Adhyaya 60

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरं प्रति दाने पात्राणां लक्षणादिकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम्। ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाऽप्यलिङ्गिनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षष्टितमोऽध्यायः।। 60 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃ prati dāne pātrāṇāṃ lakṣaṇādikathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kimāhurbharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanam| brāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva brāhmaṇaṃ vā'pyaliṅginam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 60 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने चेतराय च। देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ।।

bhīṣma uvāca| svavṛttimabhipannāya liṅgine cetarāya ca| deyamāhurmahārāja ubhāvetau tapasvinau||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। श्रद्धया परयाऽपूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये। हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह।। ब्राह्मणं ब्रह्मविदम्। लिङ्गिनं ब्रह्मचारिणं संन्यासिनं च दण्डादिलिङ्गवन्तम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| śraddhayā parayā'pūto yaḥ prayaccheddvijātaye| havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ ko doṣaḥ syātpitāmaha|| brāhmaṇaṃ brahmavidam| liṅginaṃ brahmacāriṇaṃ saṃnyāsinaṃ ca daṇḍādiliṅgavantam||

Verse 4

भीष्म उवाच। श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः। पूतो भवति सर्वत्र किमुत त्वं महाद्युते।। अपूतोपि परया श्रद्धयां यदि प्रयच्छति तर्हि तस्य दातुरपूतत्वप्रयुक्तः को दोषः स्यात्तं वद।।

bhīṣma uvāca| śraddhāpūto narastāta durdānto'pi na saṃśayaḥ| pūto bhavati sarvatra kimuta tvaṃ mahādyute|| apūtopi parayā śraddhayāṃ yadi prayacchati tarhi tasya dāturapūtatvaprayuktaḥ ko doṣaḥ syāttaṃ vada||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। न ब्राह्मणं परिक्षेत दैवेषु सततं नरः। कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः।। श्रद्धैवास्य पूतत्वं करोतीत्यर्थः।।

yudhiṣṭhira uvāca| na brāhmaṇaṃ parikṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ| kavyapradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ brāhmaṇaṃ viduḥ|| śraddhaivāsya pūtatvaṃ karotītyarthaḥ||

Verse 6

भीष्म उवाच। न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिद्ध्यति। देवप्रसादादिज्यन्ते यजमानैर्न संशयः।। श्रद्धैव पूतत्वकर्त्री चेत् कव्ये पात्रपरीक्षा न विधेया स्यादित्याशयः।।

bhīṣma uvāca| na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivātprasiddhyati| devaprasādādijyante yajamānairna saṃśayaḥ|| śraddhaiva pūtatvakartrī cet kavye pātraparīkṣā na vidheyā syādityāśayaḥ||

Verse 7

ब्राह्मणान्भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः। मार्कण्डेयः पुरा प्राह इति लोकेषु बुद्धिमान्। ब्राह्मणाः पात्रभूताश्च शुद्धा नैवं पितृष्विह।। हव्यं दैवं कर्म सिध्यति फलदं भवति नतु ब्राह्मणगुणादिति भावः। इज्यन्ते देवा इति शेषः। दैवं कर्म देवानुग्रहादेव पूर्णं भवति। श्रद्धामात्रप्रियत्वाद्देवानामिति भावः।।

brāhmaṇānbharataśreṣṭha satataṃ brahmavādinaḥ| mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iti lokeṣu buddhimān| brāhmaṇāḥ pātrabhūtāśca śuddhā naivaṃ pitṛṣviha|| havyaṃ daivaṃ karma sidhyati phaladaṃ bhavati natu brāhmaṇaguṇāditi bhāvaḥ| ijyante devā iti śeṣaḥ| daivaṃ karma devānugrahādeva pūrṇaṃ bhavati| śraddhāmātrapriyatvāddevānāmiti bhāvaḥ||

Verse 8

युधिष्ठिर उवाच। अपर्वोऽप्यथवा विद्वान्सम्बन्धी वा यथा भवेत्। तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः।।

yudhiṣṭhira uvāca| aparvo'pyathavā vidvānsambandhī vā yathā bhavet| tapasvī yajñaśīlo vā kathaṃ pātraṃ bhavettu saḥ||

