Adhyaya 61

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति श्राद्धे निमन्त्रणार्हानर्हब्राह्मणलक्षणादिकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। श्राद्धकाले च दैवे च पित्र्येऽपि च पितामह। इच्छामीह त्वयाऽऽख्यातं विहितं यत्सुरर्षिभिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः।। 61 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati śrāddhe nimantraṇārhānarhabrāhmaṇalakṣaṇādikathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| śrāddhakāle ca daive ca pitrye'pi ca pitāmaha| icchāmīha tvayā''khyātaṃ vihitaṃ yatsurarṣibhiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 61 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। दैवं पौर्वाह्णिके कुर्यादपराह्णे तु पैतृकम्। मङ्गलाचारसम्पन्नः कृतशौचः प्रयत्नवान्।।

bhīṣma uvāca| daivaṃ paurvāhṇike kuryādaparāhṇe tu paitṛkam| maṅgalācārasampannaḥ kṛtaśaucaḥ prayatnavān||

Verse 3

मनुष्याणां तु मध्याह्ने प्रदद्यादुपपत्तिभिः। कालहीनं तु यद्दानं तं भागं रक्षसां विदुः।। कालादौ विहितं विशेषमिति शेषः।।

manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne pradadyādupapattibhiḥ| kālahīnaṃ tu yaddānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ|| kālādau vihitaṃ viśeṣamiti śeṣaḥ||

Verse 4

लङ्घितं चावलीढं च लाकपूर्वं च यत्कृतम्। रजस्वलाभिदृष्टं च तं भागं रक्षसां विदुः।। उपपत्तिभिः आदरादिभिर्युक्तः सन्।।

laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca lākapūrvaṃ ca yatkṛtam| rajasvalābhidṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ|| upapattibhiḥ ādarādibhiryuktaḥ san||

Verse 5

अवघुष्टं च यद्भुक्तमव्रतेन च भारत। परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः।।

avaghuṣṭaṃ ca yadbhuktamavratena ca bhārata| parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ||

Verse 6

केशकीटावपतितं क्षुतं श्वभिरवेक्षितम्। रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः।। कलिपूर्वं चेति झ. पाठः।।

keśakīṭāvapatitaṃ kṣutaṃ śvabhiravekṣitam| ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ|| kalipūrvaṃ ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 7

निरोङ्कारेण यद्भुक्तं सशस्त्रेण च भारत। दुरात्मना च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः।। क्षुतं क्षुतेन दूषितम्।।

niroṅkāreṇa yadbhuktaṃ saśastreṇa ca bhārata| durātmanā ca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ|| kṣutaṃ kṣutena dūṣitam||

Verse 8

परोच्छिष्टं च यद्भुक्तं परिभुक्तं च यद्भवेत्। दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः।। निरोंकारेण अननुज्ञातेन शूद्रेण वा।।

parocchiṣṭaṃ ca yadbhuktaṃ paribhuktaṃ ca yadbhavet| daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ|| niroṃkāreṇa ananujñātena śūdreṇa vā||

Verse 9

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छ्राद्धं परिविष्यते। त्रिभिर्वर्णैर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः।।

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ yacchrāddhaṃ pariviṣyate| tribhirvarṇairnaraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ||

Verse 10

आज्याहुतिं विना चैव यत्किञ्चित्परिविष्यते। दुराचारैश्च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः।। परिभुक्तं देवातिथिपितृबालकादीन्वर्जयित्वा भुक्तं स्वेन्नैव।।

ājyāhutiṃ vinā caiva yatkiñcitpariviṣyate| durācāraiśca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ|| paribhuktaṃ devātithipitṛbālakādīnvarjayitvā bhuktaṃ svennaiva||

Verse 11

ये भागा रक्षसां प्राप्तास्त उक्ता भरतर्षभ। अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शृणु।। आज्याहुतिं पात्राभिघारणं विना।।

ye bhāgā rakṣasāṃ prāptāsta uktā bharatarṣabha| ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ brāhmaṇe śṛṇu|| ājyāhutiṃ pātrābhighāraṇaṃ vinā||

Verse 12

यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च। दैवे वाऽप्यथ पित्र्ये वा राजन्नार्हन्ति केतनम्।। विसर्गस्य ब्राह्मणे दानस्य पात्रभूते।।

yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattāstathaiva ca| daive vā'pyatha pitrye vā rājannārhanti ketanam|| visargasya brāhmaṇe dānasya pātrabhūte||

