Adhyaya 66

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति मानवेषु पूज्यताप्रयोजकगुणप्रतिपादककृष्णनारदसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। के पूज्या वै त्रिलोकेऽस्मिन्मानवा भरतर्पभ। विस्तरेण तदाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्षष्टितमोऽध्यायः।। 66 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati mānaveṣu pūjyatāprayojakaguṇapratipādakakṛṣṇanāradasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| ke pūjyā vai triloke'sminmānavā bharatarpabha| vistareṇa tadācakṣva na hi tṛpyāmi kathyataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 66 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदस्य च संवादं वासुदेवस्य चोभयोः।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nāradasya ca saṃvādaṃ vāsudevasya cobhayoḥ||

Verse 3

नारदं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा पूजयानं द्विजर्षभान्। केशवः परिपप्रच्छ भगवन्क्रान्नमस्यमि।।

nāradaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā pūjayānaṃ dvijarṣabhān| keśavaḥ paripapraccha bhagavankrānnamasyami||

Verse 4

बहुमानपरस्तेषु भगवन्यान्नमस्यसि। शक्यं चेच्छ्रोतुमस्माभिर्ब्रूह्येतद्धर्मवित्तम।। मानवैर्भरतर्षभेति झ.थ.ध.पाठः।।

bahumānaparasteṣu bhagavanyānnamasyasi| śakyaṃ cecchrotumasmābhirbrūhyetaddharmavittama|| mānavairbharatarṣabheti jha.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 5

नारद उवाच। शृणु गोविन्द यानेतान्पूजयाम्यरिमर्दन। त्वत्तोऽन्यः कः पुमाँल्लोके श्रोतुमेतदिहार्हति।।

nārada uvāca| śṛṇu govinda yānetānpūjayāmyarimardana| tvatto'nyaḥ kaḥ pumā~lloke śrotumetadihārhati||

Verse 6

वरुणं वायुमादित्यं पर्जन्यं जातवेदसम्। स्थाणु स्कन्दं महालक्ष्मीं विष्णुं ब्रह्माणमेव च।।

varuṇaṃ vāyumādityaṃ parjanyaṃ jātavedasam| sthāṇu skandaṃ mahālakṣmīṃ viṣṇuṃ brahmāṇameva ca||

Verse 7

वाचस्पतिं चन्द्रमसमपः पृथ्वीं सरस्वतीम्। सततं ये नमस्यन्ति तान्नमस्याम्यहं विभो।।

vācaspatiṃ candramasamapaḥ pṛthvīṃ sarasvatīm| satataṃ ye namasyanti tānnamasyāmyahaṃ vibho||

Verse 8

तपोधनान्वेदविदो नित्यं वेदपरायणान्। महार्हान्वृष्णिशार्दूल सदा सम्पूजयाम्यहम्।। तेषु मानवेषु बहुमानपरः सन् कान्नमस्यप्तीति योज्यम्।।

tapodhanānvedavido nityaṃ vedaparāyaṇān| mahārhānvṛṣṇiśārdūla sadā sampūjayāmyaham|| teṣu mānaveṣu bahumānaparaḥ san kānnamasyaptīti yojyam||

Verse 9

अभुक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते येऽविकत्थनाः। सन्तुष्टाश्च क्षमायुक्तास्तान्नमस्याम्यहं विभो।। महार्हान् महान् अर्हः पूजा येषाम्, अतिपूज्यानित्यर्थः।।

abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye'vikatthanāḥ| santuṣṭāśca kṣamāyuktāstānnamasyāmyahaṃ vibho|| mahārhān mahān arhaḥ pūjā yeṣām, atipūjyānityarthaḥ||

Verse 10

सम्यग्यजन्ति ये चेष्टीः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः। सत्यं धर्मं क्षितिं गाश्च तान्नमस्यामि यादव।। अविकत्थनाः श्लाघाहीनाः।।

samyagyajanti ye ceṣṭīḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥ| satyaṃ dharmaṃ kṣitiṃ gāśca tānnamasyāmi yādava|| avikatthanāḥ ślāghāhīnāḥ||

Verse 11

ये वै तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः। असञ्चयाः क्रियावन्तस्तान्नमस्यामि यादव।।

ye vai tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ| asañcayāḥ kriyāvantastānnamasyāmi yādava||

Verse 12

ये भृत्यभरणे शक्ताः सततं चातिथिव्रताः। भुञ्जते देवशेषाणि तान्नमस्यामि यादव।।

ye bhṛtyabharaṇe śaktāḥ satataṃ cātithivratāḥ| bhuñjate devaśeṣāṇi tānnamasyāmi yādava||

Verse 13

ये वेद प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मचारिणः। याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान्पूजयाम्यहम्।।

ye veda prāpya durdharṣā vāgmino brahmacāriṇaḥ| yājanādhyāpane yuktā nityaṃ tānpūjayāmyaham||

Verse 14

प्रसन्नहृदयाश्चैव सर्वसत्वेषु नित्यशः। अपृष्ठतापान्स्वाध्याये युक्तास्तान्पूजयाम्यहम्।। सत्यं धर्मं च यजन्ति पूजयन्ति। क्षितिं गाश्च यजन्ति ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति। यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु। सस्यं धनं क्षितिमिति थ.ध पाठः।।

prasannahṛdayāścaiva sarvasatveṣu nityaśaḥ| apṛṣṭhatāpānsvādhyāye yuktāstānpūjayāmyaham|| satyaṃ dharmaṃ ca yajanti pūjayanti| kṣitiṃ gāśca yajanti brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti| yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadāneṣu| sasyaṃ dhanaṃ kṣitimiti tha.dha pāṭhaḥ||

Verse 15

गुरुप्रसादे स्वाध्याये यतन्तो ये स्थिरव्रताः। शुश्रूषवोऽनसूयन्तस्तान्नमस्यामि यादव।। आपृष्ठतापान् यावन्मध्याह्नम्।।

guruprasāde svādhyāye yatanto ye sthiravratāḥ| śuśrūṣavo'nasūyantastānnamasyāmi yādava|| āpṛṣṭhatāpān yāvanmadhyāhnam||

Verse 16

सुव्रता मुनयो ये च ब्राह्मणाः सत्यसङ्गराः। वोढारो हव्यकव्यानां तान्नमस्यामि यादव।।

suvratā munayo ye ca brāhmaṇāḥ satyasaṅgarāḥ| voḍhāro havyakavyānāṃ tānnamasyāmi yādava||

Verse 17

भैक्षचर्यासु निरताः कृशा गुरुकुलाश्रयाः। निःसुखा निर्धना ये तु तान्नमस्यामि यादव।।

bhaikṣacaryāsu niratāḥ kṛśā gurukulāśrayāḥ| niḥsukhā nirdhanā ye tu tānnamasyāmi yādava||

Verse 18

निर्ममा निष्प्रतिद्वन्द्वा निष्ठिता निष्प्रयोजनाः। ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मवादिनः।। स्वाध्याये ब्रह्मयज्ञे मन्त्रजपे वा।।

nirmamā niṣpratidvandvā niṣṭhitā niṣprayojanāḥ| ye vedaṃ prāpya durdharṣā vāgmino brahmavādinaḥ|| svādhyāye brahmayajñe mantrajape vā||

Verse 19

अहिंसानिरता ये च ये च सत्यव्रता नराः। दान्ताः शमपराश्चैव तान्नमस्यामि केशव।।

ahiṃsāniratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ| dāntāḥ śamaparāścaiva tānnamasyāmi keśava||

Verse 20

देवतातिथिपूजायां युक्ता ये गृहमेधिनः। कपोतवृत्तयो नित्यं तान्नमस्यामि यादव।। निर्ह्रीका निष्प्रयोजनाः इति झ.पाठः। निर्ह्रीकाः दिग्म्बराः।।

devatātithipūjāyāṃ yuktā ye gṛhamedhinaḥ| kapotavṛttayo nityaṃ tānnamasyāmi yādava|| nirhrīkā niṣprayojanāḥ iti jha.pāṭhaḥ| nirhrīkāḥ digmbarāḥ||

Verse 21

येषां त्रिवर्गः कृत्येषु वर्तते नोपहीयते। शिष्टाचारप्रवृत्ताश्च तान्नमस्याम्यहं सदा।। कपोतवृत्तयः कणश आदाय ये सङ्ग्रहं न कुर्वन्तीत्यर्थः।।

yeṣāṃ trivargaḥ kṛtyeṣu vartate nopahīyate| śiṣṭācārapravṛttāśca tānnamasyāmyahaṃ sadā|| kapotavṛttayaḥ kaṇaśa ādāya ye saṅgrahaṃ na kurvantītyarthaḥ||

Verse 22

ब्राह्मणाः श्रुतसम्पन्ना ये त्रिवर्गमनुष्ठिताः। अलोलुपाः पुण्यशीलास्तान्नमस्यामि केशव।।

brāhmaṇāḥ śrutasampannā ye trivargamanuṣṭhitāḥ| alolupāḥ puṇyaśīlāstānnamasyāmi keśava||

Verse 23

अवन्ध्यकाला येऽलुब्धास्त्रिवर्गे साधनेषु च। विशिष्टाचारयुक्ताश्च नारायण नमामि तान्।।

avandhyakālā ye'lubdhāstrivarge sādhaneṣu ca| viśiṣṭācārayuktāśca nārāyaṇa namāmi tān||

Verse 24

अब्भक्षा वायुभक्षाश्चक सुधाभक्षाश्च ये सदा। व्रतैश्च विविधैर्युक्तास्तान्नमस्यामि माधव।। त्रिवर्गो धर्मार्थकामाः। कृत्येषु कर्तुं योग्येषु कर्मसु वर्तते उत्तममध्यमाधमभावेन वर्तते नतु हीयते अधममध्यमोत्तमभावेनेत्यर्थः।।

abbhakṣā vāyubhakṣāścaka sudhābhakṣāśca ye sadā| vrataiśca vividhairyuktāstānnamasyāmi mādhava|| trivargo dharmārthakāmāḥ| kṛtyeṣu kartuṃ yogyeṣu karmasu vartate uttamamadhyamādhamabhāvena vartate natu hīyate adhamamadhyamottamabhāvenetyarthaḥ||

Verse 25

अयोनीनग्नियोनींश्च ब्रह्मयोनींस्तथैव च। सर्वभूतात्मयोनींश्च तान्नमस्याम्यहं सदा।। सुधा वैश्वदेवशेषः।।

ayonīnagniyonīṃśca brahmayonīṃstathaiva ca| sarvabhūtātmayonīṃśca tānnamasyāmyahaṃ sadā|| sudhā vaiśvadevaśeṣaḥ||

Verse 26

नित्यमेतान्नमस्यामि कृष्ण लोककरानृषीन्। लोकज्येष्ठान्कुलज्येष्ठांस्तमोघ्नँल्लोकभास्करान्।। अयोनीन् अकृतदारान्। अग्नियोनीन् दाराग्निहोत्रयुतान्। ब्रह्मणो वेदस्य योनीन् आश्रयभूतान्। अब्योनीनग्नियोनींश्चेति थ.ध. पाठः।।

nityametānnamasyāmi kṛṣṇa lokakarānṛṣīn| lokajyeṣṭhānkulajyeṣṭhāṃstamoghna~llokabhāskarān|| ayonīn akṛtadārān| agniyonīn dārāgnihotrayutān| brahmaṇo vedasya yonīn āśrayabhūtān| abyonīnagniyonīṃśceti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 27

तस्मात्त्वमपि वार्ष्णेय द्विजान्पूजय नित्यदा। पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति तेऽनघ।।

tasmāttvamapi vārṣṇeya dvijānpūjaya nityadā| pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṃ dāsyanti te'nagha||

Verse 28

अस्मिँल्लोके सदा ह्येते परत्र च सुखप्रदाः। चरन्ते मान्यमाना वै प्रदास्यन्ति सुखं तव।।

asmi~lloke sadā hyete paratra ca sukhapradāḥ| carante mānyamānā vai pradāsyanti sukhaṃ tava||

Verse 29

ये सर्वातिथयो नित्यं गोषु च ब्राह्मणेषु च। नित्यं सत्ये चाभिरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye sarvātithayo nityaṃ goṣu ca brāhmaṇeṣu ca| nityaṃ satye cābhiratā durgāṇyatitaranti te||

Verse 30

नित्यं शमपरा ये च तथा ये चानसूयकाः। नित्यस्वाध्यायिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

nityaṃ śamaparā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ| nityasvādhyāyino ye ca durgāṇyatitaranti te||

Verse 31

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति य चैकं वेदमाश्रिताः। श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।। लोकज्येष्ठाञ्ज्ञाननिष्ठानिति थ.ध. पाठः।।

sarvāndevānnamasyanti ya caikaṃ vedamāśritāḥ| śraddadhānāśca dāntāśca durgāṇyatitaranti te|| lokajyeṣṭhāñjñānaniṣṭhāniti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 32

तथैव विप्रप्रवरान्नमस्कृत्य यतव्रताः। भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

tathaiva viprapravarānnamaskṛtya yatavratāḥ| bhavanti ye dānaratā durgāṇyatitaranti te||

Verse 33

तपस्विनश्च ये नित्यं कौमारब्रह्मचारिणः। तपसा भावितात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

tapasvinaśca ye nityaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ| tapasā bhāvitātmāno durgāṇyatitaranti te||

Verse 34

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां चार्चने रताः। शिष्टान्नभोजिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ cārcane ratāḥ| śiṣṭānnabhojino ye ca durgāṇyatitaranti te||

Verse 35

अग्निमाधाय विधिवत्प्रणता धारयन्ति ये। प्राप्तः सोमाहुतिं चैव दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

agnimādhāya vidhivatpraṇatā dhārayanti ye| prāptaḥ somāhutiṃ caiva durgāṇyatitaranti te||

Verse 36

मातापित्रोर्गुरुषु च सम्यग्वर्तन्ति ये सदा। यथा त्वं वृष्णिशार्दूलेत्युक्त्वैवं विरराम सः।।

mātāpitrorguruṣu ca samyagvartanti ye sadā| yathā tvaṃ vṛṣṇiśārdūletyuktvaivaṃ virarāma saḥ||

Verse 37

तस्मात्त्वमपि कौन्तेय पितृदेवद्विजातिथीन्। सम्यक्पूजयसे नित्यं गतिमिष्टामवाप्स्यसि।।

tasmāttvamapi kaunteya pitṛdevadvijātithīn| samyakpūjayase nityaṃ gatimiṣṭāmavāpsyasi||