Adhyaya 7

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विश्वामित्रस्योत्पत्तिप्रकारकथनेनैव ब्राह्मण्यप्राप्तिप्रकारकधनम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा। ब्राह्मणत्वं गतस्तात् ब्रह्मर्षित्वं तथैव च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तमोऽध्यायः।। 7 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati viśvāmitrasyotpattiprakārakathanenaiva brāhmaṇyaprāptiprakārakadhanam|| 1 || bhīṣma uvāca| śrūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purā| brāhmaṇatvaṃ gatastāt brahmarṣitvaṃ tathaiva ca|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptamo'dhyāyaḥ|| 7 ||

Verse 2

भरतस्यान्ववाये वै मिथिलो नाम पार्थिवः। बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतांवरः।। ब्राह्मणेष्वपि ऋषित्वं मन्त्रद्रष्टृत्वं गोत्रप्रवर्तकत्वं वा।।

bharatasyānvavāye vai mithilo nāma pārthivaḥ| babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃvaraḥ|| brāhmaṇeṣvapi ṛṣitvaṃ mantradraṣṭṛtvaṃ gotrapravartakatvaṃ vā||

Verse 3

तस्य पुत्रो महानासीञ्जह्नुर्नाम नरेश्वरः। दुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः।।

tasya putro mahānāsīñjahnurnāma nareśvaraḥ| duhitṛtvamanuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ||

Verse 4

तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाः। सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः।।

tasyātmajastulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥ| sindhudvīpācca rājarṣirbalākāśvo mahābalaḥ||

Verse 5

वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरः। कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः।। भरतस्यान्वये चैवाजमीढ इति झ.पाठः।।

vallabhastasya tanayaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ| kuśikastasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ|| bharatasyānvaye caivājamīḍha iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 6

कुशिकस्यात्मजः श्रीमान्गाधिर्नाम जनेश्वरः। अपुत्रः प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत्।। पिप्पलस्तस्य तनय इति य, पाठः। पल्लवस्तस्येति ट. पाठः।।

kuśikasyātmajaḥ śrīmāngādhirnāma janeśvaraḥ| aputraḥ prasavenārthī vanavāsamupāvasat|| pippalastasya tanaya iti ya, pāṭhaḥ| pallavastasyeti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 7

कन्या जज्ञे सुतात्तस्य वने निवसतः सतः। नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि।। प्रसवेन सोमाभिषवनिमित्तेन। अर्थी पुत्रार्थी।।

kanyā jajñe sutāttasya vane nivasataḥ sataḥ| nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi|| prasavena somābhiṣavanimittena| arthī putrārthī||

Verse 8

तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मसम्भवः। ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः।। सुतात् सोमा भिषवोपलक्षिकताद्यज्ञात्।।

tāṃ vavre bhārgavaḥ śrīmāṃścyavanasyātmasambhavaḥ| ṛcīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ|| sutāt somā bhiṣavopalakṣikatādyajñāt||

Verse 9

स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने। दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः।।

sa tāṃ na pradadau tasmai ṛcīkāya mahātmane| daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ||

Verse 10

प्रत्याख्याय पुनर्यान्तमब्रवीद्राजसत्तप्रः। शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वत्स्यसि मे सुताम्।। भार्गवो भृगोर्गोत्रापत्यम्।।

pratyākhyāya punaryāntamabravīdrājasattapraḥ| śulkaṃ pradīyatāṃ mahyaṃ tato vatsyasi me sutām|| bhārgavo bhṛgorgotrāpatyam||

Verse 11

ऋचीक उवाच। किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृप। दुहितुर्ब्रूह्यसंसक्तो माऽभूत्तत्र विचारणा।। वत्स्यसि उद्वाहेन प्राप्स्यसि।।

ṛcīka uvāca| kiṃ prayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkamahaṃ nṛpa| duhiturbrūhyasaṃsakto mā'bhūttatra vicāraṇā|| vatsyasi udvāhena prāpsyasi||

Verse 12

गाधिरुवाच। चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरहसाम्। एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं दाह भार्गव।।

gādhiruvāca| candraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātarahasām| ekataḥ śyāmakarṇānāṃ sahasraṃ dāha bhārgava||

Verse 13

भीष्म उवाच। ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः। अब्रवीद्वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम्।। असंसक्तो निःसंशयः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ sa bhṛguśārdūlaścyavanasyātmajaḥ prabhuḥ| abravīdvaruṇaṃ devamādityaṃ patimambhasām|| asaṃsakto niḥsaṃśayaḥ||

