Adhyaya 72

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति पात्रलक्षणादिकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। अपूर्वं वा भवेत्पात्रमथवाऽपि चिरोषितम्। दूरादभ्यागतं वाऽपि किं पात्रं स्यात्पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati pātralakṣaṇādikathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| apūrvaṃ vā bhavetpātramathavā'pi ciroṣitam| dūrādabhyāgataṃ vā'pi kiṃ pātraṃ syātpitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम्। यो नो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्यपि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः।। 72 ।।

bhīṣma uvāca| kriyā bhavati keṣāṃcidupāṃśuvratamuttamam| yo no yāceta yatkiṃcitsarvaṃ dadyāma ityapi|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 72 ||

Verse 3

अपीडयन्भृत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम। पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानमपकर्षति।।

apīḍayanbhṛtyavargamityevamanuśuśruma| pīḍayanbhṛtyavargaṃ hi ātmānamapakarṣati||

Verse 4

अपूर्वं चापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम्। दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं न विदुर्बुधाः।।

apūrvaṃ cāpi yatpātraṃ yaccāpi syācciroṣitam| dūrādabhyāgataṃ cāpi tatpātraṃ na vidurbudhāḥ||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा। पात्रं विद्यामतत्त्वेन यस्मै दत्तं न सन्तपेत्।। कश्चिद्यज्ञार्थं कश्चित् गुरुदक्षिणार्थं कश्चित्कुटुम्बभरणार्थमिति एवंरूपा क्रिया केषांचित्पात्रत्वे प्रधानं भवति केषांचिदुषांशुव्रतं मौनं पारिव्राज्यमिति। दद्यामः ददाम इत्येव वक्तव्यं नत्वेतेषु कञ्चित्प्रत्याचक्षीतेत्यर्थः।।

yudhiṣṭhira uvāca| apīḍayā ca bhūtānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā| pātraṃ vidyāmatattvena yasmai dattaṃ na santapet|| kaścidyajñārthaṃ kaścit gurudakṣiṇārthaṃ kaścitkuṭumbabharaṇārthamiti evaṃrūpā kriyā keṣāṃcitpātratve pradhānaṃ bhavati keṣāṃciduṣāṃśuvrataṃ maunaṃ pārivrājyamiti| dadyāmaḥ dadāma ityeva vaktavyaṃ natveteṣu kañcitpratyācakṣītetyarthaḥ||

Verse 6

भीष्म उवाच। ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः। सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवन्तोऽनसूयकाः।। दत्तं प्रदेयवस्त्वभिमानिनी देवता न सन्तपेत्। विप्रे वेदविवर्जिते। दीयमानं रुदत्यन्नमिति स्मृतेः। अतः कस्तादृश इति प्रश्नः।।

bhīṣma uvāca| ṛtvikpurohitācāryāḥ śiṣyasambandhibāndhavāḥ| sarve pūjyāśca mānyāśca śrutavanto'nasūyakāḥ|| dattaṃ pradeyavastvabhimāninī devatā na santapet| vipre vedavivarjite| dīyamānaṃ rudatyannamiti smṛteḥ| ataḥ kastādṛśa iti praśnaḥ||

Verse 7

अतोऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम्। तस्माद्गुणैः परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै।।

ato'nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām| tasmādguṇaiḥ parīkṣeta puruṣānpraṇidhāya vai||

Verse 8

अक्रोधः सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम्। अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः।।

akrodhaḥ satyavacanamahiṃsā dama ārjavam| adroho'nabhimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ||

Verse 9

यस्मिन्नोतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत। स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमर्हति।।

yasminnotāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata| svabhāvato niviṣṭāni tatpātraṃ mānamarhati||

Verse 10

तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च। अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानमर्हति।। मुख्यं पात्रं विशेषेण श्रुतवन्तोऽनसूयका इति।।

tathā ciroṣitaṃ cāpi sampratyāgatameva ca| apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tatpātraṃ mānamarhati|| mukhyaṃ pātraṃ viśeṣeṇa śrutavanto'nasūyakā iti||

Verse 11

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलङ्घनम्। अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मनः।। तथा अक्रोधादिगुणविशिष्टम्।।

aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cābhilaṅghanam| avyavasthā ca sarvatra etannāśanamātmanaḥ|| tathā akrodhādiguṇaviśiṣṭam||

Verse 12

भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः। आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकां।। अपात्रतावीजमाह अप्रामाण्यमिति। आत्मनः पात्रताया इति शेषः।।

bhavetpaṇḍitamānī yo brāhmaṇo vedanindakaḥ| ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikāṃ|| apātratāvījamāha aprāmāṇyamiti| ātmanaḥ pātratāyā iti śeṣaḥ||

Verse 13

हेतुवादान्बुवन्सत्सु विजेताऽहेतुवादकः। आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैवहि।। निरर्थिकां श्रुतिविरोधित्वेन मोक्षानुपयोगिनीम्।।

hetuvādānbuvansatsu vijetā'hetuvādakaḥ| ākroṣṭā cātivaktā ca brāhmaṇānāṃ sadaivahi|| nirarthikāṃ śrutivirodhitvena mokṣānupayoginīm||

Verse 14

सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवागपि। बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरं श्वानं हि तं विदुः।। अहेतुवादकः शास्त्रोक्तहेतुवादविरोधात्।।

sarvābhiśaṅkī mūḍhaśca bālaḥ kaṭukavāgapi| boddhavyastādṛśastāta naraṃ śvānaṃ hi taṃ viduḥ|| ahetuvādakaḥ śāstroktahetuvādavirodhāt||

Verse 15

यथा श्वा भषितुं चैव हन्तु चैवावसज्जते। एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च। अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः सृष्टाः कुपण्डिताः।।

yathā śvā bhaṣituṃ caiva hantu caivāvasajjate| evaṃ sambhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca| alpaśrutāḥ kutarkāśca dṛṣṭāḥ sṛṣṭāḥ kupaṇḍitāḥ||

Verse 16

श्रुतिस्मृती चेतिहासपुराणारण्यवेदिनः। अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञाश्चैव पण्डिताः।।

śrutismṛtī cetihāsapurāṇāraṇyavedinaḥ| anurundhyādbahujñāṃśca sārajñāścaiva paṇḍitāḥ||

Verse 17

लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च। एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीर्वर्धते समाः।। बोद्धव्यः अस्पृश्यत्वेनेति शेषः।।

lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaścātmahitāni ca| evaṃ naro vartamānaḥ śāśvatīrvardhate samāḥ|| boddhavyaḥ aspṛśyatveneti śeṣaḥ||

Verse 18

ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च। पितॄणामथ विप्राणामतिथीनां च पञ्चमम्।। धर्मश्चात्महिताय चेति थ.ध.पाठः।।

ṛṇamunmucya devānāmṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca| pitṝṇāmatha viprāṇāmatithīnāṃ ca pañcamam|| dharmaścātmahitāya ceti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 19

पर्यायेण विमुक्तो यः सुनिर्णिक्तेन कर्मणा। एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मानन हीयते।।

paryāyeṇa vimukto yaḥ sunirṇiktena karmaṇā| evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvandharmānana hīyate||