Verse 9

भीष्म उवाच। कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथैवाप्यनृशंस्यवान्। ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ये त्रयः।। पित्र्यं तु कर्म ब्राह्मणानुग्रहादेव पूर्णं भवतीति तत्रानुग्रहकर्तरि तपोबलमावश्यकमित्याशयेनाह ब्राह्मणानिति।।

bhīṣma uvāca| kulīnaḥ karmakṛdvaidyastathaivāpyanṛśaṃsyavān| hrīmānṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca ye trayaḥ|| pitryaṃ tu karma brāhmaṇānugrahādeva pūrṇaṃ bhavatīti tatrānugrahakartari tapobalamāvaśyakamityāśayenāha brāhmaṇāniti||

Verse 10

तत्रेमं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम्। पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि।। त्रयः अपूर्वसम्बन्धितपस्विनः कुलीनत्वादिगुणसप्तकयुक्ता एव पात्रत्वं भजन्ते परिशेषात्।।

tatremaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matam| pṛthivyāḥ kāśyapasyāgnermārkaṇḍeyasya caiva hi|| trayaḥ apūrvasambandhitapasvinaḥ kulīnatvādiguṇasaptakayuktā eva pātratvaṃ bhajante pariśeṣāt||

Verse 11

पृथिव्युवाच। यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं नेष्टुर्विनश्यति। तथा दुश्चरितं सर्वं त्रयीनित्ये निमज्जति।। तेजसां तेजस्विनां सर्वज्ञानामिति यावत्।।

pṛthivyuvāca| yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṃ neṣṭurvinaśyati| tathā duścaritaṃ sarvaṃ trayīnitye nimajjati|| tejasāṃ tejasvināṃ sarvajñānāmiti yāvat||

Verse 12

काश्यप उवाच। सर्वे च वेदाः सह षङ्भिरङ्गैः साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म। नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य।।

kāśyapa uvāca| sarve ca vedāḥ saha ṣaṅbhiraṅgaiḥ sāṅkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma| naitāni sarvāṇi gatirbhavanti śīlavyapetasya nṛpa dvijasya||

Verse 13

अग्निरुवाच। अधीयानः पण्डितम्मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्। ब्रह्मन्स तेन लभते ब्रह्मवध्यां लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति।।

agniruvāca| adhīyānaḥ paṇḍitammanyamāno yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām| brahmansa tena labhate brahmavadhyāṃ lokāstasya hyantavanto bhavanti||

Verse 14

मार्कण्डेय उवाच। अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। नाभिजानामि यज्ञं तु सत्यस्यार्धमवाप्नुयात्।।

mārkaṇḍeya uvāca| aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam| nābhijānāmi yajñaṃ tu satyasyārdhamavāpnuyāt||

Verse 15

भीष्म उवाच। इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः। पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः।। नेष्टुः पांसुपिण्डः लोष्ठो विनश्यतीति ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| ityuktvā te jagmurāśu catvāro'mitatejasaḥ| pṛthivī kāśyapo'gniśca prakṛṣṭāyuśca bhārgavaḥ|| neṣṭuḥ pāṃsupiṇḍaḥ loṣṭho vinaśyatīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

युधिष्ठिर उवाच। यदि ते ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः। दत्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत्।। भार्गवः मार्कण्डेयः।।

yudhiṣṭhira uvāca| yadi te brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ| dattaṃ brāhmaṇakāmāya kathaṃ tatsukṛtaṃ bhavet|| bhārgavaḥ mārkaṇḍeyaḥ||

Verse 17

भीष्म उवाच। आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः। भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते।। व्रतिनः ब्रह्मचारिणः। तदीयव्रतनाशात्स्वीयं श्राद्धं दुष्यति नवेति प्रश्नः।।

bhīṣma uvāca| ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ| bhuñjate brahmakāmāya vrataluptā bhavanti te|| vratinaḥ brahmacāriṇaḥ| tadīyavratanāśātsvīyaṃ śrāddhaṃ duṣyati naveti praśnaḥ||

