Adhyaya 6

Verse 1

युधिष्ठिरेण भीष्मंप्रत सविस्तरं विश्वामित्रचरित्रानुवादपूर्वकं तस्य ब्राह्मण्यप्राप्तिहेतुप्रश्नः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्राप्यं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप। कथं प्राप्तं महाराज क्षत्रियेण महात्मना।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानदर्मपर्वणि षष्ठोऽध्यायः।। 6 ।।

yudhiṣṭhireṇa bhīṣmaṃprata savistaraṃ viśvāmitracaritrānuvādapūrvakaṃ tasya brāhmaṇyaprāptihetupraśnaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpyaṃ tribhirvarṇairnarādhipa| kathaṃ prāptaṃ mahārāja kṣatriyeṇa mahātmanā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadarmaparvaṇi ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|| 6 ||

Verse 2

विश्वामित्रेण धर्मात्मन्ब्राह्मणत्वं नरर्षभ। श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे ब्रूहि पितामह।।

viśvāmitreṇa dharmātmanbrāhmaṇatvaṃ nararṣabha| śrotumicchāmi tattvena tanme brūhi pitāmaha||

Verse 3

तेन ह्यमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः। हतं पुत्रशतं सद्यस्तपसाऽपि पितामह।।

tena hyamitavīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ| hataṃ putraśataṃ sadyastapasā'pi pitāmaha||

Verse 4

यातुधानाश्च बहवो राक्षसास्तिग्मतेजसः। मन्युनाऽऽविष्टदेहेन सृष्टाः कालान्तकोपमाः।।

yātudhānāśca bahavo rākṣasāstigmatejasaḥ| manyunā''viṣṭadehena sṛṣṭāḥ kālāntakopamāḥ||

Verse 5

महान्कुशिकवंशश्च ब्रह्मर्षिशतसंकुलः। स्थापितो नरलोकेऽस्मिन्विद्वद्ब्राह्मणसंकुलः।।

mahānkuśikavaṃśaśca brahmarṣiśatasaṃkulaḥ| sthāpito naraloke'sminvidvadbrāhmaṇasaṃkulaḥ||

Verse 6

ऋतीकस्यात्मजश्चैव शुनःशेपो महातपाः। विमोक्षितो महासत्रात्पशुतामप्युपागतः।।

ṛtīkasyātmajaścaiva śunaḥśepo mahātapāḥ| vimokṣito mahāsatrātpaśutāmapyupāgataḥ||

Verse 7

हरिश्चन्द्रक्रतौ देवांस्तोषयित्वाऽऽत्मतेजसा। पुत्रतामनुसंप्राप्तो विश्वामित्रस्य धीमतः।।

hariścandrakratau devāṃstoṣayitvā''tmatejasā| putratāmanusaṃprāpto viśvāmitrasya dhīmataḥ||

Verse 8

नाभिवादयते ज्येष्ठं देवरातं नराधिप। पुत्राः पञ्चशतं चापि शप्ताः श्वपचतां गताः।। शुनःशेषो देवांस्तोषयित्वा तैर्मोक्षितः सन्पुत्रतां विश्वामित्रस्यानुसम्प्राप्त इत्युत्तरेण सम्बन्धः।।

nābhivādayate jyeṣṭhaṃ devarātaṃ narādhipa| putrāḥ pañcaśataṃ cāpi śaptāḥ śvapacatāṃ gatāḥ|| śunaḥśeṣo devāṃstoṣayitvā tairmokṣitaḥ sanputratāṃ viśvāmitrasyānusamprāpta ityuttareṇa sambandhaḥ||

Verse 9

त्रिशङ्कुर्बन्धुभिर्मुक्त ऐक्ष्वाकः प्रीतिपूर्वकम्। अवाक्शिरादिवं नीतो दक्षिणामाश्रितोदिशम्।। नाभिवादयते न नमस्कुर्वन्ति। अनुस्वारलोष आर्षः। देवरातं देवैर्विश्वामित्राय दत्तं तेन च ज्येष्ठं कृतं सन्तम्। शप्ता येनेति शेषः।।

triśaṅkurbandhubhirmukta aikṣvākaḥ prītipūrvakam| avākśirādivaṃ nīto dakṣiṇāmāśritodiśam|| nābhivādayate na namaskurvanti| anusvāraloṣa ārṣaḥ| devarātaṃ devairviśvāmitrāya dattaṃ tena ca jyeṣṭhaṃ kṛtaṃ santam| śaptā yeneti śeṣaḥ||

Verse 10

विश्वामित्रस्य भगिनी नदी देवर्षिसेविता। कौशिकीति कृता पुण्या ब्रह्मर्षिसुरसेविता।।

viśvāmitrasya bhaginī nadī devarṣisevitā| kauśikīti kṛtā puṇyā brahmarṣisurasevitā||

Verse 11

तपोविघ्नकरी चैव पञ्चचूडा सुसंमता। रम्भा नामाप्सराः शापाद्यस्य शैलत्वमागता।। बन्धुभिर्मुक्तः। वसिष्ठशापेन चण्डालतां गतत्वात्। दिवं येन नीतः।।

tapovighnakarī caiva pañcacūḍā susaṃmatā| rambhā nāmāpsarāḥ śāpādyasya śailatvamāgatā|| bandhubhirmuktaḥ| vasiṣṭhaśāpena caṇḍālatāṃ gatatvāt| divaṃ yena nītaḥ||

Verse 12

तथैवास्य भयाद्बद्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा। आत्मानं मञ्जयञ्श्रीमान्विपाशः पुनरुत्थितः।।

tathaivāsya bhayādbaddhvā vasiṣṭhaḥ salile purā| ātmānaṃ mañjayañśrīmānvipāśaḥ punarutthitaḥ||

Verse 13

तदाप्रभृति पुण्या हि विपाशाऽभून्महानदी। विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः।।

tadāprabhṛti puṇyā hi vipāśā'bhūnmahānadī| vikhyātā karmaṇā tena vasiṣṭhasya mahātmanaḥ||

Verse 14

वश्यश्च भगवान्येन देवसेनाग्रगः प्रभुः। स्तुतः प्रीतमनाश्चासीच्छापाच्चैनममुञ्चत।। पञ्च चूडाः वलयभेदा यस्याः सा।।

vaśyaśca bhagavānyena devasenāgragaḥ prabhuḥ| stutaḥ prītamanāścāsīcchāpāccainamamuñcata|| pañca cūḍāḥ valayabhedā yasyāḥ sā||

Verse 15

ध्रुवस्यौत्तानपादस्य ब्रह्मर्षीणां तथैव च। मध्ये ज्वलति यो नित्यमुदीचीमाश्रितो दिशम्।। त्रिशङ्कुं याजयन्विश्वामित्रो वसिष्टपुत्रैः शप्तः श्वपचस्य याजकस्त्वं श्वपचो भविष्यसीति। तं शापमृतं कर्तुं विश्वामित्रः कस्यांचिदापदि श्वजाघनीं चौर्येणार्जयित्वा पक्तुमारेभे। तामिन्द्रः श्येनरूपेण हृतवान्। तावतैवायं शापान्मुक्तो ववर्ष चेन्द्र इति। देवसेनानामग्रगः श्रेष्ठ इन्द्रः।।

dhruvasyauttānapādasya brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca| madhye jvalati yo nityamudīcīmāśrito diśam|| triśaṅkuṃ yājayanviśvāmitro vasiṣṭaputraiḥ śaptaḥ śvapacasya yājakastvaṃ śvapaco bhaviṣyasīti| taṃ śāpamṛtaṃ kartuṃ viśvāmitraḥ kasyāṃcidāpadi śvajāghanīṃ cauryeṇārjayitvā paktumārebhe| tāmindraḥ śyenarūpeṇa hṛtavān| tāvataivāyaṃ śāpānmukto vavarṣa cendra iti| devasenānāmagragaḥ śreṣṭha indraḥ||

Verse 16

तस्यैतानि च कर्माणि तथाऽन्यानि च कौरव। क्षत्रियस्येत्यतो जातमिदं कौहतूलं मम।।

tasyaitāni ca karmāṇi tathā'nyāni ca kaurava| kṣatriyasyetyato jātamidaṃ kauhatūlaṃ mama||

Verse 17

किमेतदिति तत्त्वेन प्रब्रूहि भरतर्षभ। देहान्तरमनासाद्य कथं स ब्राह्मणोऽभवत्।।

kimetaditi tattvena prabrūhi bharatarṣabha| dehāntaramanāsādya kathaṃ sa brāhmaṇo'bhavat||

Verse 18

एतत्तत्वेन मे तात सर्वमाख्यातुमर्हसि। मतङ्गस्य यथातत्त्वं तथैवैतद्वदस्व मे।।

etattatvena me tāta sarvamākhyātumarhasi| mataṅgasya yathātattvaṃ tathaivaitadvadasva me||

Verse 19

स्थाने मतङ्गो ब्राह्मण्यं नालभद्भरतर्षभ। चण्डालयोनौजातो हि कथं ब्राह्मण्यमाप्तवान्।।

sthāne mataṅgo brāhmaṇyaṃ nālabhadbharatarṣabha| caṇḍālayonaujāto hi kathaṃ brāhmaṇyamāptavān||