Verse 14

एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम्। सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम।।

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām| sahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tvāṃ devasattama||

Verse 15

तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम्। उवाच यत्र ते च्छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः।। आदित्यमदितेः पुत्रम्।।

tatheti varuṇo deva ādityo bhṛgusattamam| uvāca yatra te cchandastatrotthāsyanti vājinaḥ|| ādityamaditeḥ putram||

Verse 16

ध्यातमात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम्। गङ्गाजलात्समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम्।।

dhyātamātre ṛcīkena hayānāṃ candravarcasām| gaṅgājalātsamuttasthau sahasraṃ vipulaujasām||

Verse 17

अदूरे कान्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम्। अश्वतीर्थं तदद्यापि मानवाः परिचक्षते।।

adūre kānyakubjasya gaṅgāyāstīramuttamam| aśvatīrthaṃ tadadyāpi mānavāḥ paricakṣate||

Verse 18

ततो वै गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम्। ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं तपतां वरः।।

tato vai gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubham| ṛcīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṃ tapatāṃ varaḥ||

Verse 19

ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च। ददौ तां समलङ्कृत्य कन्यां भृगुसुताय वै।।

tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena ca| dadau tāṃ samalaṅkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai||

Verse 20

जग्राह विधिवत्पाणिं तस्या ब्रह्मर्षिसत्तमः। सा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह।।

jagrāha vidhivatpāṇiṃ tasyā brahmarṣisattamaḥ| sā ca taṃ patimāsādya paraṃ harṣamavāpa ha||

Verse 21

स तुतोष च ब्रह्मर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत। छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम्।।

sa tutoṣa ca brahmarṣistasyā vṛttena bhārata| chandayāmāsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīm||

Verse 22

मात्रे तत्सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तम। अथतामब्रवीन्माता सुतां किञ्चिदवाङ्मुखीम्।।

mātre tatsarvamācakhyau sā kanyā rājasattama| athatāmabravīnmātā sutāṃ kiñcidavāṅmukhīm||

Verse 23

ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हति। अपत्यस्य प्रदानेन समर्थश्च महातपाः।।

mamāpi putri bhartā te prasādaṃ kartumarhati| apatyasya pradānena samarthaśca mahātapāḥ||

Verse 24

ततः सा त्वरितं गत्वा तत्सर्वं प्रत्यवेदयत्। मातुश्चिकीर्षितं राजन्ऋचीकस्तामथाब्रवीत्।।

tataḥ sā tvaritaṃ gatvā tatsarvaṃ pratyavedayat| mātuścikīrṣitaṃ rājanṛcīkastāmathābravīt||

Verse 25

गुणवन्तं च पुत्रं वै त्वं च साऽथ जनिष्यथ। जनन्यास्तव कल्याणि मा भूद्वै प्रणयोऽन्यथा।।

guṇavantaṃ ca putraṃ vai tvaṃ ca sā'tha janiṣyatha| jananyāstava kalyāṇi mā bhūdvai praṇayo'nyathā||

Verse 26

तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते महान्। अस्मद्वंशकरः श्रीमांस्तव भ्राता च वंशकृत्।।

tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate mahān| asmadvaṃśakaraḥ śrīmāṃstava bhrātā ca vaṃśakṛt||

Verse 27

ऋतुस्नाता च साऽश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम्। परिष्वजेतं कल्याणि तत इष्टमवाप्स्यथः।।

ṛtusnātā ca sā'śvatthaṃ tvaṃ ca vṛkṣamudumbaram| pariṣvajetaṃ kalyāṇi tata iṣṭamavāpsyathaḥ||

Verse 28

चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते। त्वं च सा चोपभुञ्जीतं ततः पुत्राववाप्स्यथः।।

carudvayamidaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismite| tvaṃ ca sā copabhuñjītaṃ tataḥ putrāvavāpsyathaḥ||

Verse 29

ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत। यदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम्।।

tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ pratyabhāṣata| yadṛcīkena kathitaṃ taccācakhyau carudvayam||

Verse 30

तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदा। पुत्रि पूर्वोपपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम।। वरेण पुत्रं ते दास्यामीत्यनुग्रहेण।।

tāmuvāca tato mātā sutāṃ satyavatīṃ tadā| putri pūrvopapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama|| vareṇa putraṃ te dāsyāmītyanugraheṇa||

