Adhyaya 67

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति शरणागतरक्षणफलप्रतिपादकश्येनकपोतोपाख्यानकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि धर्मं भरतसत्तम।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati śaraṇāgatarakṣaṇaphalapratipādakaśyenakapotopākhyānakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada| tvatto'haṃ śrotumicchāmi dharmaṃ bharatasattama||

Verse 2

शरणागतं ये रक्षन्ति भूतग्रामं चतुर्विधम्। किं तस्य भरतश्रेष्ठ फलं भवति तत्त्वतः।।

śaraṇāgataṃ ye rakṣanti bhūtagrāmaṃ caturvidham| kiṃ tasya bharataśreṣṭha phalaṃ bhavati tattvataḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। इदं शृणु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र महायशः। इतिहासं पुरावृत्तं शरणार्थं महाफलम्।।

bhīṣma uvāca| idaṃ śṛṇu mahāprājña dharmaputra mahāyaśaḥ| itihāsaṃ purāvṛttaṃ śaraṇārthaṃ mahāphalam||

Verse 4

प्रपात्यमानः श्येनेन कपोतः प्रियदर्शनः। वृषदर्भं महाभागं नरेन्द्रं शरणं गतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तषष्टितमोऽध्यायः।। 67 ।।

prapātyamānaḥ śyenena kapotaḥ priyadarśanaḥ| vṛṣadarbhaṃ mahābhāgaṃ narendraṃ śaraṇaṃ gataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 67 ||

Verse 5

स तं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्रासादङ्कमुपागतम्। आश्वास्याश्वसिहीत्याह न तेऽस्ति भयमण्डज।।

sa taṃ dṛṣṭvā viśuddhātmā trāsādaṅkamupāgatam| āśvāsyāśvasihītyāha na te'sti bhayamaṇḍaja||

Verse 6

भयं ते सुमहत्कस्मात्कुत्र किं वा कृतं त्वया। येन त्वमिह सम्प्राप्तो विसंज्ञो भ्रान्तचेतनः।।

bhayaṃ te sumahatkasmātkutra kiṃ vā kṛtaṃ tvayā| yena tvamiha samprāpto visaṃjño bhrāntacetanaḥ||

Verse 7

नवनीलोत्पलापीड चारुवर्ण सुदर्शन। दाडिमाशोकपुष्पाक्ष मा त्रसस्वाभयं तव।। प्रात्यमान आकशादिति शेषः। वृषदर्भमौशीनरं शिबिम्।।

navanīlotpalāpīḍa cāruvarṇa sudarśana| dāḍimāśokapuṣpākṣa mā trasasvābhayaṃ tava|| prātyamāna ākaśāditi śeṣaḥ| vṛṣadarbhamauśīnaraṃ śibim||

Verse 8

मत्सकाशमनुप्राप्तं न त्वां कश्चित्समुत्सहेत्। मनसा ग्रहणं कर्तुं रक्षाध्यक्षपुरस्कृतम्।।

matsakāśamanuprāptaṃ na tvāṃ kaścitsamutsahet| manasā grahaṇaṃ kartuṃ rakṣādhyakṣapuraskṛtam||

Verse 9

काशिराज्यं तदद्यैव त्वदर्तं जीवितं तथा। त्यजेयं भव विस्रब्धः कपोत भयं तव।।

kāśirājyaṃ tadadyaiva tvadartaṃ jīvitaṃ tathā| tyajeyaṃ bhava visrabdhaḥ kapota bhayaṃ tava||

Verse 10

श्येन उवाच। ममैतद्विहितं भक्ष्यं न राजंस्त्रातुमर्हसि। अतिक्रान्तं च प्राप्तं च प्रयत्नाच्चोपपादितम्।। नवं नीलं च यदुत्पलं लस्याऽऽपीड इवालङ्कारभूत।।

śyena uvāca| mamaitadvihitaṃ bhakṣyaṃ na rājaṃstrātumarhasi| atikrāntaṃ ca prāptaṃ ca prayatnāccopapāditam|| navaṃ nīlaṃ ca yadutpalaṃ lasyā''pīḍa ivālaṅkārabhūta||

Verse 11

मांसं च रुधइरं चास्य मज्जा मेदश्च मे हितम्। परितोषकरो ह्येष मम माऽस्याग्रतो भव।।

māṃsaṃ ca rudhairaṃ cāsya majjā medaśca me hitam| paritoṣakaro hyeṣa mama mā'syāgrato bhava||

Verse 12

तृष्णा मे बाधतेऽत्युग्रा क्षुधा निर्दहतीव माम्। मुञ्चैनं नहि शक्ष्यामि राजन्मन्दयितुं क्षुधाम्।।

tṛṣṇā me bādhate'tyugrā kṣudhā nirdahatīva mām| muñcainaṃ nahi śakṣyāmi rājanmandayituṃ kṣudhām||

Verse 13

मया ह्यनुसृतो ह्येष मत्पक्षनखविक्षतः। किञ्चिदुच्छ्वासनिःश्वासं न राजन्गोप्तुमर्हसि।।

mayā hyanusṛto hyeṣa matpakṣanakhavikṣataḥ| kiñciducchvāsaniḥśvāsaṃ na rājangoptumarhasi||