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच। अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः। किं निमित्तं भवेदत्र तन्मे ब्रूहि पितामह।। आदिष्टं द्वादशवर्षाणि ब्रह्मचर्यं चरेति गुर्वादेशस्तद्वन्तः। भोक्तुरेव व्रतं लुप्यते। नतु दाता प्रत्यवैति।।

yudhiṣṭhira uvāca| anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ| kiṃ nimittaṃ bhavedatra tanme brūhi pitāmaha|| ādiṣṭaṃ dvādaśavarṣāṇi brahmacaryaṃ careti gurvādeśastadvantaḥ| bhoktureva vrataṃ lupyate| natu dātā pratyavaiti||

Verse 19

भीष्म उवाच। अहिंसा सत्यमकोध आनृशंस्यं दमस्तथा। आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्।।

bhīṣma uvāca| ahiṃsā satyamakodha ānṛśaṃsyaṃ damastathā| ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam||

Verse 20

ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम्। अनाचरन्तस्तद्धर्म सङ्करेऽभिरता प्रभो।।

ye tu dharmaṃ praśaṃsantaścaranti pṛthivīmimām| anācarantastaddharma saṅkare'bhiratā prabho||

Verse 21

तेभ्यो हिरण्यं रत्नं वा गामश्वं वा ददाति यः। दशवर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमास्थितः।।

tebhyo hiraṇyaṃ ratnaṃ vā gāmaśvaṃ vā dadāti yaḥ| daśavarṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayamāsthitaḥ||

Verse 22

धनेन पुल्कसानां च तथैवान्तेवसायिनाम्। कृतं कर्माकृतं वाऽपि रागमोहेन जल्पताम्।। अन्तो निष्ठा। अनेकान्तं अनेकफलाकारमित्यर्थः। पात्रगुणानामनन्तत्वात्के गुणा नियमेन पात्रताया निमित्तं तानेव संक्षेपेण ब्रूहीति प्रश्नार्थः।।

dhanena pulkasānāṃ ca tathaivāntevasāyinām| kṛtaṃ karmākṛtaṃ vā'pi rāgamohena jalpatām|| anto niṣṭhā| anekāntaṃ anekaphalākāramityarthaḥ| pātraguṇānāmanantatvātke guṇā niyamena pātratāyā nimittaṃ tāneva saṃkṣepeṇa brūhīti praśnārthaḥ||

Verse 23

वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे। न ददन्तीह राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान्।।

vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe| na dadantīha rājendra te lokānbhuñjate'śubhān||

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच। किं परं ब्रह्मचर्यं च किं परं धर्मलक्षणम्। किञ्च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह।। मेदानां पुल्कसां चेति झ. पाठः। तत्र मेदादीनां स विष्ठां भुङ्क्ते इति सम्बन्धः। मेदा गोमहिष्यादीनां मृतानां मांसमश्नन्तः। पुल्कसा ये ब्राह्मणादीनपि स्वभावादेव हिंसन्ति। अन्तेवसायिनश्चर्मकारादयः। कृतमकृतं वा परकीयं पापं कर्म।।

yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ paraṃ brahmacaryaṃ ca kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇam| kiñca śreṣṭhatamaṃ śaucaṃ tanme brūhi pitāmaha|| medānāṃ pulkasāṃ ceti jha. pāṭhaḥ| tatra medādīnāṃ sa viṣṭhāṃ bhuṅkte iti sambandhaḥ| medā gomahiṣyādīnāṃ mṛtānāṃ māṃsamaśnantaḥ| pulkasā ye brāhmaṇādīnapi svabhāvādeva hiṃsanti| antevasāyinaścarmakārādayaḥ| kṛtamakṛtaṃ vā parakīyaṃ pāpaṃ karma||

Verse 25

भीष्म उवाच। ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम्। मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम्।।

bhīṣma uvāca| brahmacaryaṃ paraṃ tāta madhumāṃsasya varjanam| maryādāyāṃ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam||