Verse 31

भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर्मन्त्रपुरस्कृतः। एनं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च।।

bhartrā ya eṣa dattaste carurmantrapuraskṛtaḥ| enaṃ prayaccha mahyaṃ tvaṃ madīyaṃ tvaṃ gṛhāṇa ca||

Verse 32

व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते। यदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते।।

vyatyāsaṃ vṛkṣayoścāpi karavāva śucismite| yadi pramāṇaṃ vacanaṃ mama māturanindite||

Verse 33

स्वमपत्यं विशिष्टं हि सर्व इच्छत्यनाविलम्। व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति।।

svamapatyaṃ viśiṣṭaṃ hi sarva icchatyanāvilam| vyaktaṃ bhagavatā cātra kṛtamevaṃ bhaviṣyati||

Verse 34

ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च समुध्यमे। कथं विशिष्टो भ्राता मे भवेदित्येव चिन्तय

tato me tvaccarau bhāvaḥ pādape ca samudhyame| kathaṃ viśiṣṭo bhrātā me bhavedityeva cintaya

Verse 35

तथाच कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा। अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर।।

tathāca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sā| atha garbhāvanuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira||

Verse 36

दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यां स च महानृषिः। उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः।।

dṛṣṭvā garbhamanuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahānṛṣiḥ| uvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ||

Verse 37

व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यति। व्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे।।

vyatyāsenopayuktaste carurvyaktaṃ bhaviṣyati| vyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe||

Verse 38

मया हि विश्वं यद्ब्राह्म त्वच्चरौ सन्निवेशितम्। क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम्।।

mayā hi viśvaṃ yadbrāhma tvaccarau sanniveśitam| kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitam||

Verse 39

त्रैलोक्यविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि। सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत्कृतं मया।।

trailokyavikhyātaguṇaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi| sā ca kṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etatkṛtaṃ mayā||

Verse 40

व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात्त्वया मात्रा च ते शुभे। तस्मात्सा ब्राह्मणं श्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति।।

vyatyāsastu kṛto yasmāttvayā mātrā ca te śubhe| tasmātsā brāhmaṇaṃ śreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati||

Verse 41

क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि। न हि ते तत्कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि।।

kṣatriyaṃ tūgrakarmāṇaṃ tvaṃ bhadre janayiṣyasi| na hi te tatkṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini||

Verse 42

सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी। भूमौ सत्यवती राजंश्छिन्नेव रुचिरा लता।।

sā śrutvā śokasaṃtaptā papāta varavarṇinī| bhūmau satyavatī rājaṃśchinneva rucirā latā||

Verse 43

प्रतिलभ्य च सा सञ्ज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च। उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी भार्गवर्षभम्।।

pratilabhya ca sā sañjñāṃ śirasā praṇipatya ca| uvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī bhārgavarṣabham||

Verse 44

प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदांवर। प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात्त्रत्रियः सुतः।। पूर्वोपपन्नाया भर्तुः सम्बन्धात्पूर्वमुपपन्नायाः गुरुत्वेन प्राप्तायास्तव भर्त्रपेक्षयाहं गरीयसीत्यर्थः। पुत्रि पूर्वप्रपन्नाया इति ट.ध पाठः।।

prasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi brahmavidāṃvara| prasādaṃ kuru viprarṣe na me syāttratriyaḥ sutaḥ|| pūrvopapannāyā bhartuḥ sambandhātpūrvamupapannāyāḥ gurutvena prāptāyāstava bhartrapekṣayāhaṃ garīyasītyarthaḥ| putri pūrvaprapannāyā iti ṭa.dha pāṭhaḥ||

Verse 45

कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हति। न तु मे स्यात्सुतो ब्रह्मन्नेष मे दीयतां वरः।।

kāmaṃ mamograkarmā vai pautro bhavitumarhati| na tu me syātsuto brahmanneṣa me dīyatāṃ varaḥ||

Verse 46

एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाः। ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम्।।

evamastviti hovāca svāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥ| tataḥ sā janayāmāsa jamadagniṃ sutaṃ śubham||

Verse 47

विश्वामित्रं चाजनयद्गाधिभार्या यशस्विनी। ऋषेः प्रसादाद्राजेन्द्र ब्रह्मर्षि ब्रह्मवादिनम्।।

viśvāmitraṃ cājanayadgādhibhāryā yaśasvinī| ṛṣeḥ prasādādrājendra brahmarṣi brahmavādinam||

Verse 48

ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः। क्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः।।

tato brāhmaṇatāṃ yāto viśvāmitro mahātapāḥ| kṣatriyaḥ so'pyatha tathā brahmavaṃśasya kārakaḥ||

Verse 49

तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः। तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च।।

tasya putrā mahātmāno brahmavaṃśavivardhanāḥ| tapasvino brahmavido gotrakartāra eva ca||

Verse 50

मधुच्छन्दश्च भगवान्देवरातश्च वीर्यवान्। अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा।।

madhucchandaśca bhagavāndevarātaśca vīryavān| akṣīṇaśca śakuntaśca babhruḥ kālapathastathā||

Verse 51

याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः। उलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः।।

yājñavalkyaśca vikhyātastathā sthūṇo mahāvrataḥ| ulūko yamadūtaśca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ||

Verse 52

पर्णजङ्घश्च भगवान्गावलश्च महानृषिः। ऋषिर्वज्रस्तथा ख्यातः सालङ्कायन एव च।।

parṇajaṅghaśca bhagavāngāvalaśca mahānṛṣiḥ| ṛṣirvajrastathā khyātaḥ sālaṅkāyana eva ca||

Verse 53

लीलाढ्यो नारदश्चैव तथा कूर्चामुखः स्मृतः। वादुलिर्मुसलश्चैव वक्षोग्रीवस्तथैव च। क्षत्रियः क्षत्रियवदुग्रक्रमा।।

līlāḍhyo nāradaścaiva tathā kūrcāmukhaḥ smṛtaḥ| vādulirmusalaścaiva vakṣogrīvastathaiva ca| kṣatriyaḥ kṣatriyavadugrakramā||

Verse 54

आङ्घ्रिको नैकदृक्चैव शिलायूपः सितः शुचिः। चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नोऽथाश्वलायनः।।

āṅghriko naikadṛkcaiva śilāyūpaḥ sitaḥ śuciḥ| cakrako mārutantavyo vātaghno'thāśvalāyanaḥ||

Verse 55

श्यामायनोऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथा। कारीषिरथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः।।

śyāmāyano'tha gārgyaśca jābāliḥ suśrutastathā| kārīṣiratha saṃśrutyaḥ parapauravatantavaḥ||

Verse 56

महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्ताडकायनः। तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चासुरायणः।।

mahānṛṣiśca kapilastatharṣistāḍakāyanaḥ| tathaiva copagahanastatharṣiścāsurāyaṇaḥ||

Verse 57

मार्दमर्षिर्हिरण्याक्षो जङ्गारिर्बाभ्रवायणिः। भूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरकृत्तु तथैव च।।

mārdamarṣirhiraṇyākṣo jaṅgārirbābhravāyaṇiḥ| bhūtirvibhūtiḥ sūtaśca surakṛttu tathaiva ca||

Verse 58

अरालिर्नाचिकश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा। नवतन्तुर्बकनखः सेयनो यतिरेव च।।

arālirnācikaścaiva cāmpeyojjayanau tathā| navatanturbakanakhaḥ seyano yatireva ca||

Verse 59

अम्भोरुदश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः। ऊर्जयोनिरुदापेक्षी नारदी च महानृषिः। विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः।।

ambhorudaścārumatsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ| ūrjayonirudāpekṣī nāradī ca mahānṛṣiḥ| viśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ||

Verse 60

तथैव क्षत्रियो राजन्विश्वामित्रो महातपाः। ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद्युधिष्ठिर।।

tathaiva kṣatriyo rājanviśvāmitro mahātapāḥ| ṛcīkenāhitaṃ brahma parametadyudhiṣṭhira||

Verse 61

एतत्ते सर्वमाख्यातं तत्वेन भरतर्षभ। विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः।।

etatte sarvamākhyātaṃ tatvena bharatarṣabha| viśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ||

Verse 62

यत्रयत्र च सन्देहो भूयस्ते राजसत्तम। तत्रतत्र च मां ब्रूहि च्छेत्ताऽस्मि तव संशयान्।।

yatrayatra ca sandeho bhūyaste rājasattama| tatratatra ca māṃ brūhi cchettā'smi tava saṃśayān||