Verse 14

यदि स्वविषये राजन्प्रभुस्त्वं रक्षणे नृणाम्। खेचरस्य तृषार्तस्य न त्वं प्रभुरथोत्तम।।

yadi svaviṣaye rājanprabhustvaṃ rakṣaṇe nṛṇām| khecarasya tṛṣārtasya na tvaṃ prabhurathottama||

Verse 15

यदि वैरिषु भृत्येषु स्वजनव्यवहारयोः। विषयेष्विन्द्रियाणां च आकाशे मा पराक्रम।। अतिक्रान्तं गत्प्रायजवितम्।।

yadi vairiṣu bhṛtyeṣu svajanavyavahārayoḥ| viṣayeṣvindriyāṇāṃ ca ākāśe mā parākrama|| atikrāntaṃ gatprāyajavitam||

Verse 16

प्रभुत्वं हि पराक्रम्य सम्यक् पक्षहरेषु ते। यदि त्वमिह धर्मार्थी मामपि द्रष्टुमर्हसि।। यदि वैर्यादिषु पराक्रमसे तद्युक्तं न त्वाकाशे आकाशचारिषु।।

prabhutvaṃ hi parākramya samyak pakṣahareṣu te| yadi tvamiha dharmārthī māmapi draṣṭumarhasi|| yadi vairyādiṣu parākramase tadyuktaṃ na tvākāśe ākāśacāriṣu||

Verse 17

भीष्म उवाच। श्रुत्वा श्येनस्य तद्वाक्यं राजर्षिर्विस्मयं गतः। सम्भाव्य चैनं तद्वाक्यं तदर्थी प्रत्यभाषत।। पक्षहरेष्वाज्ञाभङ्गिषु शत्रुषु।।

bhīṣma uvāca| śrutvā śyenasya tadvākyaṃ rājarṣirvismayaṃ gataḥ| sambhāvya cainaṃ tadvākyaṃ tadarthī pratyabhāṣata|| pakṣahareṣvājñābhaṅgiṣu śatruṣu||

Verse 18

राजोवाच। गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा। त्वदथर्मद्य क्रियतां क्षुधाप्रशमनाय ते।।

rājovāca| govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣopi vā| tvadatharmadya kriyatāṃ kṣudhāpraśamanāya te||

Verse 19

शरणागतं न त्यजेयमिति मे व्रतमाहितम्। न मुञ्चति ममाङ्गानि द्विजोऽयं पश्य वै द्विज।। तदथीं कपोतार्थी।।

śaraṇāgataṃ na tyajeyamiti me vratamāhitam| na muñcati mamāṅgāni dvijo'yaṃ paśya vai dvija|| tadathīṃ kapotārthī||

Verse 20

श्येन उवाच। न वराहं न चोक्षाणं न चान्यान्विविधान्द्विजान् भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे।।

śyena uvāca| na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na cānyānvividhāndvijān bhakṣayāmi mahārāja kimannādyena tena me||

Verse 21

यस्तु मे विहितो भक्ष्यः स्वयं देवैः सनातनः। श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्तितिरेषा सनातनी।।

yastu me vihito bhakṣyaḥ svayaṃ devaiḥ sanātanaḥ| śyenāḥ kapotānkhādanti stitireṣā sanātanī||

Verse 22

उशीनर कपोते तु यदि स्नेहस्तवानघ। ततस्त्वं मे प्रयच्छाद्य स्वमांसं तुलया धृतम्।।

uśīnara kapote tu yadi snehastavānagha| tatastvaṃ me prayacchādya svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam||

Verse 23

राजोवाच। महाननुग्रहो मेऽद्य यस्त्वमेवमिहात्थ माम्। बाढमेव करिष्यामीत्युक्त्वाऽसौ राजसत्तमः।।

rājovāca| mahānanugraho me'dya yastvamevamihāttha mām| bāḍhameva kariṣyāmītyuktvā'sau rājasattamaḥ||

Verse 24

उत्कृत्योत्कृत्य मांसानि तुलया समतोलयत्। अन्तःपुरे ततस्तस्य स्त्रियो रत्नविभूषिताः।।

utkṛtyotkṛtya māṃsāni tulayā samatolayat| antaḥpure tatastasya striyo ratnavibhūṣitāḥ||

Verse 25

हाहाभूता विनिष्क्रान्ताः श्रुत्वा परमदुःखिताः। तासां रुदितशब्देन मन्त्रिभृत्यजनस्य च।।

hāhābhūtā viniṣkrāntāḥ śrutvā paramaduḥkhitāḥ| tāsāṃ ruditaśabdena mantribhṛtyajanasya ca||

Verse 26

बभूव सुमहान्नादो मेघगम्भीरनिःस्वनः। निरुद्धं गगनं सर्वं व्यभ्रं मेघैः समन्ततः।।

babhūva sumahānnādo meghagambhīraniḥsvanaḥ| niruddhaṃ gaganaṃ sarvaṃ vyabhraṃ meghaiḥ samantataḥ||

Verse 27

मही प्रचलिता चासीत्तस्य सत्येन कर्मणा।।

mahī pracalitā cāsīttasya satyena karmaṇā||

Verse 28

स राजा पार्श्वतश्चैव बाहुभ्यामूरुतश्च यत्। तानि मांसानि सञ्छिद्य तुलां पूरयतेऽशनैः। तथापि न समस्तेन कपोतेन बभूव ह।। द्विजः पक्षी।।

sa rājā pārśvataścaiva bāhubhyāmūrutaśca yat| tāni māṃsāni sañchidya tulāṃ pūrayate'śanaiḥ| tathāpi na samastena kapotena babhūva ha|| dvijaḥ pakṣī||

Verse 29

अस्थिभूतो यदा राजा निर्मांसो रुधिरस्रवः। तुलां ततः समारूढः स्वं मांसक्षयमुत्सृजन्।। अशनैः शीघ्रम्।।

asthibhūto yadā rājā nirmāṃso rudhirasravaḥ| tulāṃ tataḥ samārūḍhaḥ svaṃ māṃsakṣayamutsṛjan|| aśanaiḥ śīghram||

Verse 30

ततः सेन्द्रास्त्रयो लोकास्तं नरेन्द्रमुपस्थिताः। र्भर्यश्चाकाशगैस्तत्र वादिता देवदुन्दुभिः।।

tataḥ sendrāstrayo lokāstaṃ narendramupasthitāḥ| rbharyaścākāśagaistatra vāditā devadundubhiḥ||

Verse 31

अमृतेनावसिक्तश्च वृषदर्भो नरेश्वरः। दिव्यैश्च सुसुखैर्माल्यैरभिवृष्टः पुनःपुनः।।

amṛtenāvasiktaśca vṛṣadarbho nareśvaraḥ| divyaiśca susukhairmālyairabhivṛṣṭaḥ punaḥpunaḥ||

Verse 32

देवगन्धर्वसन्घातैरप्सरोभिश्च सर्वतः। नृत्तश्चैवोपगीतश्च पितामह इव प्रभुः।। मांसक्षयं मांसालयं शरीरम्।।

devagandharvasanghātairapsarobhiśca sarvataḥ| nṛttaścaivopagītaśca pitāmaha iva prabhuḥ|| māṃsakṣayaṃ māṃsālayaṃ śarīram||

Verse 33

हेमप्रासादसम्बाधं मणिकाञ्चनतोरणम्। सवैडूर्यमणिस्तम्भं विमानं समधिष्ठितः।।

hemaprāsādasambādhaṃ maṇikāñcanatoraṇam| savaiḍūryamaṇistambhaṃ vimānaṃ samadhiṣṭhitaḥ||

Verse 34

स राजर्षिर्गतः स्वर्गं कर्मणा तेन शाश्वतम्। शरणागतेषु चैवं त्वं कुरु सर्वं युधिष्ठिर।।

sa rājarṣirgataḥ svargaṃ karmaṇā tena śāśvatam| śaraṇāgateṣu caivaṃ tvaṃ kuru sarvaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 35

भक्तानामनुरक्तानामाश्रितानां च रक्षिता। दयावान्सर्वभूतेषु परत्र सुखमेधते।।

bhaktānāmanuraktānāmāśritānāṃ ca rakṣitā| dayāvānsarvabhūteṣu paratra sukhamedhate||

Verse 36

साधुवृत्तो हि यो राजा सद्वृत्तमनुतिष्ठति। किं न प्राप्तं भवेत्तेनि स्वव्याजेनेह कर्मणा।। नृत्तः नृत्येन तोपितः। एवमुपगीतः।।

sādhuvṛtto hi yo rājā sadvṛttamanutiṣṭhati| kiṃ na prāptaṃ bhavetteni svavyājeneha karmaṇā|| nṛttaḥ nṛtyena topitaḥ| evamupagītaḥ||

Verse 37

स राजर्षिर्विशुद्धात्मा धीरः सत्यपराक्रमः। काशीनामीश्वरः ख्यातस्त्रिषु लोकेषु कर्मणा।।

sa rājarṣirviśuddhātmā dhīraḥ satyaparākramaḥ| kāśīnāmīśvaraḥ khyātastriṣu lokeṣu karmaṇā||

Verse 38

योऽप्यन्यः कारेयदेवं शरणागतरक्षणम्। सोपि गच्छेत तामेव गतिं भरतसत्तम।।

yo'pyanyaḥ kāreyadevaṃ śaraṇāgatarakṣaṇam| sopi gaccheta tāmeva gatiṃ bharatasattama||

Verse 39

इदं वृत्तं हि राजर्षे वृषदर्भस्य कीर्तयन्। पूतात्मा वै भवेल्लोके शृणुयाद्यश्च नित्यशः।।

idaṃ vṛttaṃ hi rājarṣe vṛṣadarbhasya kīrtayan| pūtātmā vai bhavelloke śṛṇuyādyaśca nityaśaḥ||