Verse 13

श्वित्री क्लीबश्च कुष्ठी च तता यक्ष्महतश्च यः। अपस्मारी च यश्चान्धो राजन्नार्हन्ति केतनम्।। पतिताः महापातकेन जातिबहिर्भूताः। केतनं निमन्त्रणम्।।

śvitrī klībaśca kuṣṭhī ca tatā yakṣmahataśca yaḥ| apasmārī ca yaścāndho rājannārhanti ketanam|| patitāḥ mahāpātakena jātibahirbhūtāḥ| ketanaṃ nimantraṇam||

Verse 14

चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः। सोमविक्रयिणश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्।। श्वित्री श्वेतकुष्ठी। कुष्ठी मण्डलकुष्ठी। यक्ष्महतो महारोगी। अपस्मारी ग्रहग्रस्तः।।

cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ| somavikrayiṇaścaiva śrāddhe nārhanti ketanam|| śvitrī śvetakuṣṭhī| kuṣṭhī maṇḍalakuṣṭhī| yakṣmahato mahārogī| apasmārī grahagrastaḥ||

Verse 15

गायना नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा। कथका योधकाश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम्।। देवलका देवार्चनवृत्तिजीविनः।

gāyanā nartakāścaiva plavakā vādakāstathā| kathakā yodhakāścaiva rājannārhanti ketanam|| devalakā devārcanavṛttijīvinaḥ|

Verse 16

होतारो वृषलानां च वृषलाध्यापकास्तथा। तथा वृषलशिष्याश्च राजन्नार्हन्ति केतनम्।। प्लवकाः क्रीडापराः। कथका वृथालापिनः। योधका मल्लाः।।

hotāro vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakāstathā| tathā vṛṣalaśiṣyāśca rājannārhanti ketanam|| plavakāḥ krīḍāparāḥ| kathakā vṛthālāpinaḥ| yodhakā mallāḥ||

Verse 17

अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्च भारत। नार्हतस्तावपि श्राद्धं ब्रह्मविक्रयिणौ हि तौ।। वृषलानां शूद्राणां होतारो याजकाः।।

anuyoktā ca yo vipro anuyuktaśca bhārata| nārhatastāvapi śrāddhaṃ brahmavikrayiṇau hi tau|| vṛṣalānāṃ śūdrāṇāṃ hotāro yājakāḥ||

Verse 18

अग्रणीर्यः कृतः पूर्वं वर्णावरपरिग्रहः। ब्राह्मणः सर्वविद्योऽपि राजन्नार्हति केतनम्।। अनुयोक्ता भृतकाध्यापकः। अनुयुक्तो भृतकाध्येता।।

agraṇīryaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvaraparigrahaḥ| brāhmaṇaḥ sarvavidyo'pi rājannārhati ketanam|| anuyoktā bhṛtakādhyāpakaḥ| anuyukto bhṛtakādhyetā||

Verse 19

अनग्नयश्च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये। स्तेनाश्च पतिताश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम्।।

anagnayaśca ye viprā mṛtaniryātakāśca ye| stenāśca patitāścaiva rājannārhanti ketanam||

Verse 20

अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत। पुत्रिकापूर्वपुत्राश्च श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्।। वर्णावरपरिग्रहः शूद्रापतिः।।

aparijñātapūrvāśca gaṇapūrvāśca bhārata| putrikāpūrvaputrāśca śrāddhe nārhanti ketanam|| varṇāvaraparigrahaḥ śūdrāpatiḥ||

Verse 21

ऋणकर्ता च यो राजन्यश्च वार्धुषिको नरः। प्राणिविक्रयवृत्तिश्च राजन्नार्हन्ति केतनम्।। गणपूर्वा ग्रामण्यः। पुत्रिकापूर्वपुत्राः। अस्यामुत्पन्नः पुत्रो मदीय इति नियमेन या दीयते तस्यां च यो जातः स पुत्रिकापूर्वपुत्रः।।

