Adhyaya 69

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणमाहात्म्यप्रतिपादकपृथ्वीवासुदेवसंवादानुवादः।। 1 ।। भीष्म उवाच। ब्राह्मणानेव सततं भृशं सम्परिपूजयेत्। एते हि सोमराजान ईश्वरः सुखदुःखयोः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनसप्ततितमोऽध्यायः।। 69 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇamāhātmyapratipādakapṛthvīvāsudevasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || bhīṣma uvāca| brāhmaṇāneva satataṃ bhṛśaṃ samparipūjayet| ete hi somarājāna īśvaraḥ sukhaduḥkhayoḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 69 ||

Verse 2

एते भोगैरलङ्कारैरन्यैश्चैव किमिच्छकैः। सदा पूज्या नमस्कारै रक्ष्याश्च पितृवन्नृपैः। ततो राष्ट्राय शान्तिर्हि भूतानामिव वासवात्।। सोमो राजा येषां ते सोमराजानः।।

ete bhogairalaṅkārairanyaiścaiva kimicchakaiḥ| sadā pūjyā namaskārai rakṣyāśca pitṛvannṛpaiḥ| tato rāṣṭrāya śāntirhi bhūtānāmiva vāsavāt|| somo rājā yeṣāṃ te somarājānaḥ||

Verse 3

ज्ञानवान्ब्रह्मवर्चस्वी राष्ट्रे वै ब्राह्मणः शुचिः। महारथश्च राजन्य एष्टव्यः शत्रुतापनः।।

jñānavānbrahmavarcasvī rāṣṭre vai brāhmaṇaḥ śuciḥ| mahārathaśca rājanya eṣṭavyaḥ śatrutāpanaḥ||

Verse 4

ब्राह्मणं जातिसम्पन्नं धर्मज्ञं संशितव्रतम्। बोजयीत गृहे राजन्न तस्मात्परमस्ति वै।।

brāhmaṇaṃ jātisampannaṃ dharmajñaṃ saṃśitavratam| bojayīta gṛhe rājanna tasmātparamasti vai||

Verse 5

ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्तं प्रतिगृह्णन्ति देवताः। पितरः सर्वभूतानां नैतेभ्यो विद्यते परम्।।

brāhmaṇebhyo havirdattaṃ pratigṛhṇanti devatāḥ| pitaraḥ sarvabhūtānāṃ naitebhyo vidyate param||

Verse 6

आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुः सङ्करोऽग्निः प्रजापतिः। सर्वे ब्राह्मणमाविश्य सदाऽन्नमुपभुञ्जते।। प्रश्नपूर्वकं यत्तदिष्टं दीयते तत्किमिच्छकम्।।

ādityaścandramā viṣṇuḥ saṅkaro'gniḥ prajāpatiḥ| sarve brāhmaṇamāviśya sadā'nnamupabhuñjate|| praśnapūrvakaṃ yattadiṣṭaṃ dīyate tatkimicchakam||

Verse 7

न तस्याश्नन्ति पितरो यस्य विप्रा न भुञ्जते। देवाश्चाप्यस्य नाश्नन्ति पापस्य ब्राह्मणद्विषः।।

na tasyāśnanti pitaro yasya viprā na bhuñjate| devāścāpyasya nāśnanti pāpasya brāhmaṇadviṣaḥ||

Verse 8

ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रीयन्ते पितरः सदा। तथैव देवता राजन्नात्र कार्या विचारणा।।

brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prīyante pitaraḥ sadā| tathaiva devatā rājannātra kāryā vicāraṇā||

Verse 9

तथैव तेऽपि प्रीयन्ते येषां भवति तद्धविः। न च प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति च परां गतिम्।। चन्द्रमा वायुरापो भूरम्बरं दिशः इति झ.पाठः।।

tathaiva te'pi prīyante yeṣāṃ bhavati taddhaviḥ| na ca pretya vinaśyanti gacchanti ca parāṃ gatim|| candramā vāyurāpo bhūrambaraṃ diśaḥ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 10

येनयेनैव प्रीयन्ते पितरो देवतास्तथा।। तेनतेनैव प्रीयन्ते पितरो देवतास्तथा।।

yenayenaiva prīyante pitaro devatāstathā|| tenatenaiva prīyante pitaro devatāstathā||

Verse 11

ब्राह्मणादेव तद्भूतं प्रभवन्ति यतः प्रजाः। यतश्चायं प्रभवति प्रेत्य यत्र च गच्छति।। तेपि दातारोपि। तत् प्रदेयं द्रव्यम्।।

brāhmaṇādeva tadbhūtaṃ prabhavanti yataḥ prajāḥ| yataścāyaṃ prabhavati pretya yatra ca gacchati|| tepi dātāropi| tat pradeyaṃ dravyam||

Verse 12

वेदैष मार्गं स्वर्गस्य तथैव नरकस्य च। आगतानागते चोमे ब्राह्मणो द्विपदांवरः।।

vedaiṣa mārgaṃ svargasya tathaiva narakasya ca| āgatānāgate come brāhmaṇo dvipadāṃvaraḥ||

Verse 13

ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठः स्वधर्मं चैव वेद यः। ये चैनमनुवर्तन्ते ते न यान्ति पराभवम्। न ते प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति न पराभवम्।।

brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭhaḥ svadharmaṃ caiva veda yaḥ| ye cainamanuvartante te na yānti parābhavam| na te pretya vinaśyanti gacchanti na parābhavam||

Verse 14

यद्ब्राह्मणमुखात्प्राप्तं प्रतिगृह्णन्ति वै वचः। कृतात्मानो महात्मानस्ते न यान्ति पराभवम्।।

yadbrāhmaṇamukhātprāptaṃ pratigṛhṇanti vai vacaḥ| kṛtātmāno mahātmānaste na yānti parābhavam||

Verse 15

क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च। ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च बलानि च।।

kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca| brāhmaṇeṣveva śāmyanti tejāṃsi ca balāni ca||

Verse 16

भृगवस्तालजङ्घांश्च नीपानाङ्गिरसोऽजयन्। भरद्वाजो वैतहव्यानैलांश्च भरतर्षभ।।

bhṛgavastālajaṅghāṃśca nīpānāṅgiraso'jayan| bharadvājo vaitahavyānailāṃśca bharatarṣabha||

Verse 17

चित्रायुधांश्चाप्यजयन्नेते कृष्णाजिनध्वजाः। प्रक्षिप्याथ च कुम्भान्वै पारगामिनमारभेत्।। तद्यज्ञादिकम्। भूतमुत्पन्नम्। ब्राह्मणो वेद तद्भूतमिति थ.ध. पाठः।।

citrāyudhāṃścāpyajayannete kṛṣṇājinadhvajāḥ| prakṣipyātha ca kumbhānvai pāragāminamārabhet|| tadyajñādikam| bhūtamutpannam| brāhmaṇo veda tadbhūtamiti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

यत्किंचित्कथ्यते लोके श्रूयते पठ्यतेऽपि वा। सर्वं तद्ब्राह्मणेष्वेव गूढोऽग्निरिव दारुषु।।

yatkiṃcitkathyate loke śrūyate paṭhyate'pi vā| sarvaṃ tadbrāhmaṇeṣveva gūḍho'gniriva dāruṣu||

Verse 19

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। संवादं वासुदेवस्य पृथ्व्याश्च भरतर्षभ।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| saṃvādaṃ vāsudevasya pṛthvyāśca bharatarṣabha||

Verse 20

वासुदेव उवाच। मातरं सर्वभूतानां पृच्छे त्वां संशयं शुभे। केनस्वित्कर्मणा पापं व्यपोहति नरो गृही।। ब्राह्मणानुमते तिष्ठेत्पुरुषः शुचिरात्मवान्।।

vāsudeva uvāca| mātaraṃ sarvabhūtānāṃ pṛcche tvāṃ saṃśayaṃ śubhe| kenasvitkarmaṇā pāpaṃ vyapohati naro gṛhī|| brāhmaṇānumate tiṣṭhetpuruṣaḥ śucirātmavān||

Verse 23

कुं पृथिवीं ब्राह्मणाय प्रक्षिप्य दत्त्वा पारगामिनं परलोकहितं कर्म आरभेदाचरेत्। भानू दीप्तिं कुर्वन्नुभयलोके इति शेषः। पुरगामिनमाहरन्निति थ.पाठः।।

kuṃ pṛthivīṃ brāhmaṇāya prakṣipya dattvā pāragāminaṃ paralokahitaṃ karma ārabhedācaret| bhānū dīptiṃ kurvannubhayaloke iti śeṣaḥ| puragāminamāharanniti tha.pāṭhaḥ||

Verse 24

अपरे ब्राह्मणं सर्वभूतये इच्छेदित्याहुरिति विपरिणामेनानषङ्गः।।

apare brāhmaṇaṃ sarvabhūtaye icchedityāhuriti vipariṇāmenānaṣaṅgaḥ||

Verse 29

भीष्म उवाच। इत्येतद्वचनं श्रुत्वा मेदिन्या मधूसूदनः। साधुसाध्विति कौरव्य मेदिनीं प्रत्यपूजयत्।।

bhīṣma uvāca| ityetadvacanaṃ śrutvā medinyā madhūsūdanaḥ| sādhusādhviti kauravya medinīṃ pratyapūjayat||

Verse 30

एतां श्रुत्वोपमां पार्थ प्रयतो ब्राह्मणर्षभान्। सततं पूजयेथास्त्वं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे।।

etāṃ śrutvopamāṃ pārtha prayato brāhmaṇarṣabhān| satataṃ pūjayethāstvaṃ tataḥ śreyo'bhipatsyase||