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच। कस्मिन्काले चरेद्धर्म कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत्। कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca| kasminkāle careddharma kasminkāle'rthamācaret| kasminkāle sukhī ca syāttanme brūhi pitāmaha||

Verse 27

भीष्म उवाच। काल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम्। पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम्।। परं श्रेष्ठम्।।

bhīṣma uvāca| kālyamarthaṃ niṣeveta tato dharmamanantaram| paścātkāmaṃ niṣeveta na ca gacchetprasaṅgitām|| paraṃ śreṣṭham||

Verse 28

ब्राह्मणांश्चैव मन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत्। सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः।।

brāhmaṇāṃścaiva manyeta gurūṃścāpyabhipūjayet| sarvabhūtānulomaśca mṛduśīlaḥ priyaṃvadaḥ||

Verse 29

अधिकारे यदनृतं यच्च राजसु पैशुनम्। गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया।।

adhikāre yadanṛtaṃ yacca rājasu paiśunam| guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā||

Verse 30

प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न हन्याद्गां तथैव च। भ्रूणहत्यासमं चैतदुभयं ये निषेधते।।

praharenna narendreṣu na hanyādgāṃ tathaiva ca| bhrūṇahatyāsamaṃ caitadubhayaṃ ye niṣedhate||

Verse 31

नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत्। न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया।।

nāgniṃ parityajejjātu na ca vedānparityajet| na ca brāhmaṇamākrośetsamaṃ tadbrahmahatyayā||

Verse 32

युधिष्ठिर उवाच। कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम्। कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca| kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahāphalam| kīdṛśānāṃ ca bhoktavyaṃ tanme brūhi pitāmaha||

Verse 33

भीष्म उवाच। अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः। तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्।।

bhīṣma uvāca| akrodhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ| tādṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam||

Verse 34

अमानिनः सर्वसहा दृढार्था विजितेन्द्रियाः। सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्।।

amāninaḥ sarvasahā dṛḍhārthā vijitendriyāḥ| sarvabhūtahitā maitrāstebhyo dattaṃ mahāphalam||

Verse 35

अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः। स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम्।।

alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ| svakarmaniratā ye ca tebhyo dattaṃ mahāphalam||

Verse 36

साङ्गांश्च चतुरो वेदानधीते यो द्विजर्षभः। षड्भ्यः प्रवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः।।

sāṅgāṃśca caturo vedānadhīte yo dvijarṣabhaḥ| ṣaḍbhyaḥ pravṛttaḥ karmabhyastaṃ pātramṛṣayo viduḥ||

Verse 37

ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्। सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः।।

ye tvevaṃguṇajātīyāstebhyo dattaṃ mahāphalam| sahasraguṇamāpnoti guṇārhāya pradāyakaḥ||

Verse 38

प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः। तारयेत कुलं सर्वमेकोऽपीह द्विजर्षभः। तृप्ते तृप्ताः सर्वदेवाः पितरो मुनयोपि च।।

prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ| tārayeta kulaṃ sarvameko'pīha dvijarṣabhaḥ| tṛpte tṛptāḥ sarvadevāḥ pitaro munayopi ca||

Verse 39

गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत्। द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति।। काल्यं पूर्वाह्णे।।

gāmaśvaṃ vittamannaṃ vā tadvidhe pratipādayet| dravyāṇi cānyāni tathā pretyabhāve na śocati|| kālyaṃ pūrvāhṇe||

Verse 40

तारयेत कुलं सर्वमेकोपि ह द्विजोत्तमः। किमङ्ग पुनरेवैते तस्मात्पात्रं समाचरेत्।। न शोचति प्रतिपादयन्।।

tārayeta kulaṃ sarvamekopi ha dvijottamaḥ| kimaṅga punarevaite tasmātpātraṃ samācaret|| na śocati pratipādayan||

Verse 41

निशाम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसम्मतम्। दूरादानाय्य सत्कृत्य सर्वतश्चापि पूजयेत्।।

niśāmya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusammatam| dūrādānāyya satkṛtya sarvataścāpi pūjayet||