ṛṇakartā ca yo rājanyaśca vārdhuṣiko naraḥ| prāṇivikrayavṛttiśca rājannārhanti ketanam|| gaṇapūrvā grāmaṇyaḥ| putrikāpūrvaputrāḥ| asyāmutpannaḥ putro madīya iti niyamena yā dīyate tasyāṃ ca yo jātaḥ sa putrikāpūrvaputraḥ||

Verse 22

स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ। आजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्।। ऋणकर्ता वृद्ध्यार्थं धनप्रयोक्ता।।

strīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāśca yāvanto bharatarṣabha| ājapā brāhmaṇāścaiva śrāddhe nārhanti ketanam|| ṛṇakartā vṛddhyārthaṃ dhanaprayoktā||

Verse 23

श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टो ब्राह्मणो भरतर्षभ। दातुः प्रतिग्रहीतुश्च शृणुष्वानुग्रहं पुनः।। स्त्रीपूर्वाः स्त्रीजिताः स्त्रीपण्योपजीविनो वा। काण्डपृष्ठो वेश्यापतिः। अजपाः सन्ध्यावन्दनहीनाः।।

śrāddhe daive ca nirdiṣṭo brāhmaṇo bharatarṣabha| dātuḥ pratigrahītuśca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ|| strīpūrvāḥ strījitāḥ strīpaṇyopajīvino vā| kāṇḍapṛṣṭho veśyāpatiḥ| ajapāḥ sandhyāvandanahīnāḥ||

Verse 24

चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येऽपि कर्षकाः। सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन्केतनक्षमाः।।

cīrṇavratā guṇairyuktā bhaveyurye'pi karṣakāḥ| sāvitrījñāḥ kriyāvantaste rājanketanakṣamāḥ||

Verse 25

क्षात्रधर्मिणमप्याजौ केतयेत्कुलजं द्विजम्। न त्वेव वणिजं तात श्राद्धे च परिकल्पयेत्।। अनुग्रहं निषिद्धानामपि केनचिद्गुणेनाभ्यनुज्ञानम्।।

kṣātradharmiṇamapyājau ketayetkulajaṃ dvijam| na tveva vaṇijaṃ tāta śrāddhe ca parikalpayet|| anugrahaṃ niṣiddhānāmapi kenacidguṇenābhyanujñānam||

Verse 26

अग्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत्। अस्तेनश्चातिथिज्ञश्च स राजन्केतनक्षमः।।

agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet| astenaścātithijñaśca sa rājanketanakṣamaḥ||

Verse 27

सावित्रीं जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ। भिक्षावृत्तिः क्रियावांश्च स राजन्केतनक्षमः।।

sāvitrīṃ japate yastu trikālaṃ bharatarṣabha| bhikṣāvṛttiḥ kriyāvāṃśca sa rājanketanakṣamaḥ||

Verse 28

उदितास्तमितो यश्च तथैवास्तमितोदितः। अहिंस्रश्चाल्पदोषश्च स राजन्केतनक्षमः।। वणिजं वणिग्वृत्तिम्।।

uditāstamito yaśca tathaivāstamitoditaḥ| ahiṃsraścālpadoṣaśca sa rājanketanakṣamaḥ|| vaṇijaṃ vaṇigvṛttim||

Verse 29

अकल्कको ह्यतर्कश्च ब्राह्मणो भरतर्षभ। संसर्ग भैक्ष्यवृत्तिश्च स राजन्केतनक्षमः।। उदित आढ्यः। अस्तमितो दरिद्रः पूर्वं आढ्यः सद्यो दरिद्रः।।

akalkako hyatarkaśca brāhmaṇo bharatarṣabha| saṃsarga bhaikṣyavṛttiśca sa rājanketanakṣamaḥ|| udita āḍhyaḥ| astamito daridraḥ pūrvaṃ āḍhyaḥ sadyo daridraḥ||

Verse 30

अव्रती कितवः स्तेनः प्राणिविक्रयिको वणिक्। सनिष्कृतिः पुनः सोमं पीतवान्केतनक्षमः।। अकल्ककोऽदाम्भिकः अपापो वा। अतर्कोऽहैतुकः संसर्गे सङ्गत्यर्हे गृहे ज्ञाते भैक्ष्यवृत्तिः।।

avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayiko vaṇik| saniṣkṛtiḥ punaḥ somaṃ pītavānketanakṣamaḥ|| akalkako'dāmbhikaḥ apāpo vā| atarko'haitukaḥ saṃsarge saṅgatyarhe gṛhe jñāte bhaikṣyavṛttiḥ||

Verse 31

अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैरपि कर्मभिः। भवेत्सर्वातिथिः पश्चात्स राजन्केतनक्षमः।। कितवो धूर्तः।।

arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇairapi karmabhiḥ| bhavetsarvātithiḥ paścātsa rājanketanakṣamaḥ|| kitavo dhūrtaḥ||

Verse 32

ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम्। अदेयं पितृविप्रेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम्।। सर्वं देवतादिकं अतिथिरेव यस्य स सर्वातिथिः।।

brahmavikrayanirdiṣṭaṃ striyā yaccārjitaṃ dhanam| adeyaṃ pitṛviprebhyo yacca klaibyādupārjitam|| sarvaṃ devatādikaṃ atithireva yasya sa sarvātithiḥ||

Verse 33

क्रियमाणेऽपवर्गे च यो द्विजो भरतर्षभ। न व्याहरति यद्युक्तं तस्याधर्मो गवानृतम्।। ब्रह्म वेदः। क्लैब्यात् दीनभाषणेन मिध्याशपथादिना वा।।

kriyamāṇe'pavarge ca yo dvijo bharatarṣabha| na vyāharati yadyuktaṃ tasyādharmo gavānṛtam|| brahma vedaḥ| klaibyāt dīnabhāṣaṇena midhyāśapathādinā vā||

Verse 34

श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा। सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर।। अपवर्गे श्राद्धसमाप्तौ युक्तं अस्तुस्वधेत्यादिवचनं गवानृतं अनृतगोशपथस्य पापम्।।

śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ dadhi ghṛtaṃ tathā| somakṣayaśca māṃsaṃ ca yadāraṇyaṃ yudhiṣṭhira|| apavarge śrāddhasamāptau yuktaṃ astusvadhetyādivacanaṃ gavānṛtaṃ anṛtagośapathasya pāpam||

Verse 35

मुहूर्तानां त्रयं पूर्वमह्नः प्रातरिति स्मृतम्। जपध्यानादिभिस्तस्मिन्विप्रैः कार्यं शुभव्रतम्।।

muhūrtānāṃ trayaṃ pūrvamahnaḥ prātariti smṛtam| japadhyānādibhistasminvipraiḥ kāryaṃ śubhavratam||

Verse 36

सङ्गवाख्यं त्रिभागं तु मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तकः। लौकिकं सङ्गवेऽर्धं च स्नानादि ह्यथ मध्यमे।।

saṅgavākhyaṃ tribhāgaṃ tu madhyāhnastrimuhūrtakaḥ| laukikaṃ saṅgave'rdhaṃ ca snānādi hyatha madhyame||

Verse 37

चतुर्थमपराह्णं तु त्रिमुहूर्तं तु पित्र्यकम्। सायाह्नस्त्रिमुहूर्तं च मध्यमं कविभिः स्मृतम्।।

caturthamaparāhṇaṃ tu trimuhūrtaṃ tu pitryakam| sāyāhnastrimuhūrtaṃ ca madhyamaṃ kavibhiḥ smṛtam||

Verse 38

चतुर्थ त्वपराह्णाख्ये श्राद्धं कुर्यात्सदा नृप।।

caturtha tvaparāhṇākhye śrāddhaṃ kuryātsadā nṛpa||

Verse 39

प्रागुदीचीमुखा विप्राः विश्वेदेवे च दक्षिणाः। श्रावितेषु सुतृप्तेषु पिण्डं दद्यात्सदक्षिणम्।।

prāgudīcīmukhā viprāḥ viśvedeve ca dakṣiṇāḥ| śrāviteṣu sutṛpteṣu piṇḍaṃ dadyātsadakṣiṇam||

Verse 40

श्राद्धापवर्गे विप्रस्य दातारो वोस्त्वितीरयेत्। क्षत्रियस्यापि यो ब्रूयात्प्रीयन्तां पितरस्त्विति।। सोमक्षयो दर्शः। आरण्यं मृगादिमांसं च यदा प्राप्तं तदैव श्राद्धस्य कालः।।

śrāddhāpavarge viprasya dātāro vostvitīrayet| kṣatriyasyāpi yo brūyātprīyantāṃ pitarastviti|| somakṣayo darśaḥ| āraṇyaṃ mṛgādimāṃsaṃ ca yadā prāptaṃ tadaiva śrāddhasya kālaḥ||

Verse 41

अपवर्गे तु वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत। अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत।।

apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata| akṣayyamabhidhātavyaṃ svasti śūdrasya bhārata||

Verse 42

पुण्याहवाचनं दैवं ब्राह्मणस्य विधीयते। एतदेव निरोङ्कारं क्षत्रियस्य विधीयते।। स्वधा वै मुदिता भवेदिति झ.पाठः। स्वधोच्यतामिति प्रदात्रा उक्ते अस्तुस्वधेति ब्राह्मणो वदेत्। एवमुत्तरत्र मुदिता प्रीतिकरी पितॄणामित्यर्थात्।।

puṇyāhavācanaṃ daivaṃ brāhmaṇasya vidhīyate| etadeva niroṅkāraṃ kṣatriyasya vidhīyate|| svadhā vai muditā bhavediti jha.pāṭhaḥ| svadhocyatāmiti pradātrā ukte astusvadheti brāhmaṇo vadet| evamuttaratra muditā prītikarī pitṝṇāmityarthāt||

Verse 43

वैश्यस्य दैवे वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति। गोर्हिसायां चतुर्भागं पूर्वं विप्रातिकेतिनः।। पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्त्विति यजमानेन प्रोक्ते ओं पुण्याहमस्त्विति ब्राह्मणा ब्रूयुः। दैवं सोङ्कारम्।।

vaiśyasya daive vaktavyaṃ prīyantāṃ devatā iti| gorhisāyāṃ caturbhāgaṃ pūrvaṃ viprātiketinaḥ|| puṇyāhaṃ bhavanto bruvantviti yajamānena prokte oṃ puṇyāhamastviti brāhmaṇā brūyuḥ| daivaṃ soṅkāram||

Verse 44

वर्णावरेषु भुञ्जानं क्रमाच्छूद्रे चतुर्गुणम्। नान्यत्र ब्राह्मणो ब्रूयात्पूर्वं विप्रेण केतितः।।

varṇāvareṣu bhuñjānaṃ kramācchūdre caturguṇam| nānyatra brāhmaṇo brūyātpūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ||

Verse 45

अभोजने च दोषः स्याद्वर्जयेच्छूद्रकेतनम्। शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गो द्विजो नोर्ध्वां गतिं लभेत्।।

abhojane ca doṣaḥ syādvarjayecchūdraketanam| śūdrānnarasapuṣṭāṅgo dvijo nordhvāṃ gatiṃ labhet||

Verse 46

अशुचिर्नैव चाश्नीयान्नास्तिको मानवर्जितः। न पूर्वं लङ्घयेल्लोभादेकवर्णोऽपि पार्थिव।।

aśucirnaiva cāśnīyānnāstiko mānavarjitaḥ| na pūrvaṃ laṅghayellobhādekavarṇo'pi pārthiva||

Verse 47

विप्राः स्मृता भूमिदेवा उपकुर्वाणवर्जिताः। कर्मणामानुपूर्व्येण विदिपूर्वं कृतं शृणु।।

viprāḥ smṛtā bhūmidevā upakurvāṇavarjitāḥ| karmaṇāmānupūrvyeṇa vidipūrvaṃ kṛtaṃ śṛṇu||

Verse 48

जातकर्मादिकाः सर्वास्त्रिषु वर्णेषु भारत। ब्रह्मक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर।।

jātakarmādikāḥ sarvāstriṣu varṇeṣu bhārata| brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 49

विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्यगामिनी। बाल्वजी ह्येव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर।। दैवे ओङ्कारस्थाने प्रीयन्तां देवताः पुण्याहमस्त्विति प्रतिवदेदित्यर्थः।।

viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanyagāminī| bālvajī hyeva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira|| daive oṅkārasthāne prīyantāṃ devatāḥ puṇyāhamastviti prativadedityarthaḥ||

Verse 50

पालाशो द्विजदण्डः स्यादश्वत्थः क्षत्रियस्य तु। औदुम्बरश्च वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर।।

pālāśo dvijadaṇḍaḥ syādaśvatthaḥ kṣatriyasya tu| audumbaraśca vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira||

Verse 51

दातुः प्रतिग्रहीतुश्च धर्माधर्माविमौ शृणु। ब्राह्मणस्यानृतेऽधर्मः प्रोक्तः पातकसंज्ञितः। चतुर्गुणः क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुणः स्मृतः।। रशना भेखला। मौञ्जी मुञ्जमयी। मौर्वी धनुर्ज्या। बाल्बजी बल्बजस्तृणविसेषस्तन्मयी।।

dātuḥ pratigrahītuśca dharmādharmāvimau śṛṇu| brāhmaṇasyānṛte'dharmaḥ proktaḥ pātakasaṃjñitaḥ| caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ|| raśanā bhekhalā| mauñjī muñjamayī| maurvī dhanurjyā| bālbajī balbajastṛṇaviseṣastanmayī||

Verse 52

नान्यत्र ब्राह्मणोऽश्नीयात्पूर्वं विप्रेण केतितः। [यवीयान्पशुहिंसायां तुल्यधर्मा भवेत्स हि।।

nānyatra brāhmaṇo'śnīyātpūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ| [yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ tulyadharmā bhavetsa hi||

Verse 53

तथा राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नीयात्तु केतितः। यवीयान्पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात्।। धर्मो दातुः। अधर्मः प्रतिग्रहीतुः।।

tathā rājanyavaiśyābhyāṃ yadyaśnīyāttu ketitaḥ| yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāt|| dharmo dātuḥ| adharmaḥ pratigrahītuḥ||

Verse 54

दैवं वाऽप्यथवा पित्र्यं योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु।] अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम्।।

daivaṃ vā'pyathavā pitryaṃ yo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu|] asnāto brāhmaṇo rājaṃstasyādharmo'nṛtaṃ smṛtam||

Verse 55

आशौचो ब्राह्मणो राजन्योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु। ज्ञानपूर्वमथो लोभात्तस्याधर्मो गवानृतम्।। ब्राह्मणेन केतितः सन् यदि यवीयान् भवेत्तर्हि वृथा पशुहिंसायाः पूर्णं पापं प्राप्नुयात्। क्षत्रियादिना केतितः सन् यदि यवीयान्स्यात्तर्हि वृथापशुहिंसाया अर्धं पापं प्राप्नुयाटिति श्लोकद्वयार्थः।।

āśauco brāhmaṇo rājanyo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu| jñānapūrvamatho lobhāttasyādharmo gavānṛtam|| brāhmaṇena ketitaḥ san yadi yavīyān bhavettarhi vṛthā paśuhiṃsāyāḥ pūrṇaṃ pāpaṃ prāpnuyāt| kṣatriyādinā ketitaḥ san yadi yavīyānsyāttarhi vṛthāpaśuhiṃsāyā ardhaṃ pāpaṃ prāpnuyāṭiti ślokadvayārthaḥ||

Verse 56

अर्थेनान्येन यो लिप्सेत्कर्मार्थं चैव भारत। आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम्।। आशौचः जननमरणाशौचवान्।।

arthenānyena yo lipsetkarmārthaṃ caiva bhārata| āmantrayati rājendra tasyādharmo'nṛtaṃ smṛtam|| āśaucaḥ jananamaraṇāśaucavān||

Verse 57

अवेदव्रतचारित्रास्त्रिभिर्वर्णैर्युधिष्ठिर। मन्त्रवत्परिविष्यन्ते तस्याधर्मो गवानृतम्।। अर्थेन प्रयोजनेन तीर्थयात्राव्यपदेशेन जीविकाद्यर्थी यो धनं लिप्तेत् यो वा कर्मार्थं मे भिक्षां देहीत्यामन्त्रयति दातारममिमुखीकरोति तस्यापि अनृतं गवानृतमेव स्मृतम्।।

avedavratacāritrāstribhirvarṇairyudhiṣṭhira| mantravatpariviṣyante tasyādharmo gavānṛtam|| arthena prayojanena tīrthayātrāvyapadeśena jīvikādyarthī yo dhanaṃ liptet yo vā karmārthaṃ me bhikṣāṃ dehītyāmantrayati dātāramamimukhīkaroti tasyāpi anṛtaṃ gavānṛtameva smṛtam||