rajyante virajyante ca tāḥ punaḥ||

Verse 4

इति ताः पुरुषव्याघ्र कथं शक्यास्तु रक्षितुम्। प्रमदाः पुरुषेणेह तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

iti tāḥ puruṣavyāghra kathaṃ śakyāstu rakṣitum| pramadāḥ puruṣeṇeha tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 5

भीष्म उवाच। एत्वा हि स्वीयमायाभिर्वञ्चयन्तीह मानवान्। न चासां मुच्यते कश्चित्पुरुषो हस्तमागतः।।

bhīṣma uvāca| etvā hi svīyamāyābhirvañcayantīha mānavān| na cāsāṃ mucyate kaścitpuruṣo hastamāgataḥ||

Verse 6

गावो नवतृणानीव गृह्णन्त्येता नवन्नवम्।।

gāvo navatṛṇānīva gṛhṇantyetā navannavam||

Verse 7

शम्बरस्य च या माया माया या नमुचेरपि। बलेः कुम्भीनसेश्चैव सर्वास्तां योषितो विदुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुःसप्ततितमोऽध्यायः।। 74 ।।

śambarasya ca yā māyā māyā yā namucerapi| baleḥ kumbhīnaseścaiva sarvāstāṃ yoṣito viduḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ|| 74 ||

Verse 8

हसन्तं प्रहसन्त्येता रुद्रन्तं प्ररुदन्ति च। अप्रियं प्रियवाक्यैश्च गृह्णते कालयोगतः।।

hasantaṃ prahasantyetā rudrantaṃ prarudanti ca| apriyaṃ priyavākyaiśca gṛhṇate kālayogataḥ||

Verse 9

यदि जिह्वासहस्रं स्याज्जीवेच्च शरदां शतम्। अनन्यकर्मा स्त्रीदोषाननुक्त्वा निधनं व्रजेत्।।

yadi jihvāsahasraṃ syājjīvecca śaradāṃ śatam| ananyakarmā strīdoṣānanuktvā nidhanaṃ vrajet||

Verse 10

उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः। स्त्री बुद्ध्या न विशिष्येत तास्तु रक्ष्याः कथं नरैः।।

uśanā veda yacchāstraṃ yacca veda bṛhaspatiḥ| strī buddhyā na viśiṣyeta tāstu rakṣyāḥ kathaṃ naraiḥ||

Verse 11

अनृतं सत्यमित्याहुः सत्यं चापि तथाऽनृतम्। इति यास्ताः कथं वीर संरक्ष्याः पुरुषैरिह। दोषास्पदेऽशुचौ देहे ह्यासां सक्तास्त्वहो नराः।।

anṛtaṃ satyamityāhuḥ satyaṃ cāpi tathā'nṛtam| iti yāstāḥ kathaṃ vīra saṃrakṣyāḥ puruṣairiha| doṣāspade'śucau dehe hyāsāṃ saktāstvaho narāḥ||

Verse 12

स्त्रीणां बुद्ध्यर्थनिष्कर्षादर्थशास्त्राणि शत्रुहन्। बृहस्पतिप्रभृतिभिर्मन्ये सद्भिः कृतानि वै।।

strīṇāṃ buddhyarthaniṣkarṣādarthaśāstrāṇi śatruhan| bṛhaspatiprabhṛtibhirmanye sadbhiḥ kṛtāni vai||

Verse 13

संपूज्यमानाः पुरुषैर्विकुर्वन्ति मनो नृषु। अपास्ताश्च तथा राजन्विकुर्वन्ति मनः स्त्रियः।। कुहकानि च वार्ष्णेय सर्वास्ता इति ट.थ.पाठः।।

saṃpūjyamānāḥ puruṣairvikurvanti mano nṛṣu| apāstāśca tathā rājanvikurvanti manaḥ striyaḥ|| kuhakāni ca vārṣṇeya sarvāstā iti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 14

इमाः प्रजा महापाहो धार्मिक्य इति नः श्रुतम्।। एताः पूजिता दिक्कृता वा तुल्यवद्विकारं जनयन्तीत्यर्थः।।

imāḥ prajā mahāpāho dhārmikya iti naḥ śrutam|| etāḥ pūjitā dikkṛtā vā tulyavadvikāraṃ janayantītyarthaḥ||

Verse 15

सत्कृतासत्कृताश्चापि विकुर्वन्ति मनः सदा। कस्ताः शक्तो रक्षितुं स्यादिति मे संशयो महान्।।

satkṛtāsatkṛtāścāpi vikurvanti manaḥ sadā| kastāḥ śakto rakṣituṃ syāditi me saṃśayo mahān||

Verse 16

तथा ब्रूहि महाभाग कुरूणां वंशवर्धन। यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कदाचन।

tathā brūhi mahābhāga kurūṇāṃ vaṃśavardhana| yadi śakyā kuruśreṣṭha rakṣā tāsāṃ kadācana|

Verse 17

कर्तुं वा कृतपूर्वं वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

kartuṃ vā kṛtapūrvaṃ vā tanme vyākhyātumarhasi||