Adhyaya 71

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणमाहात्म्यप्रतिपादकशक्रशम्बरसंवादानुवादः।। 1 ।। भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। शक्रशम्बरसंवादं तन्निवोध युधिष्ठिर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇamāhātmyapratipādakaśakraśambarasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| śakraśambarasaṃvādaṃ tannivodha yudhiṣṭhira||

Verse 2

शक्रो ह्यज्ञातरूपेण जटी भूत्वा सुवारुणः। विप्ररूपं समास्थाय प्रश्नं पप्रच्छ शम्बरम्।।

śakro hyajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā suvāruṇaḥ| viprarūpaṃ samāsthāya praśnaṃ papraccha śambaram||

Verse 3

केन शम्बर वृत्तेन स्वजात्यानधितिष्ठसि। श्रेष्ठं त्वां केन मन्यन्ते तद्वै प्रब्रूहि तत्त्वतः।।

kena śambara vṛttena svajātyānadhitiṣṭhasi| śreṣṭhaṃ tvāṃ kena manyante tadvai prabrūhi tattvataḥ||

Verse 4

शम्बर उवाच। नासूयामि सदा विप्रान्ब्राह्ममेव च मे मतम्। शास्त्राणि वदतो विप्रान्संमन्यामि यथासुखम्।।

śambara uvāca| nāsūyāmi sadā viprānbrāhmameva ca me matam| śāstrāṇi vadato viprānsaṃmanyāmi yathāsukham||

Verse 5

श्रुत्वा च नावजानामि नापराध्यामि कर्हिचित्। अभ्यर्च्याभ्यनुपृच्छामि पादौ गृह्णामि धीमताम्।।

śrutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhicit| abhyarcyābhyanupṛcchāmi pādau gṛhṇāmi dhīmatām||

Verse 6

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा। प्रमत्तेष्वप्रमत्तोऽस्मि सदा सुप्तेषु जागृमि।।

te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā| pramatteṣvapramatto'smi sadā supteṣu jāgṛmi||

Verse 7

ते मां शास्त्रपथे युक्तं ब्रह्मण्यमनसूयकम्। समासिञ्चति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः।। 71 ।।

te māṃ śāstrapathe yuktaṃ brahmaṇyamanasūyakam| samāsiñcati śāstāraḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 71 ||

Verse 8

यच्च भाषन्ति संतुष्टास्तच्च गृह्णाम्यमायया। समाधिमात्मनो नित्यमनुलोममचिन्तयम्।। मां मयि। मधु अमृततुल्यां विद्यां समासिच्चन्ति क्षौद्रं मधुपटलम् मक्षिका मध्विवेत्यावृत्त्या योज्यम्।।

yacca bhāṣanti saṃtuṣṭāstacca gṛhṇāmyamāyayā| samādhimātmano nityamanulomamacintayam|| māṃ mayi| madhu amṛtatulyāṃ vidyāṃ samāsiccanti kṣaudraṃ madhupaṭalam makṣikā madhvivetyāvṛttyā yojyam||

Verse 9

सोहं वागग्रमृष्टानां रसानामवलेहकः। स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः।। समाधिं ब्राह्मणेषु निष्ठाम्।।

sohaṃ vāgagramṛṣṭānāṃ rasānāmavalehakaḥ| svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ|| samādhiṃ brāhmaṇeṣu niṣṭhām||

Verse 10

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम्। यद्ब्राह्मणमुखाच्छास्त्रमिह श्रुत्वा प्रवर्तते।।

etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam| yadbrāhmaṇamukhācchāstramiha śrutvā pravartate||

Verse 11

एतत्कारणमाज्ञाय दृष्ट्वा देवासुरं पुरा। युद्धं पिता मे हृष्टात्मा विस्मितः समपद्यत।।

etatkāraṇamājñāya dṛṣṭvā devāsuraṃ purā| yuddhaṃ pitā me hṛṣṭātmā vismitaḥ samapadyata||

Verse 12

दृष्ट्वा च ब्राह्मणानां तु महिमानं महात्मनाम्। पर्यपृच्छत्कथममी सिद्धा इति निशाकरम्।।

dṛṣṭvā ca brāhmaṇānāṃ tu mahimānaṃ mahātmanām| paryapṛcchatkathamamī siddhā iti niśākaram||

Verse 13

सोम उवाच। ब्राह्मणास्तपसा सर्वे सिध्यन्ते वाग्बलाः सदा। भुजवीर्याश्च राजानो वागस्त्राश्च द्विजातयः।।

soma uvāca| brāhmaṇāstapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā| bhujavīryāśca rājāno vāgastrāśca dvijātayaḥ||

Verse 14

प्रवसन्वाप्यधीयीत ब्राह्मीर्दुर्वसतीर्वसन्। निर्मन्युरपि निर्वाणो यतिः स्यात्समदर्शनः।। वागग्रे जिह्वाग्रे मृष्टं विद्यामृतं येषां ब्राह्मणानाम्। रसानामुक्तिसुधानाम्।।

pravasanvāpyadhīyīta brāhmīrdurvasatīrvasan| nirmanyurapi nirvāṇo yatiḥ syātsamadarśanaḥ|| vāgagre jihvāgre mṛṣṭaṃ vidyāmṛtaṃ yeṣāṃ brāhmaṇānām| rasānāmuktisudhānām||

Verse 15

अपि च ज्ञानसम्पन्नः सर्वान्वेदान्पितुर्गृहे। श्लाघमान इवाधीयाद्ग्राम्य इत्येव तं विदुः।। ब्राह्मर्वेदार्थाः दुर्वसतीः गुरुकुलवासक्लेशात्। अपि अपिवा। सति वैराग्ये यतिः स्यात्।।

api ca jñānasampannaḥ sarvānvedānpiturgṛhe| ślāghamāna ivādhīyādgrāmya ityeva taṃ viduḥ|| brāhmarvedārthāḥ durvasatīḥ gurukulavāsakleśāt| api apivā| sati vairāgye yatiḥ syāt||

Verse 16

भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाप्ययोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्।। पितुर्गृहे वेदाध्ययनं निन्दति अपीति।।

bhūmiretau nigirati sarpo bilaśayāniva| rājānaṃ cāpyayoddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam|| piturgṛhe vedādhyayanaṃ nindati apīti||

Verse 17

अभिमानः श्रियं हन्ति पुरुषस्याल्पमेधसः। गर्भेण दुष्यते कन्या गृहवासेन च द्विजः।।

abhimānaḥ śriyaṃ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ| garbheṇa duṣyate kanyā gṛhavāsena ca dvijaḥ||

Verse 18

विद्याविदो लोकविदस्तपोदमसमन्विताः। नित्यपूज्याश्च वन्द्याश्च द्विजा लोकद्वयेच्छुभिः।।

vidyāvido lokavidastapodamasamanvitāḥ| nityapūjyāśca vandyāśca dvijā lokadvayecchubhiḥ||

Verse 19

इत्येतन्मे पिता श्रुत्वा सोमादद्भुतदर्शनात्। ब्राह्मणान्पूजयामास तथैवाहं महाव्रतान्।।

ityetanme pitā śrutvā somādadbhutadarśanāt| brāhmaṇānpūjayāmāsa tathaivāhaṃ mahāvratān||

Verse 20

भीष्म उवाच। श्रुत्वैतद्वचनं शक्रो दानवेन्द्रमुखाच्च्युतम्। द्विजान्संम्पूजयामास महेन्द्रत्वमवाप च।।

bhīṣma uvāca| śrutvaitadvacanaṃ śakro dānavendramukhāccyutam| dvijānsaṃmpūjayāmāsa mahendratvamavāpa ca||