Adhyaya 68

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणमहिमकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः स्यात्पितामह। कुर्वन्किं कर्म नृपतिरुभौ लोकौ समश्रुते

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇamahimakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ rājñaḥ sarvakṛtyānāṃ garīyaḥ syātpitāmaha| kurvankiṃ karma nṛpatirubhau lokau samaśrute

Verse 2

भीष्म उवाच। एतद्राज्ञः कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत। ब्राह्मणानां रक्षणं च पूजा च सुखमिच्छतः।।

bhīṣma uvāca| etadrājñaḥ kṛtyatamamabhiṣiktasya bhārata| brāhmaṇānāṃ rakṣaṇaṃ ca pūjā ca sukhamicchataḥ||

Verse 3

कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ। श्रोत्रियान्ब्राह्मणान्वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत्।।

kartavyaṃ pārthivendreṇa tathaiva bharatarṣabha| śrotriyānbrāhmaṇānvṛddhānnityamevābhipūjayet||

Verse 4

पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान्। सांत्वेन भोगदानेन नमस्कारैः सदाऽर्चयेत्।।

paurajānapadāṃścāpi brāhmaṇāṃśca bahuśrutān| sāṃtvena bhogadānena namaskāraiḥ sadā'rcayet||

Verse 5

एतत्कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत्। यथाऽऽत्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान्प्रतिपालयेत्।।

etatkṛtyatamaṃ rājño nityamevopalakṣayet| yathā''tmānaṃ yathā putrāṃstathaitānpratipālayet||

Verse 6

ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्दृढं प्रतिपूजयेत्। तेषु शान्तेषु तद्राष्ट्रं सर्वमेव विराजते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टषष्टितमोऽध्यायः।। 68 ।।

ye cāpyeṣāṃ pūjyatamāstāndṛḍhaṃ pratipūjayet| teṣu śānteṣu tadrāṣṭraṃ sarvameva virājate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 68 ||

Verse 7

ते पूज्यास्ते नमस्कार्या मान्यास्ते पितरो यथा। तेष्वेव यात्रा लोकानां भूतानामिव वासवे।। एषां ब्राह्मणानां मध्ये।।

te pūjyāste namaskāryā mānyāste pitaro yathā| teṣveva yātrā lokānāṃ bhūtānāmiva vāsave|| eṣāṃ brāhmaṇānāṃ madhye||

Verse 8

अभिचारैरुपायैश्च दहेयुरपि चेतसा। निःशेपं कुपिताः कुर्युरुग्राः सत्यपराक्रमाः। वासवे पर्जन्ये।।

abhicārairupāyaiśca daheyurapi cetasā| niḥśepaṃ kupitāḥ kuryurugrāḥ satyaparākramāḥ| vāsave parjanye||

Verse 9

नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्चाप्यपावृताः। कुपिताः समुदीक्षन्ते दावेषअवग्निशिखा इव।।

nāntameṣāṃ prapaśyāmi na diśaścāpyapāvṛtāḥ| kupitāḥ samudīkṣante dāveṣaavagniśikhā iva||

Verse 10

मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्चाप्यसाधवः। बिभ्यत्येषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि। कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे।। अभिचारैः श्येनयागादिभिः। उणयैः कौलिकशास्त्रप्रसिद्धैः। चेतसा सङ्कल्पमात्रेण।।

mānyāsteṣāṃ sādhavo ye na nindyāścāpyasādhavaḥ| bibhyatyeṣāṃ sāhasikā guṇāsteṣāmatīva hi| kūpā iva tṛṇacchannā viśuddhā dyaurivāpare|| abhicāraiḥ śyenayāgādibhiḥ| uṇayaiḥ kaulikaśāstraprasiddhaiḥ| cetasā saṅkalpamātreṇa||

Verse 11

प्रसह्यकारिणः केचित्कार्पासमृदवोऽपरे। सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विनः।।

prasahyakāriṇaḥ kecitkārpāsamṛdavo'pare| santi caiṣāmatiśaṭhāstathaivānye tapasvinaḥ||

Verse 12

कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्येऽप्यनुष्ठिताः। चोराश्चान्येऽनृताश्चान्ये तथाऽन्ये नटनर्तकाः।।

kṛṣigorakṣyamapyeke bhaikṣyamanye'pyanuṣṭhitāḥ| corāścānye'nṛtāścānye tathā'nye naṭanartakāḥ||

Verse 13

सर्वकर्मसहाश्चान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च। विविधाचारयुक्ताश्च ब्राह्मणा भरतर्षभ।।

sarvakarmasahāścānye pārthiveṣvitareṣu ca| vividhācārayuktāśca brāhmaṇā bharatarṣabha||

Verse 14

नानाकर्मसु रक्तानां बहुकर्मोपजीविनाम्। धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमवोनुकीर्तयेत्

nānākarmasu raktānāṃ bahukarmopajīvinām| dharmajñānāṃ satāṃ teṣāṃ nityamavonukīrtayet

Verse 15

पितॄणां देवतानं च मनुष्योरगरक्षसाम्। पुराऽप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप।। एषां एभ्यः साहसिका अकार्यकारिणोऽणि बिभ्यति किमुन विवेकिनः।।

pitṝṇāṃ devatānaṃ ca manuṣyoragarakṣasām| purā'pyete mahābhāgā brāhmaṇā vai janādhipa|| eṣāṃ ebhyaḥ sāhasikā akāryakāriṇo'ṇi bibhyati kimuna vivekinaḥ||

Verse 16

नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वैर्न राक्षसैः। नासुरैर्न पिशाचैश्च शक्या जेतुं द्विजातयः।।

naite devairna pitṛbhirna gandharvairna rākṣasaiḥ| nāsurairna piśācaiśca śakyā jetuṃ dvijātayaḥ||

Verse 17

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम्। यमिच्छेयुः स राजा स्याद्यं द्विष्युः स पराभवेत्।।

adaivaṃ daivataṃ kuryurdaivataṃ cāpyadaivatam| yamiccheyuḥ sa rājā syādyaṃ dviṣyuḥ sa parābhavet||

Verse 18

परिवादं च ये कुर्युर्ब्राह्मणानामचेतसः। सत्यं ब्रवीमि ते राजन्विनश्येयुर्न संशयः।।

parivādaṃ ca ye kuryurbrāhmaṇānāmacetasaḥ| satyaṃ bravīmi te rājanvinaśyeyurna saṃśayaḥ||

Verse 19

निन्दाप्रशंसाकुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरायणाः। परिकुप्यन्ति ते राजन्सततं द्विषतां द्विजाः।। एते पूज्या इति शेषः। यतो महाभागाः।।

nindāpraśaṃsākuśalāḥ kīrtyakīrtiparāyaṇāḥ| parikupyanti te rājansatataṃ dviṣatāṃ dvijāḥ|| ete pūjyā iti śeṣaḥ| yato mahābhāgāḥ||

Verse 20

ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुषः स प्रवर्धते। ब्राह्मणैर्यः पराकृष्टः पराभूयात्क्षणाद्धि सः।।

brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate| brāhmaṇairyaḥ parākṛṣṭaḥ parābhūyātkṣaṇāddhi saḥ||

Verse 21

शका यवनकाम्भोजास्तास्ताः क्षत्रियजातयः। वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्।।

śakā yavanakāmbhojāstāstāḥ kṣatriyajātayaḥ| vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānāmadarśanāt||

Verse 22

द्राविडाश्च कलिङ्गाश्च पुलिन्दाश्चाप्युशीनराः। कोलिसर्पा महिपकास्तास्ताः क्षत्रियजातयः।।

drāviḍāśca kaliṅgāśca pulindāścāpyuśīnarāḥ| kolisarpā mahipakāstāstāḥ kṣatriyajātayaḥ||

Verse 23

वृपलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्। श्रेयान्पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतांवर।।

vṛpalatvaṃ parigatā brāhmaṇānāmadarśanāt| śreyānparājayastebhyo na jayo jayatāṃvara||

Verse 24

यस्तु सर्वमिदं हन्याद्ब्राह्मणं च न तत्समम्। ब्रह्मवध्या महान्दोष इत्याहुः परमर्षयः।।

yastu sarvamidaṃ hanyādbrāhmaṇaṃ ca na tatsamam| brahmavadhyā mahāndoṣa ityāhuḥ paramarṣayaḥ||

Verse 25

परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्यः कथञ्चन। आसीताधोमुखस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेत वा।।

parivādo dvijātīnāṃ na śrotavyaḥ kathañcana| āsītādhomukhastūṣṇīṃ samutthāya vrajeta vā||

Verse 26

न स जातो जनिष्यो वा पृथिव्यामिह कश्चन। यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत्।।

na sa jāto janiṣyo vā pṛthivyāmiha kaścana| yo brāhmaṇavirodhena sukhaṃ jīvitumutsahet||

Verse 27

दुर्ग्राह्यो मुष्टिना वायुर्दुःस्पर्शः पाणिना शशी। दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्जया ब्राह्मणा भुवि।।

durgrāhyo muṣṭinā vāyurduḥsparśaḥ pāṇinā śaśī| durdharā pṛthivī mūrdhnā durjayā brāhmaṇā